Μετάβαση στο περιεχόμενο

Εξισωτής (μαθηματικά)

Από τη Βικιπαίδεια, την ελεύθερη εγκυκλοπαίδεια

Στα μαθηματικά, ένας εξισωτής[1][2] είναι ένα σύνολο παραμέτρων όπου δύο ή περισσότερες συναρτήσεις έχουν ίσες τιμές. Ένας εξισωτής είναι το σύνολο λύσεων μιας εξίσωσης. Σε ορισμένα πλαίσια, ένας πυρήνας διαφοράς είναι ο εξισωτής ακριβείας δύο συναρτήσεων.

Ας υποθέσουμε ότι X και Y είναι σύνολα. Ας υποθέσουμε ότι f και g είναι συναρτήσεις, και οι δύο από το X στο Y. Τότε ο εξισωτής των f και g είναι το σύνολο των στοιχείων x του X έτσι ώστε f(x) να ισούται με g(x) in Y. Συμβολικά:[3]

Eq⁡(f,g):={x∈X∣f(x)=g(x)}.

Ο εξισωτής μπορεί να συμβολίζεται με Eq(f, g) ή με μια παραλλαγή αυτού (όπως με μικρά γράμματα "eq"). Σε ανεπίσημα πλαίσια, είναι συνηθισμένη η σημειογραφία {f = g}.

Ο παραπάνω ορισμός χρησιμοποίησε δύο συναρτήσεις f και g, αλλά δεν υπάρχει λόγος να περιοριστούμε μόνο σε δύο συναρτήσεις, ή ακόμα και σε πεπερασμένο αριθμό συναρτήσεων. Γενικά, αν F είναι ένα σύνολο συναρτήσεων από το X στο Y, τότε ο εξισωτής των μελών του F είναι το σύνολο των στοιχείων x του X έτσι ώστε, για οποιαδήποτε δύο μέλη f και g του F, f(x) ισούται με g(x) στο Y. Συμβολικά:

Eq⁡(ℱ):={x∈X∣∀f,g∈ℱ,f(x)=g(x)}.

Αυτός ο εξισωτής μπορεί να γραφτεί ως Eq(f, g, h, ...) όταν το F είναι το σύνολο f, g, h, ...}. Στην τελευταία περίπτωση, μπορεί επίσης να βρεθεί {f = g = h = ···} σε ανεπίσημα πλαίσια.

Ως εκφυλισμένη περίπτωση του γενικού ορισμού, ας υποθέσουμε ότι το F είναι ένα μονοσύνολο {f}. Δεδομένου ότι για κάθε x ∈ X ισχύει f(x) = f(x), ο εξισωτής πρέπει να είναι ολόκληρος ο χώρος ορισμού X. Για μια ακόμη πιο εκφυλισμένη περίπτωση, έχουμε το F ως το κενό σύνολο. Τότε ο εξισωτής είναι και πάλι ολόκληρη η περιοχή X αφούη καθολική ποσοτικοποίηση στον ορισμό είναι τυπικά αληθής.

Ένας δυαδικός εξισωτής (δηλαδή, ένας εξισωτής με μόνο δύο συναρτήσεις) ονομάζεται επίσης πυρήνας διαφοράς. Αυτό μπορεί επίσης να συμβολίζεται ως DiffKer(f, g) ή Ker(f − g). Η τελευταία σημειογραφία δείχνει από πού προέρχεται αυτή η ορολογία και για ποιο λόγο είναι πιο συνηθισμένη στο πλαίσιο της αφηρημένης άλγεβρας: Ο πυρήνας διαφοράς των f και g είναι απλά ο πυρήνας της διαφοράς f − g. Επιπλέον, ο πυρήνας μιας μεμονωμένης συνάρτησης f μπορεί να ανακατασκευαστεί ως ο πυρήνας διαφοράς Eq(f, 0), όπου 0 είναι η σταθερή συνάρτηση με τιμή μηδέν.[4]

Φυσικά, όλα αυτά προϋποθέτουν ένα αλγεβρικό πλαίσιο όπου ο πυρήνας μιας συνάρτησης είναι η προ-εικόνα του μηδενός κάτω από αυτή τη συνάρτηση, κάτι που δεν ισχύει σε όλες τις κατηγορίες. Ωστόσο, ο όρος "πυρήνας διαφοράς" δεν έχει άλλη σημασία.

