Μετάβαση στο περιεχόμενο

Ιερός Ναός Αγίου Νικολάου Ροδιάς Άρτας

Προσθήκη συνδέσμων
Από τη Βικιπαίδεια, την ελεύθερη εγκυκλοπαίδεια
Ιερός Ναός Αγίου Νικολάου Ροδιάς Άρτας
Ιερός Ναός Αγίου Νικολάου Ροδιάς Άρτας is located in Greece
Ιερός Ναός Αγίου Νικολάου Ροδιάς Άρτας
Γενικές πληροφορίες
ΑρχιτεκτονικήΔικιόνιος σταυροειδής εγγεγραμμένος ναός
ΔιεύθυνσηΚιρκιζάτες 47100
Γεωγραφικές συντεταγμένες39°8′24″N 20°56′20″E
Διοικητική υπαγωγήΔήμος Αρταίων
Σχεδιασμός και κατασκευή
Commons page Πολυμέσα
Δεδομένα (π • σ • ε )

Ο Ιερός Ναός Αγίου Νικολάου Ροδιάς Άρτας είναι υστεροβυζαντινό εκκλησιαστικό μνημείο που βρίσκεται στο χωριό Κιρκιζάτες 4 χλμ. δυτικά της Άρτας.

Όνομα

[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Ο ναός αποδόθηκε στη λατρεία του Αγ. Νικολάου και διατηρεί την προσωνυμία Ροδιά από την εποχή που υπαγόταν ως μετόχι στο μοναστήρι της Παναγίας Ροδιάς κοντά στη Βίγλα[1].

Περιγραφή

[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Πρόκειται για έναν δικιόνιο σταυροειδή εγγεγραμμένο ναό, με τριμερή νάρθηκα. Το μοναδικό θέμα που κοσμεί τις τέσσερις εξωτερικές πλευρές της εκκλησίας είναι μια ταινία με μαίανδρο ο οποίος καταλαμβάνει το ανώτερο τμήμα της αψίδας και διακόπτεται στην κεντρική πλευρά από τo παράθυρο[2] (εικ. 1). Σύμφωνα με τον Α. Ορλάνδο ο ναός ανήκει στους εγγεγραμμένους σταυροειδείς ναούς μετά τρούλου και υπάγεται στην κατηγορία των δικιονίων, δηλαδή σε αυτούς που ο τρούλος στηρίζεται από τη μια μεριά σε δυο κίονες της ΒΔ και ΝΔ γωνίας και από την άλλη στις μετώπες κατά μήκος των τοίχων που χωρίζουν το κυρίως ιερό από την πρόθεση και το διακονικό[3]. Το μνημείο έχει διαστάσεις κάτοψης 5,25Χ5,67μ. και είναι κατασκευασμένο στον τύπο δικιόνιου σταυροειδούς εγγεγραμμένου με τρούλο. Ο τύπος είναι γνωστός και σε άλλα σε μνημεία της Άρτας, όπως για παράδειγμα η Κόκκινη Εκκλησιά. Ο τρούλος όμως του Αγ. Νικολάου της Ροδιάς καινοτομεί σε σχέση με τα ελλαδικά παραδείγματα, με τα αψιδώματα των δευτερευουσών πλευρών του, που φαίνονται μοναδικά ως προς τις αναλογίες[4]. Το ιερό είναι τριμερές (χωρίζεται, δηλαδή με τοίχους που φέρουν τοξωτά θυραία ανοίγματα για την επικοινωνία των τριών χώρων). Η ανατολική αψίδα στο ιερό έχει ορθογώνιο σχήμα και οι κόγχες του διακονικού και της προθέσεως διαμορφώνονται στο πάχος του τοίχου. Η οροφή του κυρίως ναού αποτελείται από δύο καμάρες που σχηματίζουν σταυρό με ένα οκτάπλευρο, ψηλό τρούλο να υψώνεται στην διασταύρωση των κεραιών τους. Με καμάρα στεγάζεται και ο νάρθηκας. Δίριχτες και μονόριχτες στέγες καλύπτουν εξωτερικά τα στοιχεία της οροφής. Το δάπεδο του ναού ήταν επιχωμένο και εντοπίστηκε σε βάθος ενός μέτρου, σε ανασκαφική έρευνα που διενεργήθηκε από την Εφορεία Αρχαιοτήτων το 1959. Ο ναός διέθετε περίστωο, ενώ η είσοδος γινόταν από τρεις πύλες μια σε κάθε πλευρά, δυτική, βόρεια και νότια. Σήμερα είναι σε χρήση μόνο η δυτική είσοδος, καθώς οι υπόλοιπες έχουν εντοιχιστεί[5]. Η τυπολογία του δικιόνιου, η στέγη του νάρθηκα προς τα δυτικά, η διακοσμητική ταινία των μαιάνδρων, το πλινθοπερίκλειστο σύστημα και το περίστωο αποτελούν χαρακτηριστικά της ελλαδικής σχολής. Η Καρπάνου[6] επισημαίνει ότι δεν εντοπίζεται η περίπτωση των δίλοβων ανοιγμάτων στον τρούλλο όσον αφορά τα μνημεία της περιοχής. Παρόμοιο παράδειγμα συναντάμε στο Λάμποβο, σε ναό της προηγούμενης περιόδου του Δεσποτάτου στην Αλβανία. Ιδιαίτερο στοιχείο είναι η ύπαρξη των γωνιακών λίθινων κιονίσκων του τρούλου, χαρακτηριστικό που εντοπίζεται -εκ νέου- για δεύτερη φορά στο ναό της Κόκκινης Εκκλησιάς Βουργαρελίου[2].

Γλυπτός διάκοσμος και Τοιχογραφίες

[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Τόσο ο γλυπτός, όσο και ο ζωγραφικός διάκοσμος του ναού του αγίου Νικολάου της Ροδιάς, έχουν ιδιαίτερο ενδιαφέρον, καθώς παρουσιάζουν περισσότερες ομοιότητες με μνημεία της προγενέστερης, μεσοβυζαντινής περιόδου, παρά με αυτά της υστεροβυζαντινής εποχής της ίδρυσης του Δεσποτάτου της Ηπείρου που είναι σύγχρονά τους. Τα κιονόκρανα των κιόνων στο εσωτερικό της εκκλησίας έχουν σχήμα κόλουρου κώνου. Όλες οι πλευρές τους είναι διακοσμημένες με ανάγλυφα σχηματοποιημένα φυτικά και ζωικά θέματα και σταυρούς. Ο ζωγραφικός διάκοσμος του ναού είναι από τα σπάνια ζωγραφικά σύνολα που διασώζονται από τις αρχές του 13ου αιώνα, την πρώιμη, δηλαδή εποχή του Δεσποτάτου. Εκτός από τα αρχαϊστικά, τεχνοτροπικά χαρακτηριστικά του, ιδιαιτερότητα παρουσιάζει και το εικονογραφικό πρόγραμμα όπου αποδίδονται θέματα που συναντώνται μόνο στο Άγιον Όρος και το Βατικανό. Σπάνια είναι και η παράσταση του γνωστού θαύματος του Αγίου Νικολάου κατά το οποίο κατευνάζει τη θαλασσοταραχή και σώζει το πλοίο με το οποίο ταξίδευε προς τα Ιεροσόλυμα. Άλλες σκηνές που αποδίδονται είναι η ένθρονη, βρεφοκρατούσα Πλατυτέρα στην κόχη του ιερού και η κοινωνία των Αποστόλων που αναπτύσσεται στο βόρειο και νότιο τοίχο του. Στον ίδιο χώρο εικονογραφείται η Ανάληψη του Χριστού μέσα σε μετάλλιο που κρατούν τέσσερις Άγγελοι, οι αρχάγγελοι Μιχαήλ και Γαβριήλ, ο Παλαιός των Ημερών, τα Εισόδια της Θεοτόκου κ.ά. Στον κυρίως ναό υπάρχουν σκηνές από τα Πάθη του Χριστού, η κοίμηση της Θεοτόκου, ολόσωμοι άγιοι κά. Σπάνιες για τη μνημειακή ζωγραφική είναι δύο παραστάσεις με τους Επτά παίδας εν Εφέσω και τους Τρεις παίδας εν καμίνω που διακρίνονται στους πλάγιους χώρους του ναού. Ο βίος του αγίου Νικολάου ιστορείται στο νάρθηκα, ενώ στις πρόσφατες διερευνητικές εργασίες του 2014-2015 αποκαλύφθηκε και μια παράσταση γρύπα. Οι σκηνές προβάλλονται σε βαθύ γαλάζιο βάθος, οι επιγραφές είναι μεγαλογράμματες και οι ψηλόλιγνες μορφές αποδίδονται με έντονα περιγράμματα και συγκρατημένες χειρονομίες[5]. Στον Άγιο Νικόλαο της Ροδιάς, όμιλος αγγέλων καταλαμβάνει το ήμισυ της καμάρας του νοτιοανατολικού γωνιαίου διαμερίσματος, συγκλίνοντας προς την αψίδα του διακονικού. Ο προεξάρχων άγγελος κρατά θριαμβευτικά μεγάλο ξύλινο σταυρό. Την παράσταση συνοδεύει η επιγραφή: ἡ Προσκύνισης. Οι περιπτώσεις απεικόνισης του σταυρού πλαισιωμένου από αγγέλους κάνουν την εμφάνισή τους ήδη από τους παλαιοχριστιανικούς χρόνους, τόσο στη μνημειακή ζωγραφική όσο και σε έργα μικροτεχνίας. Το θέμα, ωστόσο, της Προσκύνησης του Σταυρού από αγγέλους, ως αυτοτελής παράσταση, γνώρισε περιορισμένη διάδοση στη μνημειακή ζωγραφική, τουλάχιστον με τα σημερινά δεδομένα. Η εικονογραφική σύλληψη παραστάσεων με παρεμφερές περιεχόμενο φαίνεται ότι διαμορφώνεται στα όψιμα χρόνια της δυναστείας των Κομνηνών[7]. Ο διάκοσμος του τρούλου αποτελείται από μετάλλιο με προτομή του Παντοκράτορα (κατεστραμμένο σήμερα) και από δύο ζώνες με αγγέλους και προφήτες. Στην πρώτη ζώνη, στα τέσσερα κύρια σημεία του ορίζοντα πάνω από τα παράθυρα υπάρχουν ισάριθμα μετάλλια με προτομές αγγέλων. Άλλοι τέσσερις άγγελοι με πορφυρά υποδήματα και καλυμμένα τα χέρια στρέφονται σε στάση προσκύνησης προς το δυτικό αξονικό σημείο. Στη δεύτερη ζώνη, στα διαστήματα μεταξύ των παραθύρων, εικονίζονται οκτώ ολόσωμοι προφήτες, ανά ζεύγη, από τους οποίους οι τέσσερις διατηρούνται σε καλή κατάσταση[8].

Ιστορία

[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Η παλαιότερη αναφορά στο ναό γίνεται το 1884 από το μητροπολίτη Άρτας Σεραφείμ Ξενόπουλο ή Βυζάντιο, στο δοκίμιό του «Δοκίμιον ιστορικόν περί Άρτης και Πρεβέζης»[9]. Η ίδρυση του ναού ανάγεται στις αρχές του 13ου αιώνα μ.Χ., ενώ οι ανασκαφές αποκάλυψαν θεμέλια ενός παλαιότερου κτίσματος (του 9ου ή 10ου αιώνα μ.Χ.), πάνω στο οποίο θεμελιώθηκε ο νεότερος ναός. Μέχρι το 1959 ήταν επιχωμένο στο μεγαλύτερο τμήμα του, γεγονός που βοήθησε στη διατήρησή του[1]. Σήμερα είναι γενικότερα αποδεκτό ότι ο ναός κτίστηκε στις αρχές του 13ου αι. από συνεργείο που προερχόταν από τη νότια Ελλάδα, αφού απηχεί επιδράσεις (διάρθρωση των εξωτερικών τοίχων, του τρούλου κ.ά.) από τη ναοδομία της. (εικ. 3) Ωστόσο, σε νεότερες μελέτες, όπως στη διδακτορική διατριβή της Leonela Fundić υποστηρίζεται πως είναι δύσκολη η επακριβής χρονολόγηση της κατασκευής του, τοποθετώντας ωστόσο τη χρονική περίοδο στα μέσα του 13ου αι[8].

Ανακάλυψη και βελτίωση

[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Με το ναό ασχολήθηκε διεξοδικά ο Α. Ορλάνδος αρχικά το 1922 και αργότερα το 1936, ο οποίος έκανε και τα πρώτα σχέδια. Το μνημείο ήταν σε ένα μεγάλο μέρος του επιχωμένο έως και το 1959, όταν έγιναν αποχωματώσεις περιμετρικά του ναού και διαμορφώθηκε ο περιβάλλων χώρος. Την ίδια εποχή έγιναν και αναστηλωτικές εργασίες από τον Α. Ορλάνδο[10]. Το καλοκαίρι του 1967 έγιναν μικροεπισκευές στη στέγη και καθαρίστηκε και από τους θάμνους[11]. Νεότερη ανασκαφική έρευνα το 2020 εξωτερικά του μνημείου απέδειξε ότι ο χώρος μεταξύ ναού και του περιστώου χρησίμευσε ως χώρος ταφής[5].

Παραπομπές

[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]
  1. 1 2 Παπαδοπούλου, Βαρβάρα (2020). «Η βυζαντινή Άρτα και τα μνημεία της, Υπουργείο Πολιτισμού- ΤΑΠΑ». Η βυζαντινή Άρτα και τα μνημεία της, Υπουργείο Πολιτισμού- ΤΑΠΑ. https://arta.repository.gr/jsonitems/116. Ανακτήθηκε στις 18/09/25. «Ο Άγιος Νικολάος της Ροδιάς βρίσκεται στην Άρτα στο χωριό Κιρκιζάτες και κρατάει την προσωνυμία του από την εποχή που υπαγόταν ως μετόχι στο μοναστήρι της Παναγίας Ροδιάς. Η ανέγερσή του ανάγεται στις αρχές του 13ου αιώνα, περίοδος ακμής του Δεσποτάτου, ενώ, σύμφωνα με την ανασκαφική έρευνα, θεμελιώθηκε πάνω σε αρχαιότερο ναό του 9ου ή 10ου αιώνα.».
  2. 1 2 Βασιλάκη, Σοφία (2025). «Ο Σταυροειδής Εγγεγραμμένος Ναός στο Δεσποτάτο της Ηπείρου: Μια Πρόταση Ανάδειξης & Αξιοποίησης των Βυζαντινών Μνημείων». Ανακτήθηκε στις 20 Σεπτεμβρίου 2025.
  3. ↑ Ορλάνδος, Αναστάσιος (2025-09-19). «Ο Άγιος Νικόλαος της Ροδιάς». Αρχείο των Βυζαντινών μνημείων της Ελλάδος. https://www.archetai.gr/images/pdfs/bae/BAE_186.pdf. Ανακτήθηκε στις 2025-09-19. «Ο ναός, οὗτινός τὴν κάτοψιν καὶ τὴν κατὰ μῆκος τομὴν παρέχει ἡ παρατιθεμένη εἰκὼν 2, ἀνήκει εἰς τὸν τύπον τῶν ἐγγεγραμμένων σταυροειδῶν μετὰ τροῦλλον, ὑπάγεται δ᾿ εἰς τὴν κατηγορίαν τῶν δικιονίων, ἐκείνων δηλαδή, ὧν ὁ τροῦλλος στηρίζεται ἄφ᾿ ἑνὸς μὲν ἐπὶ δύο κιόνων τοποθετημένων παρὰ τὴν ΒΔ καὶ τὴν ΝΔ γωνίαν, ἆφ᾿ ἑτέρου δ᾿ ἐπὶ τῶν μετώπων τῶν δύο κατὰ μῆκος τοίχων, οἵτινες χωρίζουσι τὸ κυρίως ἱερὸν ἀπὸ τῆς προθέσεως καὶ τοῦ διακονικοῦ.».
  4. ↑ Τσουρής, Κωνσταντίνος (1988). «Ο κεραμοπλαστικός διάκοσμος των υστεροβυζαντινών μνημείων της βορειοδυτικής Ελλάδος». Εθνικό Αρχείο Διδακτορικών Διατριβών. Ανακτήθηκε στις 20 Σεπτεμβρίου 2025.
  5. 1 2 3 «Ναός του Αγίου Νικολάου της Ροδιάς». Ναός του Αγίου Νικολάου της Ροδιάς. 19 Σεπτεμβρίου 2025. Ανακτήθηκε στις 19 Σεπτεμβρίου 2025.
  6. ↑ Καρπάνου, Χρυσάνθη (2021). «Η ναοδομία του Δεσποτάτου της Ηπείρου και η ακτινοβολία της». Εθνικό Αρχείο Διδακτορικών Διατριβών. Ανακτήθηκε στις 19 Σεπτεμβρίου 2025.
  7. ↑ FUNDIĆ, Κάππας, Leonela, Μιχάλης (18 Σεπτεμβρίου 2025). «Σταυροπροσκύνησις: Ένα ιδιότυπο εικονογραφικό θέμα». Δελτίον της Χριστιανικής Αρχαιολογικής Εταιρείας. Ανακτήθηκε στις 18 Σεπτεμβρίου 2025.
  8. 1 2 Fundić, Leonela (2013). «Η μνημειακή τέχνη του Δεσποτάτου της Ηπείρου την περίοδο της Δυναστείας των Κομνηνών Αγγέλων: 1204-1318». Εθνικό Αρχείο Διδακτορικών Διατριβών. Ανακτήθηκε στις 20 Σεπτεμβρίου 2025.
  9. ↑ Ξενόπουλος, Σεραφείμ. Δοκίμιον ιστορικόν περί Άρτης και Πρεβέζης. Αθήνα: Τυπογραφείον «ΚΑΛΛΟΥΣ». σελ. 39-40. Χωρίον Κιρκιζάτες, οἰκούμενον ὑπὸ οἰκογενειῶν 25, ἔχον καὶ Ναὸν τοῦ ἁγίου Νικολάου, καὶ ἕτερον πανάρχαιον τοῦ ἁγίου Νικολάου καὶ ἕνα ἱερέα, καὶ ὁ μὲν ἀνωτέρω ἀρχαῖος Ναὸς εὑρίσκεται βεβυθισμένος καὶ ὑπόγειος, καταβυθισθεὶς οὖτος ὑπὸ τοῦ ποταμοῦ ὁρμήσαντος, συνεργεία ὀθωμανοῦ τινος ᾿Αρταίου, φθονοῦντος ὑπὸ φανατισμοῦ τοὺς κατοίκους Χριστιανούς· ὁ δὲ ἕτερος ὃ καὶ νέος ᾠκοδομήθη ἐπὶ τῶν ἡμερῶν τοῦ Μητροπολίτου Σωφρονίου.
  10. ↑ Γιαννιώτη, Θαλασσία (31 Ιανουαρίου 2023). «Τα Βαλκάνια, τα μνημεία και η ιστορία τους στην ύστερη Βυζαντινή περίοδο: η περίπτωση της Άρτας». Τμήμα Ιστορίας και Εθνολογίας. Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο στις 10 Δεκεμβρίου 2024. Ανακτήθηκε στις 19 Σεπτεμβρίου 2025.
  11. ↑ Βοκοτόπουλος, Παναγιώτης (1968). «Μεσαιωνικά Μνημεία Ηπείρου». Αρχαιολογικό Δελτίο. https://www.aegeussociety.org/wp-content/uploads/2022/05/AD_023_B_2_1968.pdf. Ανακτήθηκε στις 2025-09-19. «Κατά το θέρος του 1967… εγένετο πλήρης ανακεράμωσις των κελλίων της Παρηγορητίσσης, μικροεπισκευαί εις τας στέγας της Κάτω Παναγιάς, του Αγίου Νικολάου Ροδιάς και του Αγίου Βασιλείου Χαλκιάδων και καθαρισμός των λοιπών βυζαντινών μνημείων από των εις αυτά φυομένων θάμνων.».

Βιβλιογραφικές πηγές

[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]
  • Ορλάνδος, Αναστάσιος (1999). Αρχείο των Βυζαντινών μνημείων της Ελλάδος. Αθήνα: Η εν Αθήναις Αρχαιολογική Εταιρεία. σελ. https://www.archetai.gr/images/pdfs/bae/BAE_186.pdf. ISBN 9607036883. 
  • Ξενόπουλος, Σεραφείμ (1884). Δοκίμιον ιστορικόν περί Άρτης και Πρεβέζης. Αθήνα: Τυπογραφείο «ΚΑΛΛΟΥΣ». σελ. 39-40. 
  • Παπαδοπούλου, Βαρβάρα (2002). Η Βυζαντινή Άρτα και τα μνημεία της, Υπουργείο Πολιτισμού. Αθήνα: Ταμείο Αρχαιολογικών πόρων και απαλλοτριώσεων. σελ. 62-69. 
  • Παπαδοπούλου Ν. Βαρβάρα – Τσιάρα Λ. Αγλαΐα , ΕΙΚΟΝΕΣ ΤΗΣ ΑΡΤΑΣ - Η εκκλησιαστική ζωγραφική στην περιοχή της Άρτας κατά τους βυζαντινούς και μεταβυζαντινούς χρόνους- , Ιερά Μητρόπολη Άρτης, Εκδόσεις του Φοίνικα, Άρτα 2008, σελ. 31-34

Προτεινόμενη βιβλιογραφία

[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]
  • Ορλάνδος, Αναστάσιος (1936). Αγιος Νικόλαος της Ροδιάς. Αθήνα: ΑΒΜΕ Β ́. σελ. σ.σ.131-147. 
  • Ξενόπουλος, Σεραφείμ (1884). Δοκίμιον ιστορικόν περί Άρτης και Πρεβέζης. Αθήνα: Τυπογραφείο «ΚΑΛΛΟΥΣ». σελ. 39-40. 
  • Παπαδοπούλου, Βαρβάρα (2002). Η Βυζαντινή Άρτα και τα μνημεία της, Υπουργείο Πολιτισμού. Αθήνα: Ταμείο Αρχαιολογικών πόρων και απαλλοτριώσεων. σελ. 62-69. 
  • Παπαδοπούλου Ν. Βαρβάρα – Τσιάρα Λ. Αγλαΐα , ΕΙΚΟΝΕΣ ΤΗΣ ΑΡΤΑΣ - Η εκκλησιαστική ζωγραφική στην περιοχή της Άρτας κατά τους βυζαντινούς και μεταβυζαντινούς χρόνους- , Ιερά Μητρόπολη Άρτης, Εκδόσεις του Φοίνικα, Άρτα 2008, σελ. 31-34

Εξωτερικοί σύνδεσμοι

[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

«Υπουργείο Πολιτισμού και Αθλητισμού | Αρχαιολογικοί Χώροι». odysseus.culture.gr. 

Ανακτήθηκε από "https://el.wikipedia.org/w/index.php?title=Ιερός_Ναός_Αγίου_Νικολάου_Ροδιάς_Άρτας&oldid=11386884"