Μετάβαση στο περιεχόμενο

Εντερικό νευρικό σύστημα

Από τη Βικιπαίδεια, την ελεύθερη εγκυκλοπαίδεια
Εντερικό νευρικό σύστημα
Το εντερικό νευρικό σύστημα είναι ενσωματωμένο στο τοίχωμα της γαστρεντερικής οδού, από τον οισοφάγο έως τον πρωκτό.
Αναγνωριστικά
MeSHD017615
FMA66070
Ορολογία ανατομίας

Το εντερικό νευρικό σύστημα (ΕΝΣ) είναι ένα τμήμα του αυτόνομου νευρικού συστήματος (ΑΝΣ), με τα άλλα δύο να είναι το συμπαθητικό και το παρασυμπαθητικό νευρικό σύστημα.[1] Συχνά αναφέρεται ως ο «δεύτερος εγκέφαλος» του πεπτικού συστήματος. Κι ενώ είναι μέρος του ΑΝΣ, είναι μοναδικό επειδή μπορεί να λειτουργεί εν μέρει ανεξάρτητα από τον εγκέφαλο και τον νωτιαίο μυελό (το λεγόμενο κεντρικό νευρικό σύστημα ή ΚΝΣ).[2][3]

Το εντερικό νευρικό σύστημα είναι ένα τεράστιο δίκτυο νευρώνων που είναι ενσωματωμένο στα τοιχώματα της γαστρεντερικής οδού, από τον οισοφάγο έως τον πρωκτό, στους συναφείς αδένες (σιελογόνοι αδένες, πάγκρεας) και στη χοληδόχο κύστη.[4] Ελέγχει τοπικές λειτουργίες όπως η περίσταλση (μυϊκές συσπάσεις που μετακινούν την τροφή), η έκκριση πεπτικών υγρών και η ροή του αίματος στο έντερο.[2][3] Μπορεί να λειτουργεί εν μέρει ανεξάρτητα από τον εγκέφαλο και τον νωτιαίο μυελό, καθώς η πέψη μπορεί να συμβεί ακόμα και όταν ο εγκέφαλος δεν εμπλέκεται ενεργά.[3]

Το εντερικό νευρικό σύστημα θεωρείται μέρος του ΑΝΣ επειδή επηρεάζεται από το συμπαθητικό και το παρασυμπαθητικό σύστημα. Για παράδειγμα, το παρασυμπαθητικό νευρικό σύστημα διεγείρει την πεπτική δραστηριότητα, την οποία στη συνέχεια εκτελεί το εντερικό νευρικό σύστημα.[3]

Οι διαταραχές του εντερικού νευρικού συστήματος (λέγονται και εντερική νευροπάθεια) είναι παθήσεις που επηρεάζουν το νευρικό σύστημα εντός της γαστρεντερικής οδού, επηρεάζοντας την κινητικότητα και την πέψη.[5] Παραδείγματα περιλαμβάνουν τη νόσο του Hirschsprung, την αχαλασία οισοφάγου, τη γαστροπάρεση και την ψευδοαπόφραξη εντέρου (σύνδρομο Ogilvie).[6] Αυτές οι διαταραχές μπορεί να προκύψουν από αναπτυξιακές ανωμαλίες, αυτοάνοσες αποκρίσεις ή εκφυλιστικές διεργασίες εντός του εντερικού νευρικού συστήματος.[7][8]

Δομή

[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Το εντερικό νευρικό σύστημα είναι ένα σύνθετο δίκτυο νευρώνων (περίπου 400-600 εκ.) οργανωμένο σε δύο κύρια πλέγματα: το μυεντερικό πλέγμα (ή πλέγμα του Auerbach) και το υποβλεννογόνιο πλέγμα (ή πλέγμα του Meissner).[9][10] Αυτά τα πλέγματα περιέχουν διάφορους τύπους νευρώνων, συμπεριλαμβανομένων των αισθητικών, των κινητικών και των ενδιάμεσων νευρώνων, οι οποίοι συνεργάζονται για να ρυθμίσουν την κινητικότητα της γαστρεντερικής οδού, την έκκριση, τη ροή του αίματος και τις ανοσολογικές αποκρίσεις.[4][11][2]

Μυεντερικό πλέγμα (πλέγμα του Auerbach)

[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]
Στιβάδες της γαστρεντερικής οδού. Το τοίχωμα της οδού έχει τέσσερις βασικές στιβάδες ιστού: τον βλεννογόνο, τον υποβλεννογόνιο, τον μυϊκό χιτώνα και τον ορογόνο χιτώνα.
Τα δύο κύρια πλέγματα του ΕΝΣ: το μυεντερικό και το υποβλενογόννιο.

Εκτείνεται σε όλο το μήκος της γαστρεντερικής οδού, από τον οισοφάγο έως τον πρωκτό. Βρίσκεται ανάμεσα στις κυκλικές και διαμήκεις μυϊκές στιβάδες του εντέρου. Αποτελείται από ένα δίκτυο διασυνδεδεμένων νευρώνων, νευρογλοιακών κυττάρων (μη νευρωνικών κυττάρων) και νευρικών ινών (νηματωδών επεκτάσεων των νευρώνων).[9][10][9][10]

Το πλέγμα αυτό είναι κυρίως υπεύθυνο για τη ρύθμιση της γαστρεντερικής κινητικότητας, συμπεριλαμβανομένης της περισταλτικής (μυϊκές συσπάσεις που μετακινούν την τροφή μέσω της γαστρεντερικής οδού).[9][10]

Υποβλεννογόνιο πλέγμα (πλέγμα του Meissner)

[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Βρίσκεται κάτω από το βλεννογόνο του εντέρου, κυρίως στο λεπτό και στο παχύ έντερο. Περιέχει ένα δίκτυο νευρώνων, νευρογλοιακών κυττάρων (μη νευρωνικών κυττάρων) και νευρικών ινών (νηματωδών επεκτάσεων των νευρώνων).[10]

Συμμετέχει στη ρύθμιση των εντερικών εκκρίσεων, της τοπικής ροής αίματος και των ανοσολογικών αποκρίσεων.[2][11] Συμμετέχει επίσης στην χημική παρακολούθηση και στην αδενική έκκριση.[11]

Τύποι νευρώνων του ΕΝΣ

[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]
  • Αισθητικοί νευρώνες: Ανιχνεύουν μηχανικά και χημικά ερεθίσματα στη γαστρεντερική οδό, όπως η παρουσία τροφής ή οι αλλαγές στο pH.[4][12]
  • Ενδιάμεσοι νευρώνες: Επεξεργάζονται αισθητήριες πληροφορίες και μεταδίδουν σήματα σε άλλους νευρώνες εντός του ΕΝΣ, συμπεριλαμβανομένων των κινητικών νευρώνων.[4][12]
  • Κινητικοί νευρώνες: Ελέγχουν τη συστολή των λείων μυών, τις αδενικές εκκρίσεις και τη ροή του αίματος.[4][12]

Το ΕΝΣ είναι ένα εξελιγμένο δίκτυο που παίζει κρίσιμο ρόλο στη διατήρηση της υγείας και της λειτουργίας του πεπτικού συστήματος. Η ικανότητά του να δρα ανεξάρτητα, ενώ παράλληλα αλληλεπιδρά με το ΚΝΣ, το καθιστά ένα μοναδικό τμήμα του νευρικού συστήματος.[13][2]

Λειτουργία

[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Το εντερικό νευρικό σύστημα είναι υπεύθυνο για τον έλεγχο της πέψης, της έκκρισης, της ροής του αίματος και των ανοσολογικών αποκρίσεων στο έντερο.[14] Το ΕΝΣ λαμβάνει αισθητήρια ερεθίσματα από το έντερο, τα επεξεργάζεται και συντονίζει τις κινητικές και εκκριτικές αποκρίσεις για τη διατήρηση της ομοιόστασης.[15][16][17]

Οι βασικές λειτουργίες του ΕΝΣ είναι οι εξής:

  • Κινητικότητα: Το ΕΝΣ ρυθμίζει τις συσπάσεις των μυών της γαστρεντερικής οδού, διασφαλίζοντας την ομαλή κίνηση της τροφής και των αποβλήτων μέσω του πεπτικού συστήματος.[16]
  • Έκκριση: Ελέγχει την απελευθέρωση πεπτικών ενζύμων, ορμονών και άλλων ουσιών που είναι απαραίτητες για την πέψη και την απορρόφηση.[16]
  • Τοπική ροή αίματος: Το ΕΝΣ ρυθμίζει τη ροή του αίματος στο έντερο, διασφαλίζοντας την επαρκή παροχή θρεπτικών συστατικών και την απομάκρυνση των αποβλήτων.[16]
  • Ανοσολογική λειτουργία: Το ΕΝΣ αλληλεπιδρά με το ανοσοποιητικό σύστημα στο έντερο, βοηθώντας στην προστασία από παθογόνα και στη διατήρηση ενός υγιούς εντερικού περιβάλλοντος.[16]
  • Αισθητήρια μεταφορά: Το ΕΝΣ λαμβάνει αισθητήριες πληροφορίες από το εντερικό τοίχωμα, συμπεριλαμβανομένων μηχανικών και χημικών ερεθισμάτων.[15]
  • Ενσωμάτωση σημάτων: Το ΕΝΣ ενσωματώνει σήματα από διάφορες πηγές (νευρώνες, γλοία, ανοσοκύτταρα κ.λπ.) για να παράγει κατάλληλες αντιδράσεις.[17]
  • Επικοινωνία με το ΚΝΣ: Ενώ το ΕΝΣ μπορεί να λειτουργεί αυτόνομα, επικοινωνεί επίσης με το κεντρικό νευρικό σύστημα (ΚΝΣ) μέσω του πνευμονογαστρικού και των συμπαθητικών νεύρων.[14]

Εντερική νευροπάθεια

[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Η εντερική νευροπάθεια αναφέρεται σε βλάβη ή δυσλειτουργία των νεύρων εντός του ΕΝΣ, το οποίο ελέγχει τη γαστρεντερική λειτουργία. Αυτή η βλάβη μπορεί να οδηγήσει σε διάφορα γαστρεντερικά προβλήματα, όπως μειωμένη κινητικότητα (κίνηση της τροφής μέσω της γαστρεντερικής οδού), πεπτικά προβλήματα και πόνο.[5][18][8]

Όταν το ΕΝΣ έχει υποστεί βλάβη, δεν μπορεί να ρυθμίσει σωστά τις πεπτικές διεργασίες όπως η κινητικότητα (η κίνηση της τροφής μέσω της γαστρεντερικής οδού), η έκκριση (η απελευθέρωση των πεπτικών υγρών) και η ροή αίματος (εξασφάλιση επαρκούς παροχής αίματος στο πεπτικό σύστημα).[18] Αυτές οι δυσλειτουργίες προκαλούν μια σειρά από συμπτώματα όπως π.χ. η χρόνια ψευδοαπόφραξη εντέρου, μια πάθηση όπου το έντερο δεν μετακινεί σωστά την τροφή, δυσκοιλιότητα αργής διέλευσης, δυσκολία στην πέψη της τροφής, απώλεια όρεξης, διάρροια ή δυσκοιλιότητα, φούσκωμα, ναυτία και έμετος, και δυσκολία στην κατάποση.[5]

Η εντερική νευροπάθεια μπορεί να προκληθεί από διάφορους παράγοντες, όπως:

  • Συστημικές ασθένειες: Ο διαβήτης, η κοιλιοκάκη, η νόσος Chagas (λέγεται και αμερικανική τρυπανοσωμίαση) και οι μιτοχονδριακές διαταραχές μπορούν να επηρεάσουν το ΕΝΣ.[19][20][8]
  • Αυτοάνοσα νοσήματα: Ορισμένες αυτοάνοσες παθήσεις μπορούν να προκαλέσουν φλεγμονή και βλάβη στο ΕΝΣ.[18]
  • Λοιμώξεις: Ορισμένες λοιμώξεις μπορούν επίσης να οδηγήσουν σε εντερική νευροπάθεια.[18]
  • Τοξίνες: Η έκθεση σε ορισμένες τοξίνες ή φάρμακα μπορεί να βλάψει το ΕΝΣ.[18]
  • Αλλαγές που σχετίζονται με την ηλικία: Η γήρανση μπορεί επίσης να συμβάλει στη δυσλειτουργία του ΕΝΣ.[18]