Θεωρία κατηγοριών

[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Οι εξισωτές μπορούν να οριστούν από μια καθολική ιδιότητα, η οποία επιτρέπει τη γενίκευση της έννοιας από την κατηγορία των συνόλων σε οποιεσδήποτε κατηγορίες.[5][6]

Σε αυτό το γενικό πλαίσιο, τα X και Y είναι αντικείμενα, ενώ τα f και g είναι μορφισμοί από το X στο Y. Αυτά τα αντικείμενα και οι μορφισμοί σχηματίζουν ένα διάγραμμα στην εν λόγω κατηγορία, και ο εξισωτής είναι απλώς το όριο αυτού του διαγράμματος. Με πιο σαφή όρους, ο εξισωτής αποτελείται από ένα αντικείμενο E και ένα μορφισμό eq : E → X που ικανοποιεί f∘eq=g∘eq, και έτσι ώστε, δεδομένου οποιουδήποτε αντικειμένου O και μορφισμού m : O → X, αν f∘m=g∘m, τότε υπάρχει ένας μοναδικός μορφισμός u : O → E έτσι ώστε eq∘u=m.

Ένας μορφισμός m:O→X λέγεται ότι εξισώνει f και g αν f∘m=g∘m.[7]

Σε οποιαδήποτε καθολική αλγεβρική κατηγορία, συμπεριλαμβανομένων των κατηγοριών όπου χρησιμοποιούνται πυρήνες διαφοράς, καθώς και στην ίδια την κατηγορία των συνόλων, το αντικείμενο E μπορεί πάντα να θεωρηθεί ως η συνήθης έννοια του εξισωτή, και ο μορφισμός eq μπορεί σε αυτή την περίπτωση να θεωρηθεί ως η συνάρτηση συμπερίληψης του E ως υποσύνολο του X.

Η γενίκευση αυτού σε περισσότερους από δύο μορφισμούς είναι απλή: απλά χρησιμοποιούμε ένα μεγαλύτερο διάγραμμα με περισσότερους μορφισμούς.

Η εκφυλισμένη περίπτωση ενός μόνο μορφισμού είναι επίσης απλή: τότε το eq μπορεί να είναι οποιοσδήποτε ισομορφισμός από ένα αντικείμενο E στο X.

Το σωστό διάγραμμα για την εκφυλισμένη περίπτωση με καθόλου μορφισμούς είναι ελαφρώς περίπλοκο: αρχικά θα μπορούσε κανείς να σχεδιάσει το διάγραμμα ως αποτελούμενο από τα αντικείμενα X και Y και καθόλου μορφισμούς. Αυτό όμως είναι λανθασμένο, καθώς το όριο ενός τέτοιου διαγράμματος είναι το γινόμενο των X και Y, και όχι ο εξισωτής. (Και πράγματι, τα γινόμενα και οι εξισωτές είναι διαφορετικές έννοιες: ο ορισμός του γινομένου στη θεωρία συνόλων δεν συμφωνεί με τον ορισμό του εξισωτή στη θεωρία συνόλων που αναφέρθηκε παραπάνω, επομένως είναι στην πραγματικότητα διαφορετικά.) Αντ' αυτού, η σωστή αντίληψη είναι ότι κάθε διάγραμμα εξισωτή αφορά βασικά το X, συμπεριλαμβάνοντας το Y μόνο επειδή το Y είναι ο κωδικός χώρος των μορφισμών που εμφανίζονται στο διάγραμμα. Με αυτή την άποψη, βλέπουμε ότι αν δεν υπάρχουν μορφισμοί, το Y δεν εμφανίζεται και το διάγραμμα εξισωτή αποτελείται μόνο από το X. Το όριο αυτού του διαγράμματος είναι τότε οποιοσδήποτε ισομορφισμός μεταξύ E και X.

Μπορεί να αποδειχθεί ότι κάθε εξισωτής σε οποιαδήποτε κατηγορία είναι μονομορφισμός. Εάν το αντίστροφο ισχύει σε μια δεδομένη κατηγορία, τότε η κατηγορία αυτή λέγεται κανονική (με την έννοια των μονομορφισμών). Γενικότερα, ένας κανονικός μονομορφισμός σε οποιαδήποτε κατηγορία είναι οποιοσδήποτε μορφισμός m που είναι εξισωτής κάποιου συνόλου μορφισμών. Ορισμένοι συγγραφείς απαιτούν πιο αυστηρά το m να είναι δυαδικός εξισωτής, δηλαδή εξισωτής ακριβώς δύο μορφισμών. Ωστόσο, εάν η εν λόγω κατηγορία είναι πλήρης, τότε και οι δύο ορισμοί συμφωνούν.

Η έννοια του πυρήνα διαφοράς έχει επίσης νόημα σε ένα πλαίσιο θεωρίας κατηγοριών. Ο όρος "πυρήνας διαφοράς" είναι κοινός σε όλη τη θεωρία κατηγοριών για οποιονδήποτε δυαδικό εξισωτή. Στην περίπτωση μιας προ-αθροιστικής κατηγορίας (μια κατηγορία εμπλουτισμένη πάνω στην κατηγορία των αβελιανών ομάδων), ο όρος "πυρήνας διαφοράς" μπορεί να ερμηνευθεί κυριολεκτικά, καθώς η αφαίρεση των μορφισμών έχει νόημα. Δηλαδή, Eq(f, g) = Ker(f - g), όπου Ker δηλώνει τον πυρήνα της θεωρίας κατηγοριών.

Κάθε κατηγορία με νηµατικό γινόµενο (pullbacks) και γινόμενο διαθέτει εξισωτές.

Κατηγορία τοπολογικών χώρων (Top)

[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Στην Top όπου τα αντικείμενα είναι τοπολογικοί χώροι και οι μορφισμοί είναι συνεχείς απεικονίσεις, ο εξισωτής δύο συνεχών απεικονίσεων f,g:X→Y διατηρεί το υποκείμενο σύνολο E={x∈X|f(x)=g(x)}, αλλά του προσδίδει την υποτοπολογία που κληρονομεί από το X. Η έγκλιση e:E→X είναι συνεχής και η καθολική ιδιότητα διατηρείται: κάθε συνεχής απεικόνιση h:Z→X που συνενώνεται με f και g παραγοντοποιείται μοναδικά μέσω e. Αυτό αποτελεί παράδειγμα της αρχής ότι η τοπολογική δομή, όταν υποτάσσεται στην καθοριστική συνθήκη του εξισωτή, κληρονομείται χωρίς αντίφαση.[8]

Εξωτερικοί σύνδεσμοι

[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]
  1. ↑ «equalizer in nLab». ncatlab.org (στα Αγγλικά). Ανακτήθηκε στις 6 Αυγούστου 2025.
  2. ↑ «Equalizer - Encyclopedia of Mathematics». encyclopediaofmath.org. Ανακτήθηκε στις 6 Αυγούστου 2025.
  3. ↑ «Equalisers - 1Lab». 1lab.dev (στα Αγγλικά). Ανακτήθηκε στις 7 Αυγούστου 2025.
  4. ↑ «Do normal categories have pullbacks?». MathOverflow (στα Αγγλικά). Ανακτήθηκε στις 7 Αυγούστου 2025.
  5. ↑ Lee, Sarah. «Equalizers in Category Theory: A Deep Dive». www.numberanalytics.com (στα Αγγλικά). Ανακτήθηκε στις 7 Αυγούστου 2025.
  6. ↑ «Intro to Category Theory: Limits and Universal Properties 1 ...University of Wisconsin–Madison» (PDF).
  7. ↑ Barr, Michael· Wells, Charles (1998). Category theory for computing science (PDF). Prentice Hall International Series in Computer Science. σελ. 266.
  8. ↑ Riehl, Emily (Νοεμβρίου 2016). «Chapter 3 (Basic Category Theory)». Category Theory in Context (στα Αγγλικά). Dover Publications. ISBN 978-0486809038.