Εμμανουήλ Ξάνθος

Εμμανουήλ Ξάνθος
Πορτραίτο του Εμμανουήλ Ξάνθου, 19ος αιώνας. Γεννάδειος Βιβλιοθήκη
Γενικές πληροφορίες
Όνομα στη μητρική γλώσσα	Εμμανουήλ Ξάνθος (Ελληνικά)
Γέννηση	1772 Πάτμος, Εγιαλέτι του Αρχιπελάγους, Οθωμανική Αυτοκρατορία
Θάνατος	28 Νοεμβρίου 1852 Αθήνα, Αττικοβοιωτία, Βασίλειο της Ελλάδας
Τόπος ταφής	Πρώτο Νεκροταφείο Αθηνών
Χώρα πολιτογράφησης	Οθωμανική Αυτοκρατορία
Εκπαίδευση και γλώσσες
Ομιλούμενες γλώσσες	νέα ελληνική γλώσσα
Σπουδές	Πατμιάδα Σχολή
Πληροφορίες ασχολίας
Ιδιότητα	έμπορος
Οικογένεια
Σύζυγος	Σεβαστή Ξάνθου
Τέκνα	Νικόλαος Περικλής Ασπασία
Στρατιωτική σταδιοδρομία
Πόλεμοι/μάχες	Ελληνική Επανάσταση του 1821
Αξιώματα και βραβεύσεις
Αξίωμα	Φιλικός
Σχετικά πολυμέσα

Ο Εμμανουήλ Ξάνθος (Πάτμος, 1772 – Αθήνα, 28 Νοεμβρίου 1851) ήταν Έλληνας γραμματέας, έμπορος και επαναστάτης. Υπήρξε ο εμπνευστής και ένας από τους τρεις ιδρυτές της Φιλικής Εταιρείας μαζί με τον Νικόλαο Σκουφά και τον Αθανάσιο Τσακάλωφ. Η προσφορά του στην διοργάνωση, και στον μετέπειτα οργανωτικό τομέα της Ελληνικής Επανάστασης του 1821 θεωρείται σήμερα ανεκτίμητη. Η πορεία του από την πατρίδα του προς τα εμπορικά κέντρα της Βαλκανικής και της Κεντρικής Ευρώπης, η εμπλοκή και δράση του κατά την προεπαναστατική και επαναστατική περίοδο, η σφοδρή διαμάχη του με τον πρώην συναγωνιστή του στη Φιλι­κή Εταιρεία Παναγιώτη Αναγνωστόπουλο και, γενικότερα μια πολυτάραχη πορεία ογδόντα ετών, συνθέτουν τα πεπραγμένα μιας ενδιαφέρουσας προσωπικότητας που βρέθηκε στις πρώτες γραμμές της οργάνωσης του αγώνα προς την εθνική χειραφέτηση.

Πρώτα χρόνια

Ο Εμμανουήλ Ξάνθος γεννήθηκε στην Πάτμο το 1772. Ήταν γιος του Νικολάου και της Δούκαινας· ο πατέρας του είχε υπηρετήσει στον ρωσικό στρατό, ενώ η μητέρα του καταγόταν από αρχοντική οικογένεια του νησιού. Τα πρώτα χρόνια της ζωής του τα πέρασε στην Πάτμο, όπου έλαβε βασική μόρφωση, η οποία του επέτρεψε αργότερα να ασκήσει με επιτυχία τα επαγγέλματα του γραμματέα και του εμπόρου. Σύμφωνα με τους περισσότερους βιογράφους του, φέρεται να φοίτησε και στην Πατμιάδα Σχολή, ένα από τα σημαντικότερα εκπαιδευτικά ιδρύματα του ελληνικού χώρου κατά την οθωμανική περίοδο.

Ο Ξάνθος παρέμεινε στη γενέτειρά του κατά τα πρώτα είκοσι χρόνια της ζωής του. Το 1792 μετέβη στη Σμύρνη και στη συνέχεια στην Τεργέστη, δύο από τα σημαντικότερα εμπορικά κέντρα της εποχής, με σκοπό τη μαθητεία του στον χώρο του εμπορίου κοντά σε Έλληνες εμπόρους της διασποράς. Το 1810 εγκαταστάθηκε στην Οδησσό, εξέχον εμπορικό κέντρο της Μαύρης Θάλασσας, όπου εργάστηκε ως γραμματέας του μεγαλέμπορου Βασιλείου Ξένη, όπως ο ίδιος αναφέρει στα απομνημονεύματά του.

Το 1812 ο Ξάνθος εγκατέλειψε την Οδησσό και μετέβη στην Κωνσταντινούπολη, όπου προχώρησε στη σύσταση εμπορικού συνεταιρισμού με τους Ιωαννίτες εμπόρους Ασημάκη Κροκίδα, Χριστόδουλο Οικονόμου και Κυριάκο Μπιτζακτζή, με αντικείμενο την εμπορία λαδιού. Στο πλαίσιο αυτής της δραστηριότητας, ταξίδεψε στη Δυτική Ελλάδα, περνώντας και από τα Ιωάννινα, προκειμένου να εξασφαλίσει την απαιτούμενη άδεια από τον Αλή Πασά. Η μεσολάβηση πραγματοποιήθηκε μέσω του Μάνθου Οικονόμου, αδελφού ενός εκ των συνεταίρων του, καθώς και του Κωνσταντίνου Μαρίνογλου. Κατά την παραμονή του στη Λευκάδα (τότε Αγία Μαύρα), όπου μετέβη για εμπορικούς λόγους σχετικούς με την αγορά τοπικού λαδιού, μυήθηκε στην «Εταιρεία των Ελευθέρων Κτιστών», δηλαδή στον Ελευθεροτεκτονισμό, ύστερα από παρότρυνση του φίλου του Παναγιωτάκη Καραγιάννη. Η μύησή του πραγματοποιήθηκε στην τοπική τεκτονική στοά της Αγίας Μαύρας. Στα απομνημονεύματά του, ο Ξάνθος παρουσιάζει τον εαυτό του ως φορέα φιλελεύθερων ιδεών και εκφράζει το μίσος του προς την οθωμανική κυριαρχία. Στο ίδιο πλαίσιο, αποδίδει στον εαυτό του τη σύλληψη της ιδέας για τη δημιουργία μιας μυστικής εταιρείας, οργανωμένης κατά το πρότυπο τεκτονικής στοάς, στην οποία θα συμμετείχαν τόσο άτακτα ορεινά σώματα του ελλαδικού χώρου όσο και Έλληνες της διασποράς, με απώτερο στόχο την εθνική απελευθέρωση.

Στην Φιλική Εταιρεία

Τον Νοέμβριο του 1813 επέστρεψε στην Οδησσό. Εκεί γνωρίσθηκε με τον Νικόλαο Σκουφά και τον Αθανάσιο Τσακάλωφ, με τους οποίους ανέπτυξε στενή φιλική και συνεργατική σχέση. Η συνεργασία αυτή οδήγησε στη σύσταση μυστικής επαναστατικής οργάνωσης με σκοπό την προετοιμασία εξέγερσής του υπόδουλου ελληνικού γένους, της Φιλικής Εταιρείας. Στο πλαίσιο της Εταιρείας, ο Ξάνθος ανέλαβε καθήκοντα ταμία και γραμματέα, ενώ παράλληλα λειτουργούσε ως σύνδεσμος μεταξύ των ηγετικών στελεχών της, μεταξύ των οποίων ήταν, σύμφωνα με τα απομνημονεύματά του ίδιου, και ο Παναγιώτης Αναγνωστόπουλος. Στις δραστηριότητές του χρησιμοποιούσε το συνωμοτικό ψευδώνυμο «Θεοδωρίδης», καθώς και τα αρχικά «Α.Δ.».

Η ενδεχόμενη αδρανοποίηση του Εμμανουήλ Ξάνθου κατά το χρονικό διάστημα της παραμονής του στην Κωνσταντινούπολη και έως τη συνάντησή του με τον Νικόλαο Σκουφά, το Πάσχα του 1818, ενισχύεται από το γεγονός ότι ο τελευταίος αγνοούσε τον ακριβή τόπο διαμονής του Ξάνθου. Μετά τη συνάντησή τους, η μεταξύ τους παλαιά φιλία αναθερμάνθηκε και η συνεργασία τους αποκαταστάθηκε. Μετά τον θάνατο του Νικολάου Σκουφά, ο Εμμανουήλ Ξάνθος και ο Παναγιώτης Αναγνωστόπουλος αναβαθμίστηκαν σε ηγετικά στελέχη της Φιλικής Εταιρείας, μαζί με τον Παναγιώτη Σέκερη, συγκροτώντας την ανώτατη ηγετική ομάδα της οργάνωσης έως την κήρυξη της Ελληνικής Επανάστασης. Στην ηγεσία παρέμεινε και ο Αθανάσιος Τσακάλωφ έως την αναχώρησή του για την Ερμιόνη και, στη συνέχεια, τη φυγή του στην Πίζα.

Στο πλαίσιο της αναζήτησης μιας ανώτατης, «αόρατης» αρχής για τη Φιλική Εταιρεία, ο Ξάνθος στράφηκε αρχικά προς τον Ιωάννη Καποδίστρια. Στις 15 Ιανουαρίου 1820 έφθασε στην Αγία Πετρούπολη και την επομένη έγινε εγκάρδια δεκτός από τον Καποδίστρια, ο οποίος, ωστόσο, αρνήθηκε να αναλάβει την ηγεσία της Εταιρείας. Η άρνηση αυτή έφερε τον Ξάνθο σε κατάσταση έντονης αμηχανίας· χωρίς να ενημερώσει τα υπόλοιπα μέλη, απευθύνθηκε στον Αλέξανδρο Υψηλάντη. Η πρωτοβουλία του αυτή αποδείχθηκε καθοριστική, καθώς ο Υψηλάντης αποδέχθηκε την πρόταση και ανέλαβε την ηγεσία της Εταιρείας. Έκτοτε, ο Ξάνθος και ο Υψηλάντης διατήρησαν στενή συνεργασία και προχώρησαν από κοινού στη σύσταση της «Εθνικής Κάσας», δηλαδή του κοινού ταμείου της Φιλικής Εταιρείας, το οποίο αποσκοπούσε στην εξασφάλιση των αναγκαίων οικονομικών πόρων για την προετοιμασία και διεξαγωγή του επαναστατικού αγώνα.

Μετά την Επανάσταση

Μετά την αποτυχία του κινήματος του Υψηλάντη στις Παραδουνάβιες Ηγεμονίες, ο Εμμανουήλ Ξάνθος περιόδευσε στα σημαντικότερα κέντρα των ελληνικών παροικιών της διασποράς, επιδιώκοντας την οικονομική ενίσχυση της Ελληνικής Επανάστασης, η οποία είχε πλέον εκδηλωθεί στον ελλαδικό χώρο. Μετέβη στην Ιταλία και συνέχισε προς την Πελοπόννησο, η οποία είχε ήδη επαναστατήσει. Στην περιοχή αυτή παρέμεινε ως το 1826, οπότε και αναχώρησε για την Αυστρία, προκειμένου να οργανώσει την απόδραση του Αλέξανδρου Υψηλάντη από το Μόχατς. Η επιχείρηση απέτυχε και αναγκάστηκε να φύγει για τη Βλαχία. Άγνωστος παρέμεινε εκεί ως το 1837, οπότε και πήρε την απόφαση να επιστρέψει στην Ελλάδα. Δυο χρόνια αργότερα, διορίστηκε σε διοικητική θέση στην Ύδρα και αργότερα στο Ελεγκτικό Συνέδριο, απολύθηκε όμως ύστερα από λίγο καιρό. Έζησε τα υπόλοιπα χρόνια της ζωής του σε πλήρη ανέχεια, μάταια αποζητώντας από το Δημόσιο σύνταξη ή έστω ένα ελάχιστο βοήθημα. Απεβίωσε στην Αθήνα, στις 28 Νοεμβρίου 1851.

Η εναντίον του πολεμική

Σχετικά με την πολεμική που ασκήθηκε εναντίον του, από τον Παναγιώτη Αναγνωστόπουλο και τον Ιωάννη Φιλήμονα μέσω της εφημερίδας του «Αιών» ήδη από το 1834 και κράτησε μέχρι το θάνατό του, αντλούνται σημαντικά στοιχεία από το ημερολόγιο του Κωνσταντίνου Μπέλλιου και από το βιβλίο του Κωστή Παπαγιώργη «Εμμανουήλ Ξάνθος, Ο Φιλικός».

Τα ιστορικά κείμενα του Ξάνθου

Προηγουμένως, το 1845, ο Ξάνθος είχε δημοσιεύσει τα «Απομνημονεύματά» του, τα οποία αποτελούν πολύτιμη πηγή πληροφοριών για την ιστορία της Φιλικής Εταιρείας, καθώς κανείς από τους άλλους δυο πρωτεργάτες, ο Νικόλαος Σκουφάς και ο Αθανάσιος Τσακάλωφ, δεν έτυχε να αφήσουν παραπλήσιας μορφής κείμενο. Έχει επίσης συντάξει την Έκθεση ανωνύμου τινός αφορώσα τας αρχάς και τας αποστολάς της Εταιρείας μέχρι της εποχής του Αλέξ. Υψηλάντη και για την οποία πληροφορούμαστε από τον Αθανάσιο Χριστόπουλο στα Πολιτικά Παράλληλα, Παρίσι 2000. Μνεία αυτής κάνει και ο Ιωάννης Φιλήμων. Επίσης συνέταξε Υπόμνημα, αυτόγραφο του υπάρχει στο τμήμα χειρογράφων της Εθνικής Βιβλιοθήκης της Ελλάδος. Επίσης, μια Απολογία-κι αυτή στην Εθνική Βιβλιοθήκη-για την οποία πρωτομιλάει ο Τάκης Κανδηλώρος στην εργασία του για τη Φιλική Εταιρεία το 1926. Η Έκθεση και το Υπόμνημα είναι σύντομες αφηγήσεις, όπου ανώνυμα γράφει σε τρίτο πρόσωπο για την ίδρυση και την πρόοδο της Φιλικής Εταιρείας έως την ανάθεση της αρχηγίας στον Αλέξανδρο Υψηλάντη. Η Απολογία είναι η απάντηση στο Δοκίμιο περί Φιλικής Εταιρείας του Ιωάννη Φιλήμονος και η απόπειρα αναίρεσης των όσων λανθασμένων έγραψε ο ιστοριογράφος.

Πηγές

• Ξάνθος, Εμμανουήλ (1845). Απομνημονεύματα περί της Φιλικής Εταιρείας. Αθήνα: Εκ του Τυπογραφείου Α. Γκαρπολά. 
• Ξάνθος, Εμμανουήλ (1996). Ασημακόπουλος, Νίκος, επιμ. Απομνημονεύματα για την Φιλική Εταιρεία. Αθήνα: Εκδόσεις Βεργίνα. ISBN 978-960-7171-82-5. 
• Παναγιωτόπουλος, Βασίλης (16 Σεπτεμβρίου 2016). «Οι τέκτονες και η Φιλική Εταιρεία. Εμμ. Ξάνθος και Παν. Καραγιάννης». Ο Ερανιστής (Αθήνα) 2ος. https://ejournals.epublishing.ekt.gr/index.php/eranistis/article/view/9648. 
• Μέντελσον Μπαρτόλντι, Καρλ· Παππαρρηγόπουλος, Μιχαήλ (1872). Ιστορία της Ελλάδος από της υπό των Τούρκων αλώσεως της Κωνσταντινουπόλεως εν έτει 1453 μέχρι των καθ' ημάς χρόνων. Α΄. Αθήνα: Εκ του Τυπογραφείου «ο Εκατόγχειρ». 
• Ιστορία του Ελληνικού Έθνους, Εκδοτική Αθηνών Α.Ε., 1975, τόμοι ΙΑ΄ και ΙΒ΄
• Εγκυκλοπαίδεια Πάπυρος Λαρούς, Εκδοτικός οργανισμός Πάπυρος, 1994-1996, τόμος 59
• Ξάνθος Ε.: Απομνημονεύματα για τη Φιλική Εταιρεία, (φωτομηχανική ανατ. της εκδ. του 1834), εκδ. «Βεργίνα», Αθήνα 1996
• Ιωάννης Μαζαράκης-Αινιάν: Τρισεύγενη Τσιμπάνη-Δάλλα (επιμ.), Αρχείο Εμμανουήλ Ξάνθου, εκδ. Ιστορική και Εθνολογική Εταιρεία της Ελλάδος, Αθήνα, 1997