Αλλαγές

Πήδηση στην πλοήγηση Πήδηση στην αναζήτηση
1.419 bytes προστέθηκαν ,  πριν από 11 έτη
επεξ.
'''Μοντανισμός''' ή '''Νέακατά προφητείαΦρύγας αίρεση''' είναιαποκλήθηκε η πρωτο[[ΧιλιασμόςΧριστιανισμός|χιλιαστικήχριστιανική]] κίνηση που γεννήθηκε και αναπτύχθηκε στη [[Φρυγία]] κατά τον [[2ος αιώνας|2ο αιώνα]]. Ιδρυτές της θεωρούνται ο [[Μοντανός]], η Πρίσκιλλα και η Μαξιμίλλα. Βρήκε ιδιαίτερη απήχηση τόσο στην υπόλοιπη Μικρά Ασία όσο και σε όλη τη ρωμαϊκή επικράτεια, οιιδιαίτερα οποίοιδε δημιούργησανστη τοΡώμη κίνημακαι τηςτη "ΝέαςΒόρεια Προφητείας"Αφρική. Η ονομασία "''Μοντανισμός"'' είναι μεταγενέστερη, καθώς την εποχή της ακμής της η κίνηση ονομαζόταν "«κατά Φρύγας"» ή "καταφρύγια"«Καταφρύγια» [[αίρεση,]] ή "«αίρεση των πεπυζιτών"Πεπυζιτών».
 
Οι διαθέσιμες αρχαιότερες πηγές που μας παρέχουν τις σχετικές πληροφορίες είναι ο [[Ευσέβιος Καισαρείας]], ο οποίος χρησιμοποιεί ως πηγή του κάποιον ανώνυμο ιερέα του 2ου αιώνα, τον Μιλτιάδη από τη [[Φιλαδέλφεια]], ο επίσκοπος Ιεραπόλεως [[Κλαύδιος Απολλινάριος Ιεραπόλεως|Κλαύδιος Απολλινάριος]] και ο [[Μελίτων Σάρδεων|Μελίτωνας των Σάρδεων]], οι οποίες όμως διάκεινται εχθρικά προς την κίνηση.
 
== Ιδρυτές και απαρχές του Μοντανισμού ==
Ο [[Μοντανός]] γεννήθηκε στην πολίχνη της [[Φρυγία|Φρυγίας]] Αρδαβαύ. Η δημόσια εμφάνιση του δεν μπορεί να χρονολογηθήχρονολογηθεί με ακρίβεια, καθώς οι ελάχιστες σωζόμενες πηγές παρουσιάζουν ορισμένες σοβαρές αντιφάσεις. Ο [[Ευσέβιος]] χρονολογεί τη δράση του Μοντανού περί το [[172]], ενώ ο [[Επιφάνιος]] υπαινίσσεται τα μέσα του Β'2ου αιώνα. (''Κατά αιρέσεωνΑιρέσεων'', 48, 2). Η χρονολόγηση της εμφάνισης του Μοντανού πρέπει να κυμανθεί μεταξύ των ετών [[156]] και [[172]]. Κατά τον Επιφάνιο, το 172 δέχθηκε τον Μοντανισμό η εκκλησία Θυατείρων, αλλά αυτό υποδηλώνει και προγενέστερη κηρυκτική δραστηριότητα. Ο Μοντανός συνοδευόταν στο κήρυγμα από δυο προφήτιδες γυναίκες, την [[Πρίσκιλλα]] και τη [[Μαξιμίλλα]], και αρχικά έδρασε στις μικρές κώμες της Πεπούζας (ή Πέπυζας) και του Τυμίου της Άνω Φρυγίας. Ως σκοπός του κηρύγματος προβαλλόταν η ανάγκη αναβιώσεως των [[ενθουσιαστικές τάσεις|ενθουσιαστικών τάσεων]] και των χαρισμάτων της αποστολικής εποχής. Οι σύγχρονοι του θεωρούσαν τον Μοντανό "''εν κατοχή τινι και παρεκστάσει γενόμενον ενθουσιάν αρξασθαί τε και λαλείν και ξενοφωνείν, παρά το κατά παράδοσιν και κατά διαδοχήν άνωθεν της εκκλησίας έθος προφητεύοντα''"(Εύσεβίου, ''Έκκλ. Ιστορία'', V, 16,7). Οι μοντανιστές όμως προσπαθούσαν να αποδείξουν ότι διαφύλασσαν την αυθεντική συνέχιση του αποστολικού χαρίσματος της [[Προφητεία|προφητείας]], χρησιμοποιούσαν δε συγκροτημένο κατάλογο προφητών από τους χρόνους της Καινής Διαθήκης.
 
Την προσπάθεια των μοντανιστών αντέκρουαν οι σύγχρονοι αντιμοντανιστές, υποστηρίζοντας ότι "''τούτον τον τρόπον ούτε τινά των κατά την Πάλαιαν, ούτε κατά την Καινήν πνευματοφορηθέντα προφήτην δειξαί δυνήσονται, ούτε Άγαβον, ούτε Ιούδαν, ούτε Σίλαν, ούτε τάς Φιλίππου θυγατέρας, ούτε την εν Φιλαδέλφεια Αμμίαν, ούτε Κοδράτον, ούτε ει δη τινας άλλους μηδέν αυτοίς προσήκοντας καυχήσονται''." (Ευσεβίου, Έκκλ''Εκκλ. Ιστορία'', V,17, 3).
 
Προφανώς τα πρόσωπα αυτά υπήρχαν στον κατάλογο των προφητών της μοντανιστικής παραδόσεως, οι δε μοντανιστές τα θεωρούσαν ως προκατόχους του ενεργού σε αυτούς χαρίσματος της προφητείας.
Ενώ όμως η Εκκλησία αποδείκνυε ότι ο τρόπος της μοντανιστικής προφητείας ήταν καινοφανής, οι μοντανιστές αντιθέτως υποστήριζαν ότι η Εκκλησία της εποχής τους είχε εκπέσει από τα πρότυπα της Εκκλησίας της αποστολικής εποχής.
 
Η Νέα Προφητεία μπορούσε να επαναφέρηεπαναφέρει, κατά τον Μοντανό, την Εκκλησία στην αποστολική εποχή των χαρισμάτων και των ενθουσιαστικών τάσεων. Ο Μοντανισμός δεν ήταν βεβαίως μία καινοφανής κατά της Εκκλησίας αντίδραση, αλλ' εξέφραζε με οξύτητα μία σύγκρουση σε συγκεκριμένο χρόνο της ιδιότυπης προφητικής παραδόσεως της Φρυγίας προς την καθολική παράδοση της Εκκλησίας, εφ' όσον η Νέα Προφητεία δεν ήταν ένα νέο δημιούργημα του Μοντανού. Προφανώς, ο ίδιος ο Μοντανός ήταν δημιούργημα της παραδόσεως, η οποία είχε διατηρηθή στη Φρυγία και την οποία αυτός συστηματοποίησε σύμφωνα προς τις αντιεκκλησιαστικές πνευματικές ανησυχίες του. Το γεγονός ότι οι μοντανιστές πέρα από τη Νέα Προφητεία ανέμεναν και την κάθοδο της [[Νέα Ιερουσαλήμ|Νέας Ιερουσαλήμ]] στην Πεπούζα και το Τύμιο υποδηλώνει σαφώς επίδραση της Ιωάννειας παραδόσεως, η όποια είχε ιδιαίτερη απήχηση στη [[Φρυγία]].
 
Πράγματι, στην [[Αποκάλυψη Ιωάννου]] περιλαμβάνεται και η επιστολή προς την εκκλησία Φιλαδέλφειας της Φρυγίας, στην οποία τονίζεται ως προσδοκώμενη η κάθοδος της πνευματικής Ιερουσαλήμ: "''έρχομαι ταχύ κρατεί ο έχεις, ίνα μηδείς λάβη τον στέφανόν σου. Ο νικών, ποιήσω αυτόν στύλον εν τω ναω τον Θεού μου, και έξω ου μη εξέλθη έτι και γράψω έπ' αυτόν το όνομα του Θεού μου και το όνομα της πόλεως τον Θεού μου, της Καινής Ιερουσαλήμ, η καταβαίνουσα εκ του ουρανού από του Θεού μου, και το όνομα μου το καινόν''" (3,11-12). Την ιδέα αυτή είχαν συνεχώς προ οφθαλμών οι μοντανιστές, οι οποίοι ανέμεναν και κήρυτταν την προσδοκώμενη κάθοδο της πνευματικής Ιερουσαλήμ (Ευσεβίου, Έκκλ, Ιστορία, V, 18 , 2. Επιφανίου, Κατά αιρέσεων, 49). Την Ιωάννεια παράδοση διέσωζε βεβαίως και ο μαθητής του Ιωάννη [[Παπίας]] Ιεραπόλεως της Φρυγίας, ο οποίος γνώριζε την [[Αποκάλυψη]] και την ιουδαϊκή αποκαλυπτική γραμματεία της εποχής, υπό την επίδραση μάλιστα της οποίας δέχθηκε, όπως θα δούμε, τον [[Χιλιασμός|Χιλιασμό]] (Ευσεβίου, Έκκλ. Ιστορία, III, 39). Ο [[Παπίας]] γνώριζε επίσης και την ιδιαίτερη προφητική παράδοση της Φρυγίας, αναφέρει δε ότι "''κατά την Ιεράπολιν Φίλιππον τον απόστολον άμα τοις θυγατράσι διατρίψαι''..." (Ευσεβίου, Έκκλ. Ιστορία, III, 39). Υπό την έννοια αυτή εξηγείται η επιβίωση του προφητικού χαρίσματος στην προφήτιδα της Φιλαδέλφειας Αμμία και στον προφήτη Κορδάτο, τους οποίους "''αι περί Μοντανόν διεδέξαντο γυναίκες το προφητικόν χάρισμα''" (Ευσεβίου, Έκκλ. Ιστορία, V, 17, 4).
Υπό την έννοια αυτή εξηγείται η επιβίωση του προφητικού χαρίσματος στην προφήτιδα της Φιλαδέλφειας Αμμία και στον προφήτη Κορδάτο, τους οποίους "''αι περί Μοντανόν διεδέξαντο γυναίκες το προφητικόν χάρισμα''" (Ευσεβίου, Έκκλ. Ιστορία, V, 17, 4).
 
Τα επιχειρήματα λοιπόν των μοντανιστών περιέχουν κάποιο πυρήνα αληθείας, αφού η ταχεία απήχηση της Νέας Προφητείας στη Φρυγία προϋποθέτει οπωσδήποτε και κάποια προηγούμενη οικειότητα του λαού προς το περιεχόμενό της. Η συνέχιση αυτή του προφητικού χαρίσματος (Φίλιππος-θυγατέρες, Κορδάτος-Αμμία, Μοντανός-Θεόδοτος, Μαξιμίλλα και Πρίσκιλλα) και των γενικότερων ενθουσιαστικών τάσεων των πιστών της Φρυγίας αποδεικνύεται και από την πρόθυμη σπουδή τους προς το μαρτύριο. Λέγεται μάλιστα ότι η ίδια η Μαξιμίλλα αυτοκτόνησε, προτιμώντας την άλλη ζωή από τη ζωή στη γη.
 
Η προθυμία για το μαρτύριο υπαινίσσεται τη γενικότερη διατήρηση στη Φρυγία των χαρισμάτων, των ενθουσιαστικών τάσεων και της ιδέας της εγγύτητας της Παρουσίας του Κυρίου. Σε αυτό πρέπει να συνετέλεσε όχι μόνο η Ιωάννεια χριστιανική παράδοση της Φρυγίας, αλλά και ο ιδιότυπος χαρακτήρας των Φρυγών. Στη [[Φρυγία]] ήταν πολύ διαδεδομένη η μυστηριακή [[θρησκεία]] της [[Κυβέλη (μυθολογία)|Κυβέλης]] και η λατρεία του [[Άττις|Άττιος]], οι μυστηριακές πράξεις των οποίων είχαν έντονο οργιαστικό χαρακτήρα. Ο ίδιος ο [[Μοντανός]], πριν ακόμη ασπασθεί τον Χριστιανισμό, υπήρξε Ιερέας[[ιερέας]] της Κυβέλης, ωστόσο, η ιδιότητα του αυτή δεν ήταν αναγκαία για το περιεχόμενο του κινήματος της Νέας Προφητείας.
 
== Κύριος άξονας των διδασκαλιών του ==
Κύριος άξονας της διδασκαλίας του Μοντανού υπήρξε η "Νέα Προφητεία", η εγγύτητα δηλαδή της προσδοκώμενης καθόδου της Νέας Ιερουσαλήμ στην Πεπούζα και στο Τύμιο, όπως επίσης και της ένδοξης Παρουσίας του Κυρίου. Για τους λόγους αυτούς ήταν ευνόητη και η αυστηρότητα του ηθικού τους βίου. Ο Μοντανός ισχυριζόταν ότι ήταν όργανο του [[Παράκλητος|"Παρακλήτου"]] και ότι δια του στόματος του ομιλούσε ο ίδιος ο Θεός σε πρώτο πρόσωπο, αλλά είναι βέβαιο ότι δεν ταύτιζε τον εαυτό του με το άγιο Πνεύμα, καίτοι οι μοντανιστές τελούσαν το βάπτισμα "''εις το όνομα του Πατρός, του Υιού, Μοντανού και Πρισκίλλης''". Η διδασκαλία των μοντανιστών δεν προσέβαλε ευθέως την αποστολική παράδοση της πίστεως της Εκκλησίας, αφού κατά την εκκλησιαστική συνείδηση της εποχής αυτοί "''περί του Πατρός και Υιού και αγίου Πνεύματος ομοίως φρονούσι τη αγίααγ''ία καθολικήκαθο''λική Εκκλησία''" (Επιφανίου, ''Κατά αιρέσεων.'' 48, 1. Πρβλ. Ιππολύτου, ''Έλεγχος'', VIII. 19. Κυπριανού, επιστ''Επιστ.'' 75, 19).
 
Υπό την επίδραση των διαδεδομένων στη Φρυγία χιλιαστικών δοξασιών της Ιωαννείου παραδόσεως (Παπίας Ιεραπόλεως) οι μοντανιστές προφήτευαν ως επικείμενη την Παρουσία του Κυρίου, γι' αυτό και η Μαξιμίλλα υποστήριζε ότι αυτή θα ήταν η τελευταία προφήτιδα ("''μετ' εμέ προφήτις ούκέτι έσται, αλλά συντέλεια''"). '''Οι προφητείες και οι οράσεις των μοντανιστών προφητών συγκροτήθηκαν σε ιδιαίτερη Γραφή''', η οποία προβαλλόταν ως '''ανώτερη από την Καινή Διαθήκη''', αφού η μεν Παλαιά Διαθήκη ήταν η νηπιακή, ή δε Καινή Διαθήκη η νεανική αποκάλυψη του θεού. Η Γραφή των μοντανιστών ήταν η ανδρική και η τελική αποκάλυψη (Ιππολύτου, ''Έλεγχος'', VII, 19).
 
== Συνοπτική παρουσίαση διαφορών μεταξύ Μοντανισμού και Ορθοδοξίας ==
* Στην αντίληψη ότι οι προφητείες των Μοντανιστών ξεπερνούσαν κι εκπλήρωναν τα [[δόγματα]] που διακήρυξαν οι [[Απόστολοι]].
 
* Στην ενθάρρυνση της εκστατικής προφητείας και της [[Γλωσσολαλιά|γλωσσολαλιάς]], σε αντίθεση με την πιο σοβαρή και πειθαρχημένη προσέγγιση στη [[θεολογία]] που κυριαρχούσε από τότε στην Ορθοδοξία.
 
* Στην άποψη ότι οι Χριστιανοί που ξέπεφταν από τη Χάρη δεν μπορούσαν να εξιλεωθούν, σε αντίθεση με την Ορθόδοξη διδασκαλία ότι η [[μετάνοια]] μπορεί να οδηγήσει στην αποκατάσταση του αμαρτωλού στην Εκκλησία.
 
* Στο ότι οι προφήτες του Μοντανισμού δεν μιλούν ως αγγελιαφόροι του Θεού με το "τάδε λέγει Κύριος", αλλά μάλλον αυτοπεριγράφονται ως κατεχόμενοι από τον Θεό, και μιλούν σαν να είναι Εκείνος: "«Εγώ είμαι ο Πατέρας, ο Λόγος, και ο Παράκλητος"», είπε ο Μοντανός ([[Δίδυμος ο Τυφλός|Δίδυμος]], ''Περί Τριάδος'' - De Trinitate(νόθο), III, xli). Αυτή η [[πνευματοκαταληψία|"κατοχή από ένα πνεύμα"]] το οποίο μιλούσε ενώ ο [[προφήτης]] ήταν ανίκανος ν' αντισταθεί, περιγράφεται από το πνεύμα του Μοντανού: "Ιδού, ο άνθρωπος είναι σαν λύρα, κι εγώ ξεπετιέμαι σαν την πέννα. Οάνθρωπος κοιμάται, κι εγώ είιμαι ξύπνιος". (Επιφάνιος, "Αιρέσεις", xlviii, 4).
 
* Στη μεγαλύτερη έμφαση στην αποφυγή της αμαρτίας, στην εκκλησιαστική πειθαρχία και στην αποκαλυπτική βιοτή απ' ότι στην [[Ορθόδοξη Εκκλησία]]. Επίσης στη μεγαλύτερη έμφαση στην αγνότητα, συμπεριλαμβανόμενης της απαγόρευσης δεύτερου γάμου.
 
* Ο [[Ιερώνυμος]] και άλλοι εκκλησιαστικοί ηγέτες ισχυρίζονταν ότι οι Μοντανιστές πίστευαν ότι η [[Αγία Τριάδα]] αποτελείται από ένα μονάχα πρόσωπο, όπως δηλ. ο [[Σαβελλιανισμός]], σε αντίθεση με την Ορθόδοξη άποψη ότι η [[Αγία Τριάδα]] είναι ένας Θεός με τρεις υποστάσεις. Πράγματι υπήρχαν μοντανιστές που πλησίαζαν τον [[Μονταλισμό]] ([[Σαβελλιανισμό]]) ενώ άλλοι ήταν πιο κοντά στο [[τριαδικό δόγμα]]. ΑναφερεταιΑναφέρεται ότι οι μονταλιστές μοντανιστές βάπτιζαν στο όνομα του [[Ιησούς Χριστός|Ιησού Χριστού]], και όχι στο όνομα της Αγίας Τριάδας. Οι περισσότεροι μεταγενέστεροι μοντανιστές ήταν και μονταλιστές.
 
* Αναφορικά με τις πρακτικές των Μοντανιστών, αυτοί τελούσαν τη Θεία Ευχαριστία με ψωμί και τυρί, γι' αυτό ονομάστηκαν και "αρτοτυρίται".
 
== Δομή των μοντανιστικών κοινοτήτων ==
Οι μοντανιστικές κοινότητες, παρά την μεγάλη ισχύ των χαρισματούχων προφητών, είχαν παράλληλα και ένα ιδιότυπο '''ιερατείο''', δηλ. πατριάρχες, κοινωνούς, επισκόπους, πρεσβυτέρους, διακόνους και άλλους χαρισματούχους (Επιφανίου, Κατά αιρέσεων, 49,2), οι οποίοι όμως δεν είχαν πάντοτε σαφή κανονική ή λειτουργική διάκριση της πνευματικής τους εξουσίας. Εξέχουσα θέση στις μοντανιστικές κοινότητες κατείχαν βεβαίως οι προφήτες και οι προφήτιδες, οι οποίοι συνέχιζαν να προφητεύουν και μετά τον θάνατο της Μαξιμίλλας, παρά την ανωτέρω απαισιόδοξη ρήση της. Οι μοντανιστικές κοινότητες είχαν άρτια οργάνωση και διέθεταν '''κοινό ταμείο''', στο οποίο συγκεντρώνονταν από ειδικούς υπαλλήλους οι προσφορές των μοντανιστών και από το οποίο ελάμβαναν τους μισθούς τους τα μέλη του ιερατείου. '''Είχε δηλαδή καθιερωθή η μισθοδοσία του ιερατείου με τις προσφορές των μελών των μοντανιστικών κοινοτήτων'''. Ο Απολλώνιος, ο οποίος έγραψε εναντίον του Μοντανισμού, κατηγορεί τον Μοντανό ότι "''πρακτήρας χρημάτων καταστήσας, ό έπ' ονόματι προσφορών την δωροληψίαν επιτεχνώμενος, ο σαλάρια χορηγών τοις κηρύσσουσιν αυτόν τον λόγον, ίνα δια της γαστριμαργίας η διδασκαλία του λόγου κρατύνηται''" (Ευσεβίου, ''Εκκλ. Ιστορία'', V, 18, 2).
 
Στην τάξη του Ιερατείου αυτού ήταν δυνατή η είσοδος και γυναικών. Κατά τον ίδιο αντιμοντανιστή Απολλώνιο, ο Μοντανός υπήρξε εισηγητής αυστηρού ασκητικού βίου, παρουσιάζεται δε ως ο "''διδάξας λύσεις γάμων, ο νηστείας νομοθετήσας, ο Πεπούζαν και Τύμιον Ιερουσαλήμ ονομάσας..., τους πανταχόθεν εκεί συναγαγείν εθέλων''". (Ευσεβίου, ''Εκκλ. Ιστορία'', V, 18, 2). Κατά τον [[Ιππόλυτος|Ιππόλυτο]], οι μοντανιστές "''καινίζουσι νηστείας και εορτάς και ξηροφαγίας και ραφανοφαγίας, φάσκοντες υπό των γυναίων δεδιδάχθαι''" (Ιππολύτου, ''Έλεγχος'', VIII, 19).
 
== Η Θεία Λατρεία στον Μοντανισμό ==
Η Θεία Ευχαριστία ετελείτο με άρτο και τυρί, ο δε Επιφάνιος (Κατά αιρέσεων, 49, 2) αναφέρει ότι οι μοντανιστές χαρακτηρίζοντο ως "αρτοτυρίται". Τέτοια θεία ευχαριστία είδε σε όραμα και η [[Περπέτουα]], η οποία μαρτύρησε περί το 202 στη Β. Αφρική. Κατά τη σύναξη εισήρχοντο επτά λευχειμονούσες παρθένοι με λαμπάδες και προφήτευαν στον λαό (Επιφανίου, ''Κατά αιρέσεων'', 49,2, 3). Ο εορτασμός του [[Πάσχα]] ακολουθούσε τη μικρασιατική παράδοση των [[τεσσαρεσκαιδεκατίτες|τεσσαρεσκαιδεκατιτών]], ορίσθηκε δε μόνιμα στις 6 Απριλίου, σύμφωνα με το '''ιδιαίτερο ημερολόγιο''' τους. Το κίνημα της Νέας Προφητείας είχε σαφώς αντιεκκλησιαστικό χαρακτήρα, αφού περιόριζε την παρουσία και την ενέργεια του Παρακλήτου μόνο στους προφήτες και στους οπαδούς της Νέας Προφητείας. Η εφαρμοζόμενη από την Εκκλησία επιείκεια σε ορισμένες τάξεις μετανοούντων αμαρτωλών εθεωρείτο από τους μοντανιστές αδιανόητη, λόγω κυρίως της επικείμενης Παρουσίας του Κυρίου, γι' αυτό και ο Μοντανός υποστήριξε ότι το δικαίωμα αυτό ανήκε μόνο στον Κύριο και όχι στους επισκόπους, αφού δεν το είχε ούτε η Εκκλησία.
 
== Διάδοση του Μοντανισμού ==
 
== Πολέμιοι του Μοντανισμού ==
Ο Ιεραπόλεως [[Απολλινάριος]] αντιμετώπισε με ιδιαίτερη ευαισθησία το κίνημα της Νέας Προφητείας. Κατά την αρχή ήδη της δράσεως του Μοντανού και των συνοδών του προφητίδων γυναικών, ο Απολλινάριος έγραψε αξιόλογο αντιμοντανιστικό έργο, το οποίο συνιστούσε εκθύμως στους πιστούς και ο Σεραπίων Αντιοχείας. Ο [[Σεραπίων]] είχε επίσης συντάξει αξιόλογη αντιμοντανιστική επιστολή. Σύνοδοι όμως επισκόπων, "''πολλάκις και πολλαχή της Ασίας εις τούτο συνελθόντων και τους προσφάτους λογους εξετασάντων και βέβηλους αποφηνάντων και αποδοκιμασάντων την αίρεσιν, ούτω δη της τε εκκλησίας εξεώσβησαν και της κοινωνίας είρχθησαν''" (Εύσεβίου, Έκκλ''Εκκλ. Ιστορία'', V,16,10).
 
== Ο Μοντανισμός μετά την καταδίκη του ==
 
== Βιβλιογραφία ==
* Βλασίου Φειδά, «Εκκλησιαστική Ιστορία»
 
==Πρόσθετες πηγές==
* ''[http://www.egiklopedia.gr/ Εγκυκλοπαίδεια Μείζονος Ελληνισμού]'', Ίδρυμα Μείζονος Ελληνισμού, λήμμα «[http://www2.ehw.gr/asiaminor/forms/fLemmaBodyExtended.aspx?lemmaID=5415 Μοντανισμός]»
 
 
:''Μικρό μέρος του άρθρου προέρχεται από το αντίστοιχο της αγγλικής Βικιπαίδεια, το οποίο βρίσκεται εδώ: [http://en.wikipedia.org/wiki/Montanism Montanism]''
 
[[Κατηγορία:Χιλιασμός]]
10.804

επεξεργασίες

Μενού πλοήγησης