Κρητική διάλεκτος

Από τη Βικιπαίδεια, την ελεύθερη εγκυκλοπαίδεια
Πήδηση στην πλοήγηση Πήδηση στην αναζήτηση
Κρητική διάλεκτος
Κρητικά
Περιοχή Κρήτη
Ταξινόμηση Ινδοευρωπαϊκές
Σύστημα γραφής Ελληνικό αλφάβητο
Κώδικες γλώσσας
Linguasphere 56-AAA-ag[1]
Glottolog cret1244[2]
Ιστορία της ελληνικής γλώσσας
(δείτε επίσης: Ελληνικό αλφάβητο)
Πρωτοελληνική (περ. 3000 π.Χ.)
Μυκηναϊκή (περ. 1600–1200 π.Χ.)
Ομηρική (περ. 1200–800 π.Χ.)
Αρχαία ελληνική (περ. 800–300 π.Χ.)
Διάλεκτοι:
Αιολική, Αρκαδοκυπριακή,
ΑττικήΙωνική, Δωρική, Παμφυλιακή, Ομηρική
Μακεδονική

Ελληνιστική Κοινή (περ. από 330 π.Χ. ως 700)
Ιδιώματα: Ασιανισμός, Αττικισμός


Μεσαιωνική ελληνική (περ. 700–1700)
Νέα ελληνική γλώσσα (από το 1700)
Ιδιώματα: Δημοτική, Καθαρεύουσα, Αττικισμός
Διάλεκτοι:
Καππαδοκική, Κατωιταλική , Κρητική, Κυπριακή, Ποντιακή, Ρωμανιώτικη, Τσακωνική

Άλλες μορφές (από 19ο/20ό αιώνα)

Ελληνικός κώδικας Μπράιγ,
Ελληνική νοηματική γλώσσα,
Κώδικας Μορς
π  σ  ε

Η κρητική διάλεκτος είναι μία διάλεκτος της νέας ελληνικής που ομιλείται στην Κρήτη.

Κατά τον ύστερο μεσαίωνα η διάλεκτος του νησιού εξελίχθηκε σε λόγια γλώσσα, και εκφράστηκε μέσα από την ποίηση του Κορνάρου, του Χορτάτση, και άλλων, καθώς και από το κρητικό θέατρο και τα λαϊκά τετράστιχα -μαντινάδες- των οποίων η θεματολογία μπορεί να είναι από σκωπτική έως φιλοσοφική. Σήμερα η κρητική διάλεκτος δεν κινδυνεύει με εξαφάνιση, όπως συχνά συμβαίνει σε μειονοτικές διαλέκτους που δεν διδάσκονται, καθώς κυρίως στο νότο, αποτελεί την μόνη προφορική γλώσσα και συνεχίζει και να εξελίσσεται. Η κρητική διάλεκτος ομιλείται εκτός από την Κρήτη, στο χωριό Χαμιντιέ της Συρίας και στα παράλια της Μικράς Ασίας όπου εγκαταστάθηκαν μουσουλμάνοι Κρητικοί το 1923.

Χαρακτηριστικά σε σχέση με την νέα Ελληνική[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

  • Στην κρητική διαλέκτο οι αδύνατοι τύποι των προσωπικών αντωνυμιών μπορούν να μπαίνουν πριν και μετά το ρήμα σχεδόν σε οποιαδήποτε περίπτωση, σε αντίθεση με την νέα ελληνική και την καθαρεύουσα, παραδείγματα: κατέχω το, ξανοίγω σε, μανίζω ντως, γροικώ ντου, ετά το χτύπα, επαέ τα θέσε.
  • Ο αόριστος των ρημάτων καταλήγει με τον δωριζμό –ξα αντί του -σα της νέας ελληνικής και της καθαρεύουσας, για παράδειγμα: εζύγωξα, εστέγνωξα, εστέργιωξα.
  • H κρητική διάλεκτος όντας φυσικά διαμορφωμένη, δεν επιτρέπει χασμωδίες, για παράδειγμα: τρώγω αντί του τρώω, κλαίγω αντί του κλαίω κτλ.  
  • Πολλοί τύποι της γενικής πτώσης της δωρικής εγκαταλείφθηκαν στην κρητική διάλεκτο κατά το μεσαίωνα, ενώ άλλοι τύποι της ελληνιστικής περιόδου αναβίωσαν στις μέρες μας μέσα από το ενιαίο εκπαιδευτικό σύστημα στην καθαρεύουσα και στα νέα ελληνικά. Για παράδειγμα στην κρητική διάλεκτο θα λέγαμε περιφραστικά ‘’η γεύση από το αίμα’’  και ποτέ  ‘’η γεύση του αίματος’’ Η χρήση τέτοιων τύπων που έχουν αναβιώσει τεχνητά σε συνδυασμό με την κρητική διάλεκτο έχει αντιαισθητικό αποτέλεσμα.
  • Σε αντίθεση με την νέα ελληνική, στα κρητικά παίρνουν τελικό ''νι'' άρθρα αντωνυμίες και επιρρήματα μόνο όταν η λέξη που ακολουθεί αρχίζει από φωνήεν, ανεξάρτητα από το γένος και το είδους της. Για παράδειγμα Πληθυντικός: των ανθρώπω, όλω τω χωργιώ, μπολλώ λογιώ. Όταν ακολουθεί αρσενικό: το δάσκαλο, τον αδερφό. Άκλιτα: δε θέλω, δεν αλλάζω, μη μιλείς, μη γροικάς, μην εργάς. Το επίρρημα-σύνδεσμος σαν: σα κουτέντα, σαν οψάργας,

Λέξεις της Κρητικής διαλέκτου[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

  • Στην στήλη “προέλευση” ενδέχεται να μην αναφέρονται οι ενδιάμεσοι τύποι ορισμένων λέξεων.
Κρητικά ΜΤΛ Προέλευση Νεα Ελληνικά
θορώ[3] ρημα αρχαία ὁρῶ βλέπω
ξανοίγω[4] ρήμα αρχαία ἐξανοίγω κοιτάω με προσοχή, ατενίζω
τίνος[5][6] αντων αρχαία τίνος ποιου (μονο γενική)
δράκα ουσια αρχαία δράττομαι χούφτα, πολύ μικρή ποσότητα
ετά επίρρ μεσαιωνική Κρητική εκεί, στο σημείο που βρίσκεσαι
εκειέ επίρρ μεσαιωνική Κρητική εκεί, σε σημείο διαφορετικό από το σημείο που βρίσκεσαι
γιάε ρήμα μεσαιωνική Κρητική κοιτά εδώ, προσεξε (μονο προστακτική)
ειδέ ρήμα αρχαία εἴδω κοιτά
γροικώ[7] ρήμα μεσαιωνική Κρητική ακούω
κατέχω[8] ρήμα αρχαία κατέχω ξέρω
απής σύνδε αρχαία άπαξ αφού, μετά
κάτης ουσια Λατινική cattus γάτα
αμανίτης ουσια Αρχαία ἀμανίτης μανιτάρι
αρισμαρί ουσια Λατινική rosmarinus δενδρολίβανο
αλισάχνη ουσια Ομηρική αλός άχνην[9] πολύ αλμυρό
χοχλιός ουσια αρχαία κοχλίας σαλιγκάρι
όρνιθα ουσια αρχαία ὄρνις κότα
μαδάρα ουσια αρχαία μαδαρός βουνό χωρίς βλάστηση
μαδώ ρήμα αρχαία μαδαρός αποψιλώνω
ίντα αντων μεσαιωνική Κρητική τί
γιάιντα σύνδε μεσαιωνική Κρητική γιατί
αρναούτης επίθε Τούρκικο arnaut ατημέλητος
απύρι ουσια αρχαία από-πυρ θειάφι
βεντέτα ουσια Λατινική vindicta εκδίκηση
χάρακας, χαράκι ουσια αρχαία χάραξ βράχος
είς άρθρο αρχαία εἷς ένας
αλάργo επίρρ Λατινική largus μακριά
αθιβολώ[10] ρήμα μεσαιωνική Κρητική κουβεντιάζω
αίγα ουσια αρχαία αἶγα (αιτιατική) κατσίκα
σαλεύω[11] ρήμα αρχαία σαλεύω κινούμαι
σκιάς επίρρ μεσαιωνική Κρητική τουλάχιστον
πορίζω ρήμα αρχαία πορεία+ίζω βγαίνω έξω
ξά, έξα[12] ουσια αρχαία ἐξουσία δικαίωμα, ευθύνη
μήδε[13] σύνδε αρχαία μήδε[14][15] ούτε
μανίζω ρήμα αρχαία μῆνις θυμώνω
βεντέμα ουσια Ενετική vendemma συγκομιδή
μαντινιάδα ουσια Ενετική mantinada έμμετρο τετράστιχο
μανίκα ουσια Λατινική manica μανίκι
εδά επίρρ μεσαιωνική Κρητική τώρα
κάλυκας ουσια Λατινική caligas μπότα
ντελόγο επίρρ μεσαιωνική Κρητική αμέσως
σαφί επίρρ αρχαία σαφές πάντα , συνεχώς
ντρέτα επίρρ Λατινική directa ίσια, ευθεία, μεταφορικά τίμια
ταχιά επίρρ αρχαία ταχέα αύριο πρωί
οψάργας επίρρ μεσαιωνική Κρητική χθες βράδυ
πώδε επίρρ αρχαία ὧδε < ὡς + δέ κοντά, προς τα εδώ
ποθές[16] επίρρ μεσαιωνική Κρητική πουθενά
θέτω[17] ρήμα αρχαία τίθημι ξαπλώνω
λέσκα[18] ουσια μεσαιωνική Κρητική χαράδρα
καράνης ουσια αρχαία καρανώ ξεροκέφαλος
εργώ ρήμα αρχαία εν-ῥιγῶ κρυώνω
ξόδι ουσια Ελληνιστική ἐξόδιον κηδεία
δροσά αντων μεσαιωνική Κρητική τίποτα
αγλακώ ρήμα μεσαιωνική Κρητική τρέχω
κουτέντα ουσια μεσαιωνική Κρητική κολακείες
επαέ επίρρ μεσαιωνική Κρητική εδώ
μιλιούνια ουσια Λατινική milia χιλίαδες
μαντάτο[19] ουσια Λατινική mandatum νέο, στοιχείο, περιστατικό, είδηση
κεντώ[20] ρήμα μεσαιωνική Κρητική παίρνω φωτιά, καίω
απολλυμάρι ουσια αρχαία απόλλυμι πτώμα
αντίσκαρος ουσια μεσαιωνική Κρητική αντικαταστάτης
αντισκάρι ουσια μεσαιωνική Κρητική αντάλλαγμα
δόγα ουσια Ενετική doga ξύλινο κομμάτι από σκάφος λαούτου
δραγουμάνος ουσια Ενετική dragoman διερμηνέας
νοντάρος[21] ουσια Ενετική nodaro συμβολαιογράφος
αβοκάτης ουσια Λατινική advocatus συνήγορος
αλαργινός επίθε Λατινική largus μακρινός
αλαργεύω ρήμα Λατινική largus απομακρύνομαι
μολάρω - έρνω ρήμα Ενετική molar φεύγω
μολαριτός μετοχ Ενετική molar λυμένος (από δεσμά)
πάντης[22] σύνδε μεσαιωνική Κρητική μήπως
θο, όθε πρόθε αρχαία όθεν προς
μολεύω ρήμα μεσαιωνική Κρητική ατιμάζω, μολύνω
ξεκρίνω ρήμα αρχαία ξε-κρίνω ξεχωρίζω
ξεβγάνω ρήμα αρχαία ξε-βγάζω σκοτώνω

Παραπομπές[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

  1. Le Répertoire de la linguasphère. Index des langues et communautés linguistiques.
  2. Hammarström, Harald. Forkel, Robert. Haspelmath, Martin και άλλοι., επιμ. (2016). «{{{name}}}». Glottolog 2.7. Jena: Max Planck Institute for the Science of Human History. http://glottolog.org/resource/languoid/id/cret1244. 
  3. Kορνάρος, Βιτσέντζος Eρωτόκριτος 1590 - 1610, στίχος 849, «Θορώ εξαναγιαγείρανε κ' ήρθαν τα περασμένα»
  4. Kορνάρος, Βιτσέντζος Eρωτόκριτος 1590 - 1610, στίχος 1557, «Ωσά γεράκι όντε χυθεί, κι από ψηλά ξανοίγει»
  5. Η αρχαία δεικτική αντωνυμία τῆνος αντί του Αττικού (ἐ)κεῖνος.
  6. Kορνάρος, Βιτσέντζος Eρωτόκριτος 1590 - 1610, στίχος 1046, « τίνος εκόπη η κεφαλή, τίνος το στήθι ενοίχτη·»
  7. Kορνάρος, Βιτσέντζος Eρωτόκριτος 1590 - 1610, στίχος 1460, «Ωσά θορώ, μπλιό δε γρικάς λογαριασμό κιανένα»
  8. Kορνάρος, Βιτσέντζος Eρωτόκριτος 1590 - 1610, στίχος 1596, «και πώς κατέχω τ' άρματα, θαρρώ να μη σ' αρέσει»
  9. Οδύσσεια (ε 403) «είλυτο δε πανθ άλός άχνη», Ιλιάδα (Δ 426) «Ως δ΄ ότε κύμα θαλάσσης μεγάλα βρέμει, αμφί δε τ`άκρας κυρτόν εόν κορυφούται, αποπτύει δ αλός άχνην»
  10. Kορνάρος, Βιτσέντζος Eρωτόκριτος 1590 - 1610, στίχος 1415, «Πολλώ λογιώ αθιβολές αλλήλως τως ελέγαν»
  11. Kορνάρος, Βιτσέντζος Eρωτόκριτος 1590 - 1610, στίχος 1879, «Πόνο μεγάλο του'δωκε, μα δεν τονε σαλεύγει,»
  12. Kορνάρος, Βιτσέντζος Eρωτόκριτος 1590 - 1610, στίχος 843, «T' άλλα φαριά και τ' άρματα ας είναι εις την εξά σου»
  13. Kορνάρος, Βιτσέντζος Eρωτόκριτος 1590 - 1610, στίχος 94, 221, 288, αναφέρεται συνολικά 66 φορές.
  14. R. F. Willetts, The Law Code of Gortyn, 1967.
  15. Κώδικας της Γόρτυνας – VI 4, 9, 7, 35; X 28, 29 (Ο σύνδεσμος ‘’μήδε’’ της κρητικής διαλέκτου με ακριβώς τη ίδια σημασία)
  16. Kορνάρος, Βιτσέντζος Eρωτόκριτος 1590 - 1610, στίχος 1382, «η Xώρα όλη ενεγάλλιασε, ποθές δεν είχε πρίκα.»
  17. Kορνάρος, Βιτσέντζος Eρωτόκριτος 1590 - 1610, στίχος 514, «κ' είχε την πρίκα, να θωρεί, πού θέτει, πού κοιμάται»
  18. Ριζίτικα, Αγριμία κι αγριμάκια μου, στίχος 5. «Γκρεμνά 'ναι εμάς οι τόποι μας, λέσκες τα χειμαδιά μας»
  19. Kορνάρος, Βιτσέντζος Eρωτόκριτος 1590 - 1610, στίχος 364
  20. Kορνάρος, Βιτσέντζος Eρωτόκριτος 1590 - 1610, στίχος 100
  21. Kορνάρος, Βιτσέντζος Eρωτόκριτος 1590 - 1610, στίχος 856
  22. Kορνάρος, Βιτσέντζος Eρωτόκριτος 1590 - 1610, στίχος 615

Διαβάστε επίσης[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

  • Χαραλαμπάκης, Χριστόφορος (2001). Κρητολογικά μελετήματα: Γλώσσα, λογοτεχνία, πολιτισμός. Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης. 
  • Κοντοσόπουλος, Ν. Γ. (2006). Γλωσσικός άτλας της Κρήτης: Γενική εισαγωγή και διαλεκτολογικοί χάρτες. Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης. 
  • Ορφανός, Βασίλης Α. (2014). Λέξεις τουρκικής προέλευσης στο κρητικό ιδίωμα: συναγωγή από λεξικά. Ηράκλειο: Βικελαία Δημοτική Βιβλιοθήκη. 

Εξωτερικοί σύνδεσμοι[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]