Παραδείγματα εντερικών νευροπαθειών

[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]
Αχαλασία οισοφάγου, μια σπάνια διαταραχή κατάποσης που επηρεάζει περίπου οκτώ έως δώδεκα άτομα ανά 100.000.
Γαστροοισοφαγική παλινδρόμηση, μια χρόνια πεπτική διαταραχή όπου το οξύ του στομάχου ρέει πίσω στον οισοφάγο, προκαλώντας ερεθισμό και συμπτώματα όπως καούρα.
  • Αχαλασία oισοφάγου: Χαρακτηρίζεται από δυσκολία χαλάρωσης του κατώτερου οισοφαγικού σφιγκτήρα, που οδηγεί σε μειωμένη κατάποση και διέλευση της τροφής στο στομάχι.[21]
  • Γαστροπάρεση: Μια πάθηση όπου το στομάχι αδειάζει αργά, προκαλώντας συμπτώματα όπως ναυτία, έμετο και κοιλιακό άλγος.[21]
  • Νόσος του Hirschsprung: Μια συγγενής διαταραχή όπου λείπουν νευρικά κύτταρα σε μέρη του παχέος εντέρου, προκαλώντας σοβαρή δυσκοιλιότητα και εντερική απόφραξη.[21]
  • Χρόνια ψευδοαπόφραξη εντέρου (CIPO): Μια σπάνια πάθηση όπου τα έντερα δεν μετακινούν την τροφή μέσω της γαστρεντερικής οδού, μιμούμενη μια απόφραξη.[21]
  • Διαβητική εντερική νευροπάθεια: Μια επιπλοκή του διαβήτη που επηρεάζει τη γαστρεντερική οδό, προκαλώντας προβλήματα όπως γαστροπάρεση, διάρροια και ακράτεια κοπράνων.[22]
  • Εντερική νευρωνική δυσπλασία (IND): Ένας υποτύπος χρόνιας ψευδοαπόφραξης εντέρου όπου υπάρχουν ανώμαλα νευρικά κύτταρα στο εντερικό τοίχωμα.[21]
  • Αχαλασία εσωτερικού πρωκτικού σφιγκτήρα (IASA): Μια πάθηση όπου ο εσωτερικός πρωκτικός σφιγκτήρας δεν χαλαρώνει σωστά, οδηγώντας σε δυσκολία στις κενώσεις.[21]
  • Άλλες παθήσεις:
    • Γαστροοισοφαγική παλινδρόμηση (ΓΟΠΝ): Ενώ δεν είναι πάντα πρωτοπαθής εντερική νευροπάθεια, η ΓΟΠΝ μπορεί να σχετίζεται με οισοφαγική δυσκινησία και άλλα προβλήματα που σχετίζονται με το ΕΝΣ.[21]
    • Λειτουργική δυσκοιλιότητα: Σε ορισμένες περιπτώσεις, η χρόνια δυσκοιλιότητα μπορεί να σχετίζεται με ανεπαίσθητες ανωμαλίες στο ΕΝΣ.[21]

Προς το παρόν, η εντερική νευροπάθεια δεν επιδέχεται ίαση και η αντιμετώπιση επικεντρώνεται στη διαχείριση των συμπτωμάτων και στη βελτίωση της ποιότητας ζωής. Χειρουργικές επεμβάσεις όπως η μυοτομή ή η εκτομή μπορούν να χρησιμοποιηθούν για συγκεκριμένα προσβεβλημένα τμήματα του εντέρου. Η ιατρική διαχείριση περιλαμβάνει προκινητικούς παράγοντες για προβλήματα κινητικότητας και αντιμετώπιση διατροφικών αναγκών. Οι προκινητικοί παράγοντες είναι φάρμακα που ενισχύουν την κινητικότητα της γαστρεντερικής οδού διεγείροντας τις συσπάσεις κατά μήκος της γαστρεντερικής οδού. Οι σύγχρονες προσεγγίσεις περιλαμβάνουν θεραπείες με βλαστοκύτταρα και άλλες προσεγγίσεις για την αναγέννηση ή την επιδιόρθωση κατεστραμμένων εντερικών νευρώνων, αλλά αυτές βρίσκονται ακόμη σε μεγάλο βαθμό σε πειραματικό επίπεδο.[23][24][20][25]

Παραπομπές

[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]
  1. ↑ «Autonomic Nervous System». my.clevelandclinic.org. Ανακτήθηκε στις 29 Ιουλίου 2025.
  2. 1 2 3 4 5 Sasselli, Valentina; Pachnis, Vassilis; Burns, Alan J. (2012-06-01). «The enteric nervous system». Developmental Biology. Neural Crest 366 (1): 64–73. doi:10.1016/j.ydbio.2012.01.012. ISSN 0012-1606. https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0012160612000280.
  3. 1 2 3 4 «Enteric nervous system: Video, Causes, & Meaning». Osmosis (στα Αγγλικά). Ανακτήθηκε στις 29 Ιουλίου 2025.
  4. 1 2 3 4 5 Hansen, Mark Berner (2003). «The Enteric Nervous System I: Organisation and Classification» (στα αγγλικά). Pharmacology & Toxicology 92 (3): 105–113. doi:10.1034/j.1600-0773.2003.t01-1-920301.x. ISSN 1600-0773. https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1034/j.1600-0773.2003.t01-1-920301.x.
  5. 1 2 3 De Giorgio, Roberto; Bianco, Francesca; Latorre, Rocco; Caio, Giacomo; Clavenzani, Paolo; Bonora, Elena (2016). «Enteric neuropathies: Yesterday, Today and Tomorrow». Advances in Experimental Medicine and Biology 891: 123–133. doi:10.1007/978-3-319-27592-5_12. ISSN 0065-2598. PMID 27379640. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/27379640.
  6. ↑ Dershowitz, Lori B.; Kaltschmidt, Julia A. (2024-01-01). «Enteric Nervous System Striped Patterning and Disease: Unexplored Pathophysiology». Cellular and Molecular Gastroenterology and Hepatology 18 (2): 101332. doi:10.1016/j.jcmgh.2024.03.004. ISSN 2352-345X. https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S2352345X24000560.
  7. ↑ Chanpong, Atchariya; Borrelli, Osvaldo; Thapar, Nikhil (2022). «Recent advances in understanding the roles of the enteric nervous system». Faculty Reviews 11: 7. doi:10.12703/r/11-7. ISSN 2732-432X. PMID 35373214. PMC 8953438. https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC8953438/.
  8. 1 2 3 Bitar, Khalil N.· Raghavan, Shreya (1 Ιανουαρίου 2015). Atala, Anthony, επιμ. Chapter 35 - Advances in Neo-Innervation of the Gut. Boston: Academic Press. σελίδες 485–493. ISBN 978-0-12-410396-2.
  9. 1 2 3 4 Fleming, Mark A.; Ehsan, Lubaina; Moore, Sean R.; Levin, Daniel E. (2020). «The Enteric Nervous System and Its Emerging Role as a Therapeutic Target». Gastroenterology Research and Practice 2020: 8024171. doi:10.1155/2020/8024171. ISSN 1687-6121. PMID 32963521. PMC 7495222. https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC7495222/.
  10. 1 2 3 4 5 Sharkey, Keith A.; Mawe, Gary M. (2023-04-01). «The enteric nervous system». Physiological Reviews 103 (2): 1487–1564. doi:10.1152/physrev.00018.2022. ISSN 1522-1210. PMID 36521049. PMC 9970663. https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC9970663/.
  11. 1 2 3 Purves, Dale· Augustine, George J. (2001). The Enteric Nervous System. Sinauer Associates.
  12. 1 2 3 Olsson, Catharina (1 Ιανουαρίου 2010). Grosell, Martin, επιμ. 8 - The enteric nervous system. The multifunctional gut of fish. 30. Academic Press. σελίδες 319–349.
  13. ↑ Luesma, María José; López-Marco, Liberto; Monzón, Marta; Santander, Sonia (2024-09-20). «Enteric Nervous System and Its Relationship with Neurological Diseases» (στα αγγλικά). Journal of Clinical Medicine 13 (18): 5579. doi:10.3390/jcm13185579. ISSN 2077-0383. https://www.mdpi.com/2077-0383/13/18/5579.
  14. 1 2 Fleming, Mark A.; Ehsan, Lubaina; Moore, Sean R.; Levin, Daniel E. (2020). «The Enteric Nervous System and Its Emerging Role as a Therapeutic Target». Gastroenterology Research and Practice 2020: 8024171. doi:10.1155/2020/8024171. ISSN 1687-6121. PMID 32963521. PMC 7495222. https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC7495222/.
  15. 1 2 Spencer, Nick J.; Hu, Hongzhen (2020-06). «Enteric nervous system: sensory transduction, neural circuits and gastrointestinal motility» (στα αγγλικά). Nature Reviews Gastroenterology & Hepatology 17 (6): 338–351. doi:10.1038/s41575-020-0271-2. ISSN 1759-5053. https://www.nature.com/articles/s41575-020-0271-2.
  16. 1 2 3 4 5 Costa, M.; Brookes, S. J. H.; Hennig, G. W. (2000-12-01). «Anatomy and physiology of the enteric nervous system» (στα αγγλικά). Gut 47 (suppl 4): iv15–iv19. doi:10.1136/gut.47.suppl_4.iv15. ISSN 0017-5749. PMID 11076898. https://gut.bmj.com/content/47/suppl_4/iv15.
  17. 1 2 Fung, Candice; Vanden Berghe, Pieter (2020-11). «Functional circuits and signal processing in the enteric nervous system». Cellular and molecular life sciences: CMLS 77 (22): 4505–4522. doi:10.1007/s00018-020-03543-6. ISSN 1420-9071. PMID 32424438. PMC 7599184. https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC7599184/.
  18. 1 2 3 4 5 6 Jamka, Julia R.; Gulbransen, Brian D. (2025). «Mechanisms of enteric neuropathy in diverse contexts of gastrointestinal dysfunction» (στα αγγλικά). Neurogastroenterology & Motility 37 (8): e14870. doi:10.1111/nmo.14870. ISSN 1365-2982. PMID 39038157. PMC 12287894. https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1111/nmo.14870.
  19. ↑ Westfal, Maggie L.; Goldstein, Allan M. (2017-06). «Pediatric enteric neuropathies: diagnosis and current management». Current Opinion in Pediatrics 29 (3): 347–353. doi:10.1097/MOP.0000000000000486. ISSN 1531-698X. PMID 28319561. PMC 5475271. https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5475271/.
  20. 1 2 Abdalla, Mona Mohamed Ibrahim (2024-06-14). «Enteric neuropathy in diabetes: Implications for gastrointestinal function» (στα αγγλικά). World Journal of Gastroenterology 30 (22): 2852–2865. doi:10.3748/wjg.v30.i22.2852. https://www.wjgnet.com/1007-9327/full/v30/i22/2852.htm.
  21. 1 2 3 4 5 6 7 8 Brosens, Erwin; Burns, Alan J.; Brooks, Alice S.; Matera, Ivana; Borrego, Salud; Ceccherini, Isabella; Tam, Paul K.; García-Barceló, Maria-Mercè και άλλοι. (2016-09-15). «Genetics of enteric neuropathies». Developmental Biology. Enteric Nervous System 417 (2): 198–208. doi:10.1016/j.ydbio.2016.07.008. ISSN 0012-1606. https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0012160616303621.
  22. ↑ Abdalla, Mona Mohamed Ibrahim (2024-06-14). «Enteric neuropathy in diabetes: Implications for gastrointestinal function». World Journal of Gastroenterology 30 (22): 2852–2865. doi:10.3748/wjg.v30.i22.2852. ISSN 2219-2840. PMID 38947292. PMC 11212710. https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC11212710/.
  23. ↑ Pesce, Marcella; Borrelli, Osvaldo; Saliakellis, Efstratios; Thapar, Nikhil (2018-12-01). «Gastrointestinal Neuropathies: New Insights and Emerging Therapies». Gastroenterology Clinics of North America. Pediatric Gastroenterology 47 (4): 877–894. doi:10.1016/j.gtc.2018.07.011. ISSN 0889-8553. https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0889855318300670.
  24. ↑ McCann, C. J.; Thapar, N. (2018-10). «Enteric neural stem cell therapies for enteric neuropathies». Neurogastroenterology and Motility 30 (10): e13369. doi:10.1111/nmo.13369. ISSN 1365-2982. PMID 29707856. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/29707856.
  25. ↑ Rueckert, Helen; Ganz, Julia (2022-04-27). «How to Heal the Gut's Brain: Regeneration of the Enteric Nervous System». International Journal of Molecular Sciences 23 (9): 4799. doi:10.3390/ijms23094799. ISSN 1422-0067. PMID 35563190. PMC 9105052. https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC9105052/.
Ανακτήθηκε από "https://el.wikipedia.org/w/index.php?title=Εντερικό_νευρικό_σύστημα&oldid=11212189"