Διαφορά μεταξύ των αναθεωρήσεων του «Θεοφάνια (εορτή)»

Μετάβαση στην πλοήγηση Πήδηση στην αναζήτηση
ορθογραφία
μ (Αναστροφή της επεξεργασίας από τον 2A02:214C:849D:0:18D4:37F9:24A3:A768 (συνεισφ.), επιστροφή στην τελευταία εκδοχή υπό CubicStar)
Ετικέτα: Επαναφορά
(ορθογραφία)
[[Αρχείο:Mural - Jesus' Baptism.jpg|thumb|250px|Αγιογραφία με τη Βάπτιση του Χριστού.]]
[[Αρχείο:Kreshenie.jpg|thumb|250px|Βυζαντινή εικόνα των Θεοφανίων.]]
Τα '''ΘεοφάνιαΘεοφάνεια''' είναι μεγάλη ετήσια χριστιανική εορτή της Βάπτισης του [[Ιησούς_Χριστός|Ιησού Χριστού]] στον [[Ιορδάνης ποταμός|Ιορδάνη ποταμό]] από τον [[Άγιος Ιωάννης ο Βαπτιστής|Άγιο Ιωάννη τον Βαπτιστή]](¹). Εορτάζεται στις 6 Ιανουαρίου και είναι η τρίτη και τελευταία εορτή του Δωδεκαημέρου (εορτών των Χριστουγέννων).
Το όνομα προκύπτει από την φανέρωση των τριών προσώπων της [[Αγία Τριάδα|Αγίας Τριάδας]] που συνέβη σύμφωνα με τρεις σχετικές ευαγγελικές περικοπές. Η εορτή των ΘεοφανίωνΘεοφανείων λέγεται επίσης και '''Επιφάνια''' και '''Φώτα''' ή '''Φωτά''' (ή ''Εορτή των Φώτων''). Σε αυτή την εορτή γιορτάζουν τα ονόματα Φώτιος, Φωτεινή, Φανή, Τριάδα, Ουρανία, Ιορδάνης, Ιορδάνα, Περιστέρης, Περιστέρα, Θεοφάνης, Θεοφανία και Θεοχάρης.
 
==Ιστορική==
Κατά τις ευαγγελικές περικοπές στις αρχές του 30ου έτους της ηλικίας του Ιησού, ο Ιωάννης (ο Πρόδρομος), γιος του Ζαχαρία και της Ελισάβετ, ο επιλεγόμενος στη συνέχεια Βαπτιστής, που ήταν 6 μήνες μεγαλύτερος του Χριστού, και διέμενε στην έρημο, ασκητεύοντας και κηρύττοντας το βάπτισμα μετανοίας, βάπτισε με έκπληξη και τον Ιησού στον Ιορδάνη ποταμό. Κατά δε τη στιγμή της Βάπτισης κατέβηκε από τον ουρανό το [[Άγιο Πνεύμα]] υπό μορφή περιστεράς στον Ιησού και ταυτόχρονα από τον ουρανό ακούσθηκε φωνή που έλεγε ότι: ''Ούτος εστίν ο Υιός μου ο αγαπητός εν ω ευδόκησα''". Η φράση αναφέρεται στα ευαγγέλια του Ματθαίου, του Μάρκου και του Λουκά, ενώ απουσιάζει από αυτό του Ιωάννη.
 
Αυτή δε είναι και η μοναδική φορά της εμφάνισης, στη Γη, της Αγίας και ομοουσίου και αδιαιρέτου Τριάδος υπό του πλήρους «μυστηρίου» της Θεότητας. Τα θεοφάνιαΘεοφάνεια ονομάζονται έτσι επειδή η φωνή του θεού ακούστηκε στη γη. Για αυτό ονομάστηκαν έτσι Θεό+ΦάνιαΦάνεια. Ο θεόςΘεός φάνηκε στην γη, θεόςΘεός+φάνηκε. Πότε καθιερώθηκε να εορτάζεται η μνήμη του γεγονότος της Βάπτισης του Ιησού δεν είναι γνωστό με βεβαιότητα. Φαίνεται όμως ότι αναφάνηκε πολύ νωρίς στη πρώτη Εκκλησία των Χριστιανών. Ο [[Κλήμης ο Αλεξανδρεύς]] (''Στρωμ.'' βιβλ. α΄) αναφέρει πως κάποιοι αιρετικοί, οι περί τον [[Βασιλείδης|Βασιλείδη]] γνωστικοί στις αρχές του Β΄ αιώνα εόρταζαν την ημέρα της Βάπτισης του Κυρίου «προδιανυκτερεύοντες» και ότι η εορτή αυτή γινόταν κατ΄ άλλους μεν στις 6 Ιανουαρίου, κατ΄ άλλους στις 10 Ιανουαρίου.
Το πότε καθιερώθηκε να εορτάζεται η μνήμη του γεγονότος της Βάπτισης του Ιησού δεν είναι γνωστό με βεβαιότητα. Φαίνεται όμως ότι αναφάνηκε πολύ νωρίς στη πρώτη Εκκλησιά των Χριστιανών. Ο [[Κλήμης ο Αλεξανδρεύς]] (''Στρωμ.'' βιβλ. α΄) αναφέρει πως κάποιοι αιρετικοί, οι περί τον [[Βασιλείδης|Βασιλείδη]] γνωστικοί στις αρχές του Β΄ αιώνα εόρταζαν την ημέρα της Βάπτισης του Κυρίου «προδιανυκτερεύοντες» και ότι η εορτή αυτή γινόταν κατ΄ άλλους μεν στις 6 Ιανουαρίου, κατ΄ άλλους στις 10 Ιανουαρίου.
 
Κατά δε τον [[3ος αιώνας|3ο αιώνα]] η εορτή φαίνεται κοινότατη σε όλη την Χριστιανική Εκκλησία. Έτσι ενώ ο Γκίζελερ (Kirchengeschichte I ,376) δέχθηκε ότι πρώτοι οι [[Βασιλειδιανοί]] καθιέρωσαν την εορτή των ΘεοφανίωνΘεοφανείων ο Νέαντερ (Kirchengeschichte I 386) θέτει το ερώτημα: πως από αιρετικούς το δέχθηκε η Εκκλησία;
 
Ο [[Ιωάννης ο Χρυσόστομος]] παραδέχεται και περιγράφει την εορτή ως αρχαία πανήγυρης μάλλον στην [[Αντιόχεια|Αντιόχεια τη Μεγάλη]], και ότι από εκεί την παρέλαβαν οι Γνωστικοί Βασιλειδιανοί... Κατά δε τις ''[[Αποστολικές Διαταγές]]'' (η΄ 38) η εορτή των Επιφανίων «ήγετο δια το εν αυτή ανάδειξιν γεγενήσθαι της του Χριστού θεότητος».
Στο τέλος του 3ου αιώνα προστέθηκε και άλλη έννοια στον εορτασμό αυτό που άρχισε να πανηγυρίζεται και ως ημέρα της «εν σαρκί» φανερώσεως του Κυρίου. Ούτως και στην [[Αρχαία Αλεξάνδρεια|Αλεξάνδρεια]] κατά τον Κασσιανό, και στη Κύπρο κατά Επιφάνιο. Από της εποχής λοιπόν αυτής άρχεται, κατά το πιθανότερο, και ο εορτασμός των [[Χριστούγεννα|Χριστουγέννων]].
 
Κατά τον [[4ος αιώνας|4ο αιώνα]] η εορτή των ΘεοφανίωνΘεοφανείων γιορτάζεται πλέον με λαμπρότητα σε όλη την ανατολική Εκκλησία ως εορτή του φωτισμού της ανθρωπότητας δια του Αγίου Βαπτίσματος, απ΄ όπου και το όνομα «Τα Φώτα», εορτή «των Φώτων» ([[Γρηγόριος Ναζιανζηνός]] λόγος 39, Αστερίου Αμάσ. Λόγος εις «εορτών των Καλανδών»).
 
Στη Δύση τα ΘεοφάνιαΘεοφάνεια απαντώνται στα μέσα του 4ου αιώνα, αλλά από της εποχής αυτής φαίνεται στη Ρωμαϊκή Εκκλησία και άλλη μια εορτή αφιερωμένη στη κατά σάρκα Γέννηση του Ιησού στις [[25 Δεκεμβρίου]]. Όταν πλέον καθιερώθηκε αυτή η ημερομηνία για τα [[Χριστούγεννα]] σε όλο τον [[Χριστιανικός κόσμος|Χριστιανικό κόσμο]] έγινε και ο διαχωρισμός της εορτής των Φώτων στις [[6 Ιανουαρίου]], στα μέσα του [[6ος αιώνας|6ου αιώνα]].
 
Ως κύριες τελετές των ΘεοφανίωνΘεοφανείων θεωρούνται οι παρακάτω
* Μέγας Αγιασμός (Θρησκευτική τελετή που λαμβάνει χώρα εντός των Εκκλησιών).
* Κατάδυση του Τιμίου Σταυρού (Θρησκευτική τελετή που ακολουθεί του Μεγάλου Αγιασμού και γίνεται η κατάδυση του Σταυρού σε ακτή Θάλασσας, εντός λιμένων, όχθες ποταμών ή λιμνών και στην ανάγκη σε δεξαμενές νερού όπως στην [[Αθήνα]].<ref>Επίσημη κατάδυση του Σταυρού: Πολιτειακή, Πολιτική και Θρησκευτική (Αρχιερατική) εορτή της επίσημης κατάδυσης του Σταυρού όπου παρίστανται οι Αρχές της Χώρας. Από τις αρχές του 1900 επίσημη κατάδυση ορίστηκε να γίνεται στον Πειραιά έναντι της παλαιάς βασιλικής αποβάθρας ή του παλιού Δημαρχείου, σήμερα μπροστά από τον Ναό του Αγίου Σπυρίδωνα. Παρόμοιες τελετές γίνονται σε όλους τους Νομούς της Χώρας.</ref>
 
==Υμνολογία==
Αρχαία φαίνεται και η συνήθεια της τέλεσης του Μεγάλου Αγιασμού την ημέρα των ΘεοφανίωνΘεοφανείων, όπου ψάλλονται τα τροπάρια του Πατριάρχη Ιεροσολύμων Σωφρονίου και το κοντάκιο του Ρωμανού του Μελωδού.
 
<u>[[Απολυτίκιο]] ΘεοφανίωνΘεοφανείων</u><br>
«''Εν Ιορδάνη βαπτιζομένου σου Κύριε''<br>
''η της Τριάδος εφανερώθη προσκύνησις''<br>
''Και τον κόσμον φωτίσας δόξα Σοι''»
 
<u>[[Κοντάκιο]] ΘεοφανίωνΘεοφανείων</u><br>
«''Επεφάνης σήμερον τη οικουμένη''<br>
''και το Φως Σου Κύριε εσημειώθη εφ΄ ημάς''<br>
''Ήλθες εφάνης το Φως το απρόσιτον''»
 
<u>[[Μεγαλυνάριο]] ΘεοφανίωνΘεοφανείων</u><br>
«''Σήμερον επέφανεν ο Σωτήρ''<br>
''εν μορφή ως δούλου βαπτισθήναι''<br>
==Έθιμα==
[[Αρχείο:Cross being thrown at Theophany.jpg|thumb|250px|Αγιασμός των υδάτων από Ελληνορθοδόξους στην Αυστραλία.]]
Στην Ελλάδα, αλλά και στις χώρες όπου υπάρχουν απόδημοι Έλληνες, τα έθιμα των ΘεοφανίωνΘεοφανείων είναι τα εξής:
# Τα παιδιά τη παραμονή της εορτής και την επόμενη ημέρα λένε τα [[Κάλαντα Φώτων]]. Από θεολογική άποψη, απαλλαγμένα από κάθε άλλη επιρροή θεωρούνται μόνο αυτά που λέγονται στην [[Πάτμος|Πάτμο]]{{Πηγή}} . Αρχίζουν με τη δημιουργία του κόσμου και την ημέρα που ο Θεός όρισε τα ύδατα. Συνεχίζουν με το προπατορικό αμάρτημα της Εύας και μετά αναγγέλλουν τη Βάπτιση του Ιησού στον Ιορδάνη ποταμό με μόνιμη επωδό το «''Καλή σου μέρα Αφέντη με την Κυρά''».
# H ανέλκυση του Σταυρού (το "πιάσιμο του Σταυρού") από κολυμβητές, τους Βουτηχτάδες. Αυτός που πιάνει το Σταυρό αφού πρώτα το φιλήσει το περιφέρει στις οικίες και λαμβάνει πλούσια δώρα. Απεικόνιση του εθίμου υπάρχει στην ταινία "[[Μανταλένα (ταινία)|Μανταλένα]]".
 
==Λαογραφία==
<u>Λατρευτικές παραδόσεις ΘεοφανίωνΘεοφανείων - Φυγή καλικάντζαρων</u>
 
Η εορτή των ΘεοφανίωνΘεοφανείων περικλείει και πολλές εκδηλώσεις που αποτελούν διαιώνιση αρχαίων (ελληνικών) εθίμων. Στην αντίληψη του Ελληνικού λαού τα ΘεοφάνιαΘεοφάνεια είναι «Μεγάλη γιορτή Θεότρομη». Για μερικές μάλιστα περιφέρειες της Μακεδονίας (Δυτικής) αποτελούν τη μεγαλύτερη γιορτή του έτους και κάθε καινούργιο ρούχο το «πρωτοφορούν στα Φώτα για να φωτιστεί».
 
Αλλά και κατά τη δογματική η Βάπτιση του Χριστού συμβολίζει τη παλιγγενεσία του ανθρώπου έχοντας έτσι μεγάλη σημασία, γι΄ αυτό και μέχρι το Δ΄ αιώνα οι χριστιανοί γιόρταζαν Πρωτοχρονιά στη Βάπτιση του Χριστού στις 6 Ιανουαρίου.
 
Βασική τελετουργία των ΘεοφανίωνΘεοφανείων είναι ο «αγιασμός των υδάτων» με τη κατάδυση του Σταυρού κατά μίμηση της Βάπτισης του Θεανθρώπου. Στην ελληνική εθιμολογία όμως, ο εν λόγω Αγιασμός έχει και την έννοια του καθαρμού, του εξαγνισμού των ανθρώπων καθώς και της απαλλαγής του από την επήρεια των δαιμονίων. Η τελευταία δε αυτή έννοια δεν είναι ασφαλώς αυστηρά χριστιανική, αλλά έχει ρίζες στην αρχαία λατρεία.
Στα περισσότερα μέρη της Ελλάδας ο αγιασμός γίνεται για πρώτη φορά (στις μέρες αυτές) τη παραμονή των ΘεοφανίωνΘεοφανείων που λέγεται «μικρός αγιασμός» ή «Πρωτάγιαση» ή «Φώτιση». Με τη πρωτάγιαση ο ιερέας γυρίζει όλα τα σπίτια και με το Σταυρό και ένα κλωνί βασιλικό «αγιάζει» ή «φωτίζει» (ραντίζει) τους χώρους των σπιτιών. Η πρωτάγιαση είναι και το αποτελεσματικό μέσο με το οποίο τρέπονται σε άγρια φυγή οι [[καλικάντζαροι]] εκτός από το άναμμα μιας μεγάλης υπαίθριας φωτιάς.<br>
Ο Μεγάλος όμως Αγιασμός γίνεται ανήμερα των ΘεοφανίωνΘεοφανείων εντός των Εκκλησιών σε ειδική εξέδρα στολισμένη επί της οποίας φέρεται μέγα σκεύος γεμάτου ύδατος. Στη συνέχεια γίνεται η κατάδυση του Σταυρού στη Θάλασσα ή σε γειτονικό ποταμό ή λίμνη ή και στην ανάγκη σε δεξαμενή (όπως στην Αθήνα).
Η κατάδυση του Σταυρού, κατά τη λαϊκή πίστη δίνει στο νερό καθαρτικές και εξυγιαντικές ικανότητες. Οι κάτοικοι πολλών περιοχών μετά τη κατάδυση τρέχουν στις παραλίες της θάλασσας ή στις όχθες ποταμών ή λιμνών και πλένουν τα αγροτικά τους εργαλεία ακόμη και εικονίσματα. Κατά τη κοινή λαϊκή δοξασία ακόμη και τα εικονίσματα με το πέρασμα του χρόνου χάνουν την αρχική δύναμη και αξία τους που την αποκτούν όμως εκ νέου από το αγιασμένο νερό.
 
==Σημειώσεις==
* (&sup1;) Αναφέρεται και ως Άγιος Ιωάννης ο Πρόδρομος και ακόμη στα εκκλησιαστικά κείμενα γίνεται μνεία του "Προφήτου Προδρόμου και Βαπτιστού Ιωάννου (το αυτό πρόσωπο της Βίβλου)
* Αξιοσημείωτο είναι ότι ο Μέγας Αγιασμός (των ΘεοφανίωνΘεοφανείων) δεν χρησιμοποιείται πουθενά παρά μόνο στους εμποδιζόμενους από οποιαδήποτε αιτία να μεταλάβουν (κοινωνήσουν) των «αχράντων μυστηρίων».
 
==Δείτε επίσης==
438

επεξεργασίες

Μενού πλοήγησης