Μετάβαση στο περιεχόμενο

Γυναίκες στην αρχαία Αθήνα

Από τη Βικιπαίδεια, την ελεύθερη εγκυκλοπαίδεια
Photograph of a funeral stele, depicting a woman with her maidservant.
Η επιτύμβια στήλη της Ηγησούς ( π. 410 – 400 π.Χ.) ένα από τα καλύτερα σωζόμενα δείγματα αττικών επιτύμβων στηλών. Ξεκινώντας γύρω στο 450, τα αθηναϊκά ταφικά μνημεία απεικόνιζαν ολοένα και περισσότερο γυναίκες καθώς αυξανόταν η σημασία τους.[1]

Η μελέτη της ζωής των γυναικών στην αρχαία Αθήνα αποτελεί σημαντικό μέρος των κλασικών σπουδών από τη δεκαετία του 1970. Η γνώση της ζωής των Αθηναίων γυναικών προέρχεται από ποικίλες αρχαίες πηγές. Πολλές από αυτές είναι λογοτεχνικά στοιχεία, κυρίως από τη τραγωδία, την κωμωδία και τη ρητορική. Η εικόνα συμπληρώνεται με αρχαιολογικές πηγές όπως επιγραφές και κεραμική. Όλες αυτές οι πηγές δημιουργήθηκαν από —και κυρίως για— άνδρες: δεν υπάρχει καμία σωζόμενη αρχαία μαρτυρία από αρχαίες Αθηναίες για τις δικές τους ζωές.

Τα κορίτσια στην αρχαία Αθήνα δεν λάμβαναν τυπική εκπαίδευση. Οι μητέρες τους τους δίδασκαν τις δεξιότητες που θα χρειάζονταν για να διαχειρίζονται ένα νοικοκυριό. Παντρεύονταν νέες, αλλά συχνά πολύ μεγαλύτερους άνδρες. Όταν παντρεύονταν, οι Αθηναίες είχαν δύο βασικούς ρόλους: να κάνουν παιδιά και να διευθύνουν το νοικοκυριό. Η ιδανική Αθηναία δεν έβγαινε δημόσια ούτε επικοινωνούσε με άντρες με τους οποίους δεν είχε σχέση, αν και αυτή η ιδεολογία της απομόνωσης εφαρμοζόταν μόνο σε εύπορες οικογένειες. Στα περισσότερα νοικοκυριά, οι γυναίκες αναγκαστικά εκτελούσαν εργασίες όπως να πηγαίνουν στην αγορά και να τραβούν νερό για μαγείρεμα ή πλύσιμο, κάτι που απαιτούσε να περνούν χρόνο έξω από το σπίτι όπου ήταν δυνατή η επικοινωνία με άνδρες.

Νομικά, τα δικαιώματα των γυναικών ήταν περιορισμένα. Οι Αθηναίες αποκλείονταν από τη συμμετοχή στα κοινά και δεν επιτρεπόταν να αυτοεκπροσωπούνται απέναντι στο νόμο, αν και φαίνεται ότι μέτοικοι είχαν αυτό το δικαίωμα (ο μέτοικος ήταν αλλοδαπός κάτοικος — ελεύθερος, αλλά χωρίς τα δικαιώματα και τα προνόμια της ιθαγένειας). Επίσης τους απαγορευόταν να διενεργούν οικονομικές συναλλαγές αξίας άνω ενός ορισμένου ποσού. Ωστόσο, φαίνεται ότι αυτός ο περιορισμός δεν τηρούνταν πάντα. Σε φτωχότερες οικογένειες, οι γυναίκες δούλευαν για να κερδίσουν χρήματα. Οι Αθηναίες είχαν περιορισμένη ικανότητα να κατέχουν περιουσία, αν και μπορούσαν να έχουν σημαντικές προίκες και μπορούσαν να κληρονομούν αντικείμενα.

Ο τομέας των κοινών στον οποίο οι Αθηναίες ήταν πιο ελεύθερες να συμμετάσχουν ήταν η θρησκευτική και τελετουργική σφαίρα. Εκτός από σημαντικές γιορτές που προορίζονταν αποκλειστικά για γυναίκες, συμμετείχαν σε πολλές τελετουργικές δραστηριότητες και των δύο φύλων. Ιδιαίτερη σημασία είχε η λατρεία της Αθηνάς Πολιάδος, της οποίας η ιέρεια είχε σημαντική επιρροή. Οι γυναίκες έπαιζαν σημαντικό ρόλο στα Παναθήναια, την ετήσια γιορτή προς τιμήν της Αθηνάς. Έπαιζαν επίσης σημαντικό ρόλο στις οικιακές θρησκευτικές τελετουργίες.

Ιστοριογραφία

[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Πηγές

[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]
Γυναικείο ταφικό άγαλμα από πεντελικό μάρμαρο (περίπου 330–320 π.Χ.), που βρέθηκε στην Αθήνα, Μουσείο του Λούβρου, Παρίσι

Οι βασικές πηγές για τη ζωή των γυναικών στην αρχαία Αθήνα είναι λογοτεχνικές, πολιτικές, νομικές[2] και καλλιτεχνικές.[3] Καθώς οι γυναίκες διαδραματίζουν εξέχοντα ρόλο σε μεγάλο μέρος της αθηναϊκής λογοτεχνίας, αρχικά φαίνεται ότι υπάρχουν πολλά στοιχεία για τη ζωή και τις εμπειρίες τους.[2] Ωστόσο, τα σωζόμενα λογοτεχνικά στοιχεία είναι γραμμένα αποκλειστικά από άνδρες: οι αρχαίοι ιστορικοί δεν έχουν άμεση πρόσβαση στις πεποιθήσεις και τις εμπειρίες των Αθηναίων γυναικών.[4] Εξαιτίας αυτού, ο Τζον Γουίνκλερ γράφει στο The Constraints of Desire ότι «τα περισσότερα από τα σωζόμενα κείμενά μας δεν μπορούν να ληφθούν κυριολεκτικά όταν μιλούν για γυναίκες».[5]

Σύμφωνα με τη Σάρα Πόμεροϊ, «οι τραγωδίες δεν μπορούν να χρησιμοποιηθούν ως ανεξάρτητη πηγή για τη ζωή της μέσης γυναίκας»[6] αφού η θέση των γυναικών στην τραγωδία υπαγορεύτηκε από τον ρόλο τους στους προκλασικούς μύθους που χρησιμοποιούσαν οι τραγικοί ως πηγές.[7] Ωστόσο το έργο του Άρνολντ Γκομ The Position of Women in Athens in the Fifth and Fourth Centuries «Η θέση της γυναίκας στην Αθήνα τον πέμπτο και τέταρτο αιώνα» βασίστηκε σε μεγάλο βαθμό στην τραγωδία ως πηγή και υποστήριξε ότι η κλασική αθηναϊκή τραγωδία διαμορφώνει τους γυναικείους χαρακτήρες της στις ζωές των σύγχρονων γυναικών.[8] Η συνάφεια της κωμωδίας ως αποδεικτικό στοιχείο αμφισβητείται επίσης. Η Πόμεροϊ γράφει ότι επειδή ασχολείται πιο συχνά με απλούς ανθρώπους παρά με μυθολογικούς ήρωες και ηρωίδες, η κωμωδία είναι πιο αξιόπιστη πηγή από την τραγωδία για την κοινωνική ιστορία.[6] Ο Γκομ, ωστόσο, επέκρινε τη χρήση της Παλαιάς Κωμωδίας ως απόδειξη της καθημερινότητας «γιατί στον Αριστοφάνη μπορεί να συμβεί οτιδήποτε».[9]

Μια ακόμη σημαντική πηγή για τη ζωή των γυναικών στην αρχαία Αθήνα είναι οι σωζόμενοι δικανικοί λόγοι. Δεδομένου ότι πολλοί αφορούν κληρονομιές, αποτελούν πολύτιμες πηγές της αθηναϊκής στάσης απέναντι στο φύλο και την οικογένεια.[10] Αν και αυτές οι πηγές πρέπει να αντιμετωπίζονται με προσοχή επειδή οι δίκες στην αρχαία Αθήνα ήταν «ουσιαστικά ρητορικοί αγώνες»,[11] οι λόγοι αυτοί είναι χρήσιμοι γιατί περιέχουν πληροφορίες σχετικά με τις ιδεολογίες περί φύλου, οικογένειας και νοικοκυριού.[10] Αυτοί οι λόγοι περιέχουν επίσης συχνά αναφορές, ακόμη και κείμενα αθηναϊκών νόμων που δεν διατηρούνται τα ίδια. Ο ψευδοδημοσθένιος λόγος Κατά Νέαιρας, για παράδειγμα, περιέχει έναν νόμο περί μοιχείας που δεν βεβαιώνεται με άλλο τρόπο.[12]

Τα αρχαιολογικά και εικονογραφικά στοιχεία παρέχουν ένα ευρύτερο φάσμα προοπτικών από τη λογοτεχνία. Είναι γνωστό ότι οι παραγωγοί αρχαίας αθηναϊκής τέχνης περιελάμβαναν και μετοίκους.[13] Κάποια από αυτά τα έργα τέχνης μπορεί να έχουν παραχθεί από γυναίκες και παιδιά.[13] Αν και η παραχθείσα τέχνη (ιδιαίτερα η κεραμική, οι επιτύμβιες στήλες και τα ειδώλια) χρησιμοποιήθηκε από ένα ευρύτερο φάσμα ανθρώπων απ' ό,τι η αθηναϊκή λογοτεχνία - όπως είναι οι γυναίκες και τα παιδιά[13] - δεν είναι γνωστό με ποια ακρίβεια η εικονογραφία της κλασικής τέχνης χαρτογράφησε την πραγματικότητα της κλασικής κοινωνίας.[14]

Προσεγγίσεις

[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]
Η μελέτη των γυναικών στην αρχαιότητα έγινε δημοφιλής τη δεκαετία του 1970 μετά τη διάδοση του δεύτερου κύματος φεμινισμού. Η Σιμόν ντε Μποβουάρ είχε μεγάλη επιρροή στην ανάπτυξη του κύματος αυτού και εξέτασε τις ζωές των γυναικών στον κλασικό κόσμο στο βιβλίο της Το δεύτερο φύλο

Πριν από τον 20ό αι., και σε ορισμένες περιπτώσεις μέχρι και τη δεκαετία του 1940, οι ιστορικοί έπαιρναν σε μεγάλο βαθμό αρχαίες λογοτεχνικές πηγές ως απόδειξη για τη ζωή των γυναικών στον αρχαίο κόσμο.[15] Στα μέσα του 20ού αι. αυτό άρχισε να αλλάζει. Οι πρώτες καινοτομίες στη μελέτη των γυναικών στην αρχαία ιστορία ξεκίνησαν στη Γαλλία, καθώς η Σχολή των Annales άρχισε να ενδιαφέρεται περισσότερο για υποεκπροσωπούμενες ομάδες. Ο Ρομπέρ Φλάσελιέρ ήταν ένας σημαντικός από τους πρώτους συγγραφέας για τις γυναίκες στην αρχαία Ελλάδα.[16] Περίπου την ίδια εποχή, έργα φεμινιστικής φιλοσοφίας, όπως Το δεύτερο φύλο της Σιμόν ντε Μποβουάρ, εξέτασαν επίσης τη ζωή των γυναικών στον αρχαίο κόσμο.[16]

Επηρεασμένη από τον φεμινισμό του δεύτερου κύματος, η μελέτη των γυναικών στην αρχαιότητα διαδόθηκε ευρέως στον αγγλόφωνο κόσμο τη δεκαετία του 1970.[16] Η μελέτη των γυναικών στον αρχαίο κόσμο έχει αυξηθεί δραματικά από τότε. Η πρώτη σημαντική δημοσίευση στον τομέα αυτό ήταν ένα ειδικό τεύχος του 1973 του περιοδικού Arethusa,[17] που είχε στόχο να μελετήσει τις γυναίκες στον αρχαίο κόσμο από μια φεμινιστική προοπτική.[16] Το 1975, κυκλοφόρησε η πρώτη έκδοση του έργου Goddesses, Whores, Wives, and Slaves της Σάρας Πόμεροϊ, που κυκλοφόρησε σε ελληνική μετάφραση Μάριου Μπλέτα το 2009 από τις εκδόσεις Καρδαμίτσα.[18] Αυτό έχει περιγραφεί ως «τα εγκαίνια των γυναικείων σπουδών στις κλασικές σπουδές».[19] Η Λιν Φόξχολ χαρακτήρισε το βιβλίο της Πόμεροϊ "επαναστατικό" και "ένα σημαντικό βήμα προς τα εμπρός" από προηγούμενες αγγλόφωνες μελέτες για τις αρχαίες γυναίκες.[20] Σύμφωνα με τη Σέλεϊ Χάλεϊ, το έργο της Πόμεροϊ «νομιμοποίησε τη μελέτη των Ελληνίδων και Ρωμαίων γυναικών στην αρχαιότητα».[21]

Ωστόσο, οι κλασικές σπουδές έχουν χαρακτηριστεί ως «συντηρητικό» πεδίο[21] και αρχικά η ιστορία των γυναικών άργησε να υιοθετηθεί: από το 1970 έως το 1985, ελάχιστα άρθρα για τις αρχαίες γυναίκες δημοσιεύτηκαν σε μεγάλα περιοδικά.[22] Το 1976, μια ενιαία ανασκόπηση κατάφερε να καλύψει «το σύνολο του πεδίου της πρόσφατης μελέτης για τις γυναίκες σε όλη την κλασική αρχαιότητα».[23] Ωστόσο, μέχρι το 1980, η συγγραφή για τις γυναίκες στην αρχαία Αθήνα ονομαζόταν «μοντέρνα»,[2] και το 1989 οι γυναικείες σπουδές περιγράφονταν ως «ένα από τα πιο συναρπαστικά σημεία ανάπτυξης» στο πλαίσιο των κλασικών σπουδών.[24]

Μαζί με τη φεμινιστική θεωρία, το έργο του Μισέλ Φουκό, επηρεασμένο από τον δομισμό και τον μεταδομισμό, είχε σημαντικό αντίκτυπο στη μελέτη του φύλου στην κλασική αρχαιότητα.[25] Ο Φουκό έχει επαινεθεί για την εξέταση του φύλου μέσα από το πρίσμα των κοινωνικών συστημάτων.[26] Σύμφωνα με τη Λιν Φόξχολ, η προσέγγισή του είχε «μεγαλύτερο αντίκτυπο στη γνώση του φύλου από οτιδήποτε άλλο μετά τον φεμινισμό του δεύτερου κύματος».[25] Ωστόσο, το έργο του Φουκό έχει επικριθεί για «ρηχή συζήτηση των γυναικών ως ιστορικά θέματα».[27]

Το επιστημονικό ενδιαφέρον για τη ζωή των γυναικών στον αρχαίο κόσμο συνέχισε να αυξάνεται. Μέχρι το 2000, μια βιβλιογραφική ανασκόπηση με επίκεντρο τις γυναίκες της αρχαίας Ελλάδας που εκδόθηκε σε περίοδο τριών ετών μπορούσε να καλύπτει 18 χωρίς να είναι εξαντλητική.[23] Το φάσμα των θεμάτων που κάλυπταν οι ιστορικοί των γυναικών αυξήθηκε επίσης σημαντικά. το 1980 το ζήτημα της θέσης των γυναικών ήταν το πιο σημαντικό θέμα για τους ιστορικούς των Αθηναίων γυναικών,[2] αλλά μέχρι το 2000 οι μελετητές εργάζονταν επίσης πάνω στα θέματα «φύλο, σώμα, σεξουαλικότητα, αρρενωπότητα και άλλα».[23]

Μέχρι τη δεκαετία του 1980, οι μελετητές των γυναικών στην κλασική Αθήνα ενδιαφέρονταν πρωτίστως για την κατάσταση των γυναικών[28] και για το πώς τις αντιμετώπιζαν οι άνδρες.[2] Οι πρώιμες φεμινιστικές σπουδές είχαν στόχο να επιβεβαιώσουν ότι οι γυναίκες ήταν σημαντικές στην αρχαία ιστορία και να καταδείξουν πώς είχαν καταπιεστεί.[29] Οι πρώτοι μελετητές υποστήριξαν ότι οι Αθηναίες είχαν μια «άδοξη» θέση,[30] αλλά το 1925 αυτή η θέση αμφισβητήθηκε από τον Άρλοντ Γκομ. Σύμφωνα με τον Γκομ, οι γυναίκες είχαν υψηλή κοινωνική θέση παρά τα περιορισμένα νομικά δικαιώματά τους. Η άποψή του ενίσχυσε αυτή τη θέση έκτοτε.[31] Η Πόμεροϊ αποδίδει την ποικιλία των απόψεων στα είδη των αποδεικτικών στοιχείων στα οποία δίνεται προτεραιότητα από τους μελετητές, με εκείνους που υποστηρίζουν την υψηλή θέση των Αθηναίων γυναικών να αναφέρουν κυρίως την τραγωδία και εκείνους που υποστηρίζουν εναντίον της να δίνουν έμφαση στη ρητορική.[8]

Με αυξημένο ενδιαφέρον για την ιστορία των γυναικών από τους κλασικούς μελετητές, μια σειρά από σχετικούς κλάδους έχουν γίνει πιο σημαντικοί. Μετά τον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο, οι μελετητές κλασικών σπουδώνέχουν αρχίσει να ενδιαφέρονται περισσότερο για την οικογένεια, με το έργο The Family in Classical Greece (1968) του Γ. Κ. Λέισι να έχει ιδιαίτερη επιρροή.[32] Η ιστορία της παιδικής ηλικίας εμφανίστηκε ως επιστημονικός υποκλάδος της ιστορίας κατά τη δεκαετία του 1960,[33] και άλλοι κλάδοι όπως η μελέτη της αρχαίας ιατρικής έχουν επηρεαστεί από τις φεμινιστικές προσεγγίσεις των κλασικών σπουφών.[19]

Παιδική ηλικία

[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]
Photograph of a grave stele commemorating a young girl
Τα κορίτσια της αρχαίας Αθήνας έπαιζαν με κούκλες. Η Πλαγγών, το κορίτσι αυτής της επιτύμβιας στήλης, κρατά μια κούκλα στο δεξί της χέρι.

Η βρεφική θνησιμότητα ήταν συνηθισμένη στην αρχαία Αθήνα, καθώς ίσως το 25% των παιδιών πέθαιναν στη γέννα ή αμέσως μετά.[34] Εκτός από τους φυσικούς κινδύνους του τοκετού, οι αρχαίοι Αθηναίοι ασκούσαν τη βρεφοκτονία. Σύμφωνα με τη Σάρα Πόμεροϊ, τα κορίτσια ήταν πιο πιθανό να θανατωθούν από ό,τι τα αγόρια.[35] Ο Ντόναλντ Ένγκελς έχει υποστηρίξει ότι το υψηλό ποσοστό βρεφοκτονίας κοριτσιών ήταν «δημογραφικά αδύνατο»,[36] αν και οι μελετητές έκτοτε έχουν απορρίψει σε μεγάλο βαθμό αυτό το επιχείρημα.[37][39] Παρόλο που οι μελετητές προσπάθησαν να προσδιορίσουν το ποσοστό της βρεφοκτονίας κοριτσιών, η Σίνθια Πάτερσον απορρίπτει αυτή την προσέγγιση ως λανθασμένη. Η Πάτερσον προτείνει την εξέταση της κοινωνικής σημασίας και του αντίκτυπου της πρακτικής αυτής.[40]

Η Τζάνετ Μπερνέτ Γκρίσμαν γράφει ότι τα κορίτσια φαίνεται να τιμούνται όσο και τα αγόρια στις σωζόμενες αττικές επιτύμβιες στήλες, αν και προηγούμενοι μελετητές θεώρησαν ότι τα αγόρια τιμούνταν έως και δύο φορές πιο συχνά.[41] Αν επιζούσαν, τα παιδιά των Αθηναίων έπαιρναν το όνομά τους σε μια τελετή (τη δεκάτη) δέκα μέρες μετά τη γέννησή τους.[42] Υπήρχαν και άλλες αθηναϊκές τελετές που γιόρταζαν τον τοκετό (στις πέντε, επτά και σαράντα ημέρες μετά τη γέννηση).[43] Οι μεταγενέστερες τελετές ενηλικίωσης ήταν προφανώς πιο συνηθισμένες και περίπλοκες για τα αγόρια παρά για τα κορίτσια.[44]

Τα κορίτσια της αρχαίας Αθήνας πιθανότατα έφταναν στην αρχή του έμμηνου κύκλου τους σε ηλικία περίπου 14 ετών, όταν θα είχαν παντρευτεί.[45] Τα κορίτσια που πέθαιναν πριν από τον γάμο τα θρηνούσαν επειδή δεν κατάφεραν να φτάσουν στην ωριμότητα. Τα αναμνηστικά αγγεία για τα νεκρά κορίτσια στην αρχαία Αθήνα τα απεικόνιζαν συχνά ντυμένα νύφες και ενίοτε είχαν σχήμα λουτροφόρου (αγγείου για νερό που χρησιμοποιούσαν για το μπάνιο την παραμονή του γάμου).[46]

Τα κορίτσια της Αθήνας δεν λάμβαναν τυπική εκπαίδευση. Οι μητέρες τους τους δίδασκαν τις οικιακές δεξιότητες που είναι απαραίτητες για τη διαχείριση ενός νοικοκυριού. Η τυπική εκπαίδευση για τα αγόρια συνίστατο στη ρητορική, απαραίτητη για αποτελεσματική συμμετοχή στα κοινά, και τη φυσική αγωγή κατά την προετοιμασία για στρατιωτική θητεία. Αυτές οι δεξιότητες δεν θεωρούνταν απαραίτητες για τις γυναίκες, στις οποίες απαγορευόταν να τις διδαχθούν.[47] Η κλασική τέχνη δείχνει ότι τα κορίτσια και τα αγόρια έπαιζαν με παιχνίδια όπως σβούρες και στεφάνια και έπαιζαν παιχνίδια όπως καβάλημα στους ώμους.[48] Η επιτύμβια στήλη της Πλαγγώνας, μιας Αθηναίας ηλικίας περίπου πέντε ετών που βρίσκεται στη Γλυπτοθήκη του Μονάχου, τη δείχνει να κρατά μια κούκλα.[49]

Περισσότερα είναι γνωστά για τον ρόλο των παιδιών της Αθήνας στη θρησκεία παρά για οποιαδήποτε άλλη πτυχή της ζωής τους και φαίνεται ότι έπαιζαν εξέχοντα ρόλο στις θρησκευτικές τελετές.[50] Τα κορίτσια έκαναν προσφορές στην Αρτέμιδα την παραμονή του γάμου τους, κατά την εγκυμοσύνη και τον τοκετό.[34] Αν και τόσο τα κορίτσια όσο και τα αγόρια εμφανίζονται στις οινοχόες που συνδέονται με την ανοιξιάτικη γιορτή των Ανθεστηρίων, οι απεικονίσεις αγοριών είναι πολύ πιο συνηθισμένες.[48]

Οικογενειακή ζωή

[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Γάμος

[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]
Photograph of a Greek pot, decorated in the red-figure style and showing a woman in a chariot pulled by a team of horses
Ο γάμος θεωρούνταν το πιο σημαντικό κομμάτι της ζωής μιας ελεύθερης Αθηναίας. Αυτό το κουτί, γνωστό ως πυξίδα, χρησιμοποιούνταν για τη φύλαξη γυναικείων κοσμημάτων ή καλλυντικών και είναι διακοσμημένο με γαμήλια σκηνή.

Ο πρωταρχικός ρόλος των ελεύθερων γυναικών στην αρχαία Αθήνα ήταν να παντρεύονται και να κάνουν παιδιά.[46] Στην κλασική εποχή, η έμφαση στον γάμο ως τρόπο διαιώνισης της οικογένειας μέσω της τεκνοποίησης είχε αλλάξει από την αρχαϊκή Αθήνα, όταν (τουλάχιστον στις οικογένειες των ισχυρών) οι γάμοι αφορούσαν τόσο τη δημιουργία ευεργετικών συνδέσεων όσο και τη διαιώνιση της οικογένειας.[51] Οι Αθηναίες συνήθως παντρεύονταν για πρώτη φορά πολύ μεγαλύτερους άνδρες γύρω στα 14 χρόνια τους.[52][53] Μέχρι τότε, τος φρόντιζε ο στενότερος άνδρας συγγενής τους, ο οποίος ήταν υπεύθυνος για την επιλογή του συζύγου τους.[55][56] η νύφη δεν είχε σχεδόν κανέναν λόγο σε αυτήν την απόφαση.[57] Δεδομένου ότι ένας κλασικός αθηναϊκός γάμος αφορούσε την παραγωγή παιδιών που θα μπορούσαν να κληρονομήσουν την περιουσία των γονιών τους[58] οι γυναίκες παντρεύονταν συχνά συγγενείς τους.[56] Αυτό συνέβαινε ιδιαίτερα σε γυναίκες χωρίς αδέρφια (επικλήρους), των οποίων ο πλησιέστερος άνδρας συγγενής είχε την πρώτη επιλογή για να την παντρευτεί.[59]

Ο γάμος συνήθως περιελάμβανε τον αρραβώνα, πριν η νύφη παραδοθεί στον νέο σύζυγο και κύριό της (Αρχαία ελληνικά: ἔκδοσις).[60] Μια λιγότερο διαδεδομένη μορφή γάμου, που εφαρμοζόταν στην περίπτωση των επικλήρων, απαιτούνταν δικαστική απόφαση (επιδικασία).[61] Οι Αθηναίες παντρεύονταν δίνοντας προίκα, η οποία προοριζόταν για να εξασφαλίσει τα προς το ζην.[62] Ανάλογα με την οικογένεια, η προίκα μπορεί να έφτανε το 25% του πλούτου της οικογένειας.[63] Φαίνεται ότι οι κόρες ακόμη και των φτωχότερων οικογενειών έπαιρναν προίκα αξίας δέκα μινών. Οι πλούσιες οικογένειες μπορούσαν να προσφέρουν πολύ μεγαλύτερες προίκες. Η αδερφή του Δημοσθένη, για παράδειγμα, πήρε προίκα δύο τάλαντα (120 μνες).[64] Οι προίκες αποτελούνταν συνήθως από κινητά αγαθά και μετρητά, αν και περιστασιακά περιλαμβανόταν και η γη.

Μόνο σε εξαιρετικές περιπτώσεις δεν δινόταν προίκα, αφού η απουσία της θα μπορούσε να ερμηνευθεί ως απόδειξη ότι ο γάμος δεν ήταν νόμιμος.[42] Η προίκα μπορούσε να αγνοηθεί εάν οι οικογενειακές σχέσεις της νύφης ήταν πολύ ευνοϊκές. Ο Καλλίας φέρεται να παντρεύτηκε την Ελπινίκη, κόρη της ευγενούς οικογένοιας των Φιλαϊδών, για να γίνει μέλος αυτής της οικογένειας και ήταν αρκετά πλούσιος ώστε η έλλειψη απουσία δεν τον αφορούσε.[65]

Οι παντρεμένες ήταν υπεύθυνες για την καθημερινή λειτουργία του νοικοκυριού. Στον γάμο, ανέλαβαν την ευθύνη για την ευημερία του νοικοκυριού του συζύγου τους και για την υγεία των μελών του.[66] Οι πρωταρχικές τους αρμοδιότητες ήταν να φέρουν, να μεγαλώνουν και να φροντίζουν τα παιδιά, να υφαίνουν υφάσματα και να φτιάχνουν ρούχα.[67] Ήταν επίσης υπεύθυνες για τη φροντίδα των άρρωστων μελών του νοικοκυριού, την επίβλεψη των δούλων και τη διασφάλιση ότι το νοικοκυριό είχε επαρκή τροφή.[68]

Στους αθηναϊκούς γάμους της κλασικής εποχής, ο σύζυγος ή η σύζυγος μπορούσαν νόμιμα να βάλουν μπροστά το διαζύγιο.[46] Ο πιο στενός άνδρας συγγενής της γυναίκας (που θα ήταν ο κύριός της αν δεν ήταν παντρεμένη) μπορούσε επίσης να το κάνει, από ό,τι φαίνεται ακόμη και ενάντια στις επιθυμίες του ζευγαριού.[69] Μετά το διαζύγιο, ο σύζυγος έπρεπε να επιστρέψει την προίκα ή να καταβάλει τόκο 18% ετησίως, έτσι ώστε η γυναίκα να συνεχίσει να έχει τα προς το ζην και να μπορέσει να ξαναπαντρευτεί.[65] Αν υπήρχαν παιδιά μέχρι να βγει το διαζύγιο, έμεναν στο σπίτι του πατέρα τους και αυτός παρέμενε υπεύθυνος για την ανατροφή τους.[70] Αν μια γυναίκα διέπραττε μοιχεία, ο σύζυγός της ήταν νομικά υποχρεωμένος να τη χωρίσει.[71] Μια παντρεμένη επίκληρος[73] θα χώριζε για να παντρευτεί τον πλησιέστερο συγγενή της.[71]

Διαχωρισμός

[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Στην αρχαία Αθήνα, οι γυναίκες παρέμεναν ιδανικά μακριά από τους άνδρες.[52] Αυτή η ιδεολογία του διαχωρισμού ήταν τόσο ισχυρή που ένας διάδικος (ο Λυσίας στην Πρὸς Σίμωνα ἀπολογία) μπορούσε να ισχυριστεί ότι η αδερφή του και τα ανίψια του ντρέπονταν από την παρουσία των ανδρών συγγενών τους ως απόδειξη ότι αυτοί ήταν αξιοσέβαστοι.[74] Ορισμένοι ιστορικοί έχουν αποδεχθεί αυτή την ιδεολογία ως ακριβή περιγραφή του πώς ζούσαν οι Αθηναίες. Ο Γ. Μπ Ταϊρέλ, για παράδειγμα, αναφέρει: «Η εξώπορτα του σπιτιού είναι το όριο για τις ελεύθερες γυναίκες».[75] Ωστόσο, ακόμη και στην αρχαιότητα ήταν σαφές ότι η ιδεολογία του διαχωρισμού δεν μπορούσε να ασκηθεί από πολλούς Αθηναίους. Στα Πολιτικά, ο Αριστοτέλης αναρωτιέται: «Πώς είναι δυνατόν να εμποδίσουμε τις γυναίκες των φτωχών να βγαίνουν από τις πόρτες;»[76]

Το ιδεώδες ότι οι αξιοσέβαστες γυναίκες πρέπει να παραμένουν μακριά από τα κοινά ήταν τόσο εδραιωμένο στην αρχαία Αθήνα που ακόμα και να απευθυνθεί κανείς σε μια γυναίκα πολίτη μπορούσε να είναι πηγή ντροπής.[5] Οι ιέρειες ήταν η μόνη ομάδα γυναικών που εξαιρούνταν από αυτόν τον κανόνα.[77] Ο Θουκυδίδης γράφει στην Ιστορία του Πελοποννησιακού Πολέμου: «Μεγάλη είναι η τιμή αυτή της οποίας η φήμη στους άνδρες είναι ελάχιστη, είτε για επαίνους είτε για κατηγορίες».[78] Οι γυναίκες προσδιορίζονταν από τις σχέσεις τους με τους άνδρες,[79] γεγονός που θα μπορούσε να δημιουργήσει σύγχυση εάν δύο αδερφές αναφέρονται και οι δύο ως κόρη (ή αδελφή) του ίδιου άνδρα.[80] Στους δικανικούς λόγους, όπου η θέση της γυναίκας είναι συχνά βασικό σημείο (ειδικά σε υποθέσεις κληρονομιάς), φαίνεται ότι οι ρήτορες σκόπιμα απέφευγαν να τις κατονομάσουν.[81] Αν και ο Δημοσθένης μιλάει για τη μητέρα και την αδερφή του σε πέντε σωζόμενους λόγους που σχετίζονται με την κληρονομιά του, καμία από τις δύο δεν κατονομάζεται ποτέ, ενώ στο σύνολο των σωζόμενων έργων του, αναφέρονται μόνο 27 γυναίκες, έναντι 509 ανδρών.[82] Η χρήση γυναικείων ονομάτων – όπως στην περίπτωση της Νέαιρας και της Φανούς στον λόγο Κατά Νέαιρας του Απολλόδωρου – έχει ερμηνευθεί ως ένδειξη έλλειψης σεβασμού.[80] Τζον Γκουλντ έχει γράψει ότι οι γυναίκες που κατονομάζονται στην κλασική αθηναϊκή ρητορεία μπορούν να χωριστούν σε τρεις ομάδες: γυναίκες χαμηλής θέσης, αντίπαλοι του ομιλητή,[84] και νεκρές.[82]

Αν αναμενόταν από τις αξιοσέβαστες Αθηναίες να απέχουν από τα κοινά, ευθύνες όπως το να φέρουν νερό από την πηγάδι στην άκρη της αγοράς τις έβγαζαν από το σπίτι.

Στην πράξη, μόνο οι εύπορες οικογένειες μπορούσαν να εφαρμόσουν αυτήν την ιδεολογία.[85] Οι ευθύνες των γυναικών τις ανάγκαζαν να βγαίνουν συχνά από το σπίτι – για να φέρουν νερό από το πηγάδι ή για να πλύνουν ρούχα, για παράδειγμα. Αν και οι πλούσιες οικογένειες μπορεί να είχαν δούλους για να επιτρέπουν στις ελεύθερες να παραμείνουν στο σπίτι, οι περισσότερες δεν είχαν αρκετούς δούλους για να εμποδίζουν τελείως τις ελεύθερες γυναίκες να βγαίνουν.[86] Σύμφωνα με τον Γκουλντ, ακόμη και οι Αθηναίες που αναγκάζονταν να εργάζονται έξω από το σπίτι για οικονομικούς λόγους είχαν ένα εννοιολογικό (αν όχι φυσικό) όριο που τις εμπόδιζε να επικοινωνούν με άντρες που δεν ήταν συγγενείς.[87] Αντίθετα, ο Κώστας Βλασσόπουλος έχει υποθέσει ότι ορισμένες περιοχές της Αθήνας (όπως η αγορά) ήταν «ελεύθεροι χώροι» όπου μπορούσαν να αλληλεπιδρούν γυναίκες και άνδρες.[88]

Ακόμη και οι πιο αξιοσέβαστες γυναίκες εμφανίζονταν σε τελετουργικές περιστάσεις (κυρίως γιορτές, θυσίες και κηδείες), όπου αλληλεπιδρούσαν με άνδρες.[89] Τα Θεσμοφόρια, μια σημαντική γιορτή της Δήμητρας που περιοριζόταν στις γυναίκες, διοργανώνονταν και διαξάγονταν από Αθηναίες.[90] Οι Αθηναίες έβγαιναν και κοινωνικά σε εξωτερικούς χώρους. Ο Ντέιβιντ Κοέν γράφει: «Μία από τις πιο σημαντικές δραστηριότητες των γυναικών ήταν να επισκέπτονται ή να βοηθούν φιλικά ή συγγενικά άτομα»,[90] ενώ ακόμη και πλούσιες γυναίκες που είχαν την οικονομική δυνατότητα να περάσουν ολόκληρη τη ζωή τους σε εσωτερικούς χώρους πιθανώς αλληλεπιδρούσαν κοινωνικά με άλλες γυναίκες εκτός των θρησκευτικών και τελετουργικών περιστάσεων σε δημόσια θέα.[91] Σύμφωνα με τον Ντ. Μ. Σαπς (που αναφέρει τον Κοέν), η ιδεολογία του διαχωρισμού στην κλασική Αθήνα ενθάρρυνε τις γυναίκες να παραμείνουν σε εσωτερικούς χώρους, αλλά οι απαραίτητες εξωτερικές δραστηριότητες την είχαν αποδυναμώσει.[92]

Η ιδεολογία του διαχωρισμού των γυναικών ίσως είχε επεκταθεί και εντός της οικίας. Λογοτεχνικές μαρτυρίες φαίνεται να υποδηλώνουν ότι στα αθηναϊκά σπίτια υπήρχαν χωριστά ανδρικά και γυναικεία διαμερίσματα.[93] Στο Ὑπέρ τοῦ Ἐρατοσθένους φόνου ἀπολογία του Λυσία, ο Ευφίλετος λέει ότι τα γυναικεία διαμερίσματα βρίσκονται πάνω από τα ανδρικά,[94] ενώ στον Οικονομικό του Ξενοφώντα βρίσκονται στο ίδιο επίπεδο με τις ανδρικές, αλλά «χωρίζονται με σταθερή πόρτα».[95] Ωστόσο, αρχαιολογικά ευρήματα υποδηλώνουν ότι αυτό το όριο δεν ήταν τόσο αυστηρά καθορισμένο όσο υποδηλώνουν τα λογοτεχνικά στοιχεία. Η Λίζα Νέβετ, για παράδειγμα, έχει υποστηρίξει ότι οι Αθηναίες στην πραγματικότητα περιορίζονταν μόνο στα «γυναικεία διαμερίσματα» μόνο όταν έρχονταν στο σπίτι άνδρες που δεν ήταν συγγενείς.[93]

Νόμιμα δικαιώματα

[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Οι κάτοικοι της αρχαίας Αθήνας χωρίζονταν σε τρεις τάξεις: τους Αθηναίους πολίτες, τους μετοίκους και τους δούλους.[96] Καθεμία από αυτές τις τάξεις είχε διαφορετικά δικαιώματα και υποχρεώσεις: για παράδειγμα, οι πολίτες δεν μπορούσαν να γίνουν δούλοι, ενώ οι μέτοικοι μπορούσαν.[97] Η Νικόλ Λορό γράφει ότι οι Αθηναίες δεν θεωρούνταν πολίτες.[98] Ωστόσο, αυτό δεν είναι καθολικά αποδεκτό. Η Εύα Κανταρέλα διαφωνεί, υποστηρίζοντας ότι και οι δύο ελληνικές λέξεις που χρησιμοποιούνται για να δηλώσουν την ιθαγένεια, ἀστή και πολίτις, χρησιμοποιήθηκαν για να αναφερθούν στις Αθηναίες.[99] Η Τζόζιν Μπλοκ υποστηρίζει ότι η στρατιωτική και πολιτική θητεία δεν ήταν προαπαιτούμενες για την ιθαγένεια. Αντίθετα, λέει, η συμμετοχή στη λατρευτική ζωή της πόλης ήταν που έκανε έναν άνθρωπο πολίτη.[100] Έτσι, σύμφωνα με την Μπλοκ, τόσο οι άνδρες όσο και οι γυναίκες της Αθήνας θεωρούνταν πολίτες. [101] Ομοίως, η Σίνθια Πάτερσον λέει ότι ενώ η αγγλική λέξη citizen «πολίτης» υποδηλώνει κοινή χρήση πολιτικών και δικαστικών δικαιωμάτων, οι αντίστοιχες κλασικές αθηναϊκές έννοιες αφορούσαν περισσότερο το «να είσαι μέλος της αθηναϊκής οικογένειας». Υποστηρίζει έτσι ότι οι αγγλικές λέξεις είναι καλύτερο να αποφεύγονται όταν συζητούνται οι κλασικές αθηναϊκές έννοιες.[102]

Τα ερείεια του βήματος των ομιλητών στην Πνύκα της Αθήνας. Στις Αθηναίες απαγορευόταν να λαμβάνουν μέρος στην Εκκλησία του Δήμου που γινόταν εδώ.

Οι Αθηναίες είχαν σημαντικά νομικά μειονεκτήματα σε σύγκριση με τους άνδρες συναδέλφους τους. Όπως οι δούλοι και οι μέτοικοι, στερούντανς πολιτικής ελευθερίας[103] και ήταν αποκλεισμένες από τα δικαστήρια και τη Εκκλησία του Δήμου.[104] Σε ορισμένες περιπτώσεις, αν οι γυναίκες σχολίαζαν την ανάμειξη του συζύγου τους στην πολιτική, επιπλήττονταν. Αυτό φαίνεται από την κωμωδία Λυσιστράτη του Αριστοφάνη. Τα δικαιώματα των γυναικών μετοίκων ήταν πιο κοντά σε αυτά των ανδρών μετοίκων. Οι γυναίκες μέτοικοι πλήρωναν μόνο 6 δραχμές ετησίως εκλογικό φόρο, σε σύγκριση με τις 12 που πλήρωναν οι άντρες μέτοικοι[105] και δεν υπηρετούσαν στον στρατό. Εκτός αυτών, τα νόμιμα δικαιώματα και οι υποχρεώσεις τους ήταν τα ίδια με αυτά των ανδρών μετοίκων.[106]

Στα αθηναϊκά δικαστήρια, οι ένορκοι ήταν όλοι άντρες.[107] Οι Αθηναίες δεν μπορούσαν να εμφανιστούν ως διάδικοι και εκπροσωπούνταν από τον κύριό τους ή, αν βρίσκονταν στην άλλη πλευρά της διαμάχης, από οποιονδήποτε άνδρα το επιθυμούσε.[108] Σύμφωνα με τον Σάιμον Γκόλντχιλ, «Το αθηναϊκό δικαστήριο φαίνεται να ήταν εντυπωσιακά απρόθυμο να επιτρέψει οποιαδήποτε γυναικεία παρουσία στον χώρο του ίδιου του δικαστηρίου».[109] Οι γυναίκες μέτοικοι, ωστόσο, φαίνεται ότι μπορούσαν να εμφανιστούν σε δικαστικές υποθέσεις εκπροσωπώντας τον εαυτό τους και μπορούσαν να κινήσουν νομικές διαδικασίες.[97]

Στην πολιτική σφαίρα, άνδρες αποτελούσαν την Εκκλησία του Δήμου και κατείχαν πολιτικά αξιώματα.[110] Αν και επισήμως δεν επιτρεπόταν στις Αθηναίες να συμμετάσχουν στη δημοκρατική διαδικασία, ο Κώστας Βλασσόπουλος γράφει ότι εκτίθονταν σε πολιτικές συζητήσεις στην αγορά.[111] Επιπλέον, κάποιες Αθηναίες φαίνεται να είχαν εμπλακεί στα κοινά, παρά την επίσημη αποχή τους από τον πολιτικό στίβο.[112] Ο Πλούταρχος, στον Βίο του Περικλή, αφηγείται δύο ιστορίες για τις δημόσιες ενέργειες της Ελπινίκης. Κάποτε, λέει, επέκρινε τον Περικλή ότι έκανε πόλεμο εναντίον άλλων ελληνικών πόλεων. Σε μια άλλη περίπτωση, τον παρακάλεσε να μην στραφεί κατά του αδελφού της, Κίμωνα, με την κατηγορία της προδοσίας.[113]

Μέχρι τον περίκλειο νόμο περί ιθαγένειας το 451–50 π.Χ., κάθε παιδί με πατέρα Αθηναίο θεωρούνταν Αθηναίος πολίτης.[1] Η Μπλοκ θεωρεί ότι εκείνη την περίοδο ήταν επίσης νομικά δυνατό ένα παιδί να θεωρείται Αθηναίος πολίτης μέσω Αθηναίας μητέρας, ακόμη και με πατέρα μη Αθηναίο, αν και παραδέχεται ότι αυτό θα ήταν κάτι εξαιρετικό.[114] Ωστόσο, άλλοι ιστορικοί διαφωνούν — ο Ρ. Γουόλτερς, για παράδειγμα, απορρίπτει ρητά αυτήν την πιθανότητα, υποστηρίζοντας ότι χωρίς πατέρα πολίτη ένα παιδί δεν είχε κανέναν τρόπο να εισέλθει σε κάποιον δήμο ή σε κάποις φρατρία.[115] Η Μπλοκ θεωρεί ότι το παιδί μπορεί να είχε εγγραφεί στομ δήμο και τη φρατρία του παππού από την πλευρά της μητέρας του.[114] Μετά την ψήφιση του νόμου περί ιθαγένειας του Περικλή, ο οποίος απαιτούσε να είναι Αθηναίοι και οι δύο γονείς για να θεωρείται ένα παιδί Αθηναίος πολίτης, η σημασία των Αθηναίων γυναικών φαίνεται να αυξήθηκε, αν και δεν απέκτησαν κανένα νόμιμο δικαίωμα.[116]

Θρησκεία

[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Η θρησκεία ήταν ο μοναδικός τομέας της δημόσιας ζωής στον οποίο οι γυναίκες μπορούσαν να συμμετέχουν ελεύθερα.[117] σύμφωνα με τον Κρίστοφερ Κάρεϊ, ήταν «ο μόνος τομέας της ελληνικής ζωής στον οποίο μια γυναίκα μπορούσε να προσεγγίσει οτιδήποτε σε επιρροή το επίπεδο ενός άνδρα».[118] Οι θρησκευτικές δραστηριότητες των γυναικών, ανάμεσα στις οποίες ήταν και η ευθύνη για το πένθος στις κηδείες[119] και η εμπλοκή σε γυναικείες και μεικτές λατρευτικές δραστηριότητες, ήταν αναπόσπαστο μέρος της αθηναϊκής κοινωνίας.[120] Τόσο Αθηναίες όσο και μη Αθηναίες συμμετείχαν στις δημόσιες θρησκευτικές δραστηριότητες. Τα ελεγχόμενα από την πόλη-κράτος Ελευσίνια μυστήρια, για παράδειγμα, ήταν ανοιχτά σε όλους τους ελληνόφωνους, άνδρες και γυναίκες, ελεύθερους και ανελεύθερους.[121]

Λατρεία της Αθηνάς

[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]
Photograph of part of the Parthenon frieze, showing five girls in profile.
Τα Παναθήναια ήταν η σημαντικότερη θρησκευτική γιορτή της Αθήνας και η Ζωφόρος του Παρθενώνα πιστεύεται ότι απεικονίζει την πομπή των Μεγάλων Παναθηναίων. Σε αυτό το τμήμα, το κορυφαίο κορίτσι κουβαλά ένα θυμιατό, ενώ αυτές που ακολουθούν φένουν κανάτες για τις σπονδές.

Η λατρεία της Αθηνάς Πολιάδος (προστάτιδας θεάς της πόλης) ήταν κεντρική στην αθηναϊκή κοινωνία, ενισχύοντας την ηθική και διατηρώντας την κοινωνική συνοχή.[67] Οι γυναίκες έπαιζαν βασικό ρόλο στη λατρεία, ενώ η ιέρεια της Αθηνάς ήταν μια θέση υψηλής σημασίας,[122] και η μπορούσε να χρησιμοποιήσει την επιρροή της για να υποστηρίζει πολιτικές θέσεις. Σύμφωνα με τον Ηρόδοτο, πριν από τη ναυμαχία της Σαλαμίνας, η ιέρεια της Αθηνάς ενθάρρυνε την εκκένωση της Αθήνας λέγοντας στους Αθηναίους ότι το φίδι που ήταν ιερό για την Αθηνά (το οποίο ζούσε στην Ακρόπολη) είχε ήδη φύγει.[122]

Η σημαντικότερη γιορτή προς τιμήν της Αθηνάς στην Αθήνα ήταν τα Μικρά Παναθήναια, που τελούνταν κάθε χρόνο και ήταν ανοιχτά και στα δύο φύλα.[122] Φαίνεται ότι οι άνδρες και οι γυναίκες δεν χωρίζονταν στη διάρκεια της πομπής που οδηγούσε τα ζώα που θα θυσιάζονταν στον βωμό, που ήταν και το πιο σημαντικό μέρος της γιορτής από θρησκευτικής πλευράς.[122] Οι μέτοικοι, άνδρες και γυναίκες, είχαν επίσης ρόλο στην πομπή των Παναθηναίων[123], αν και ήταν υποδεέστερος του ρόλου των Αθηναίων.[124] Στην πομπή, νεαρά κορίτσια ευγενούς καταγωγής έφεραν ιερά καλάθια. Τα κορίτσια έπρεπε να είναι παρθένα για να μην επιλεγεί κάποια, σύμφωνα με την Πόμεροϊ, το καλό όνομα της οποίας θα μπορούσε να αμφισβητηθεί.[125] Η αδελφή του Αρμοδίου φέρεται να απορρίφθηκε από τον ρόλο αυτό από τους γιους του Πεισιστράτου, με αποτέλεσμα να επισπευστεί η δολοφονία του Ιππάρχου.[126]

Κάθε χρόνο, οι γυναίκες της Αθήνας ύφαιναν έναν νέο πέπλο για το ξύλινο άγαλμα της Αθηνάς. Κάθε τέσσερα χρόνια, για τα Μεγάλα Παναθήναια, ο πέπλος φτιαχνόταν για ένα πολύ μεγαλύτερο άγαλμα της Αθηνάς και μπορούσε να χρησιμοποιηθεί ως ιστίο.[127] Το έργο ξεκινούσε από δύο κορίτσια μεταξύ επτά και έντεκα ετών που επιλέγονταν και ολοκληρώνόταν από άλλες γυναίκες.[126]

Γυναικείες γιορτές

[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Οι γυναίκες μπορούσαν να λάβουν μέρος σχεδόν σε όλες τις θρησκευτικές γιορτές της αρχαίας Αθήνας, αλλά ορισμένες σημαντικές γιορτές τελούνταν μόνο από γυναίκες.[128] Η πιο σημαντική γυναικεία γιορτή ήταν τα Θεσμοφόρια, μια ιεροτελεστία γονιμότητα για τη Δήμητρα που τελούνταν από παντρεμένες αρχόντισσες. Κατά τη διάρκεια της γιορτής, οι γυναίκες έμεναν τρεις ημέρες στο ιερό της Δήμητρας στην κορυφή του λόφου, κάνοντας τελετές και γιορτάζοντας.[129] Αν και τα συγκεκριμένα τελετουργικά των Θεσμοφορίων είναι άγνωστα, θυσιάζονταν και θάβονταν γουρούνια. Τα λείψανα όσων είχαν θυσιαστεί το προηγούμενο έτος προσφέρονταν στη θεά.[130]

Οι περισσότερες γυναικείες γιορτές ήταν αφιερωμένες στη Δήμητρα,[131] αλλά ορισμένες (όπως τα Βραυρώνια[132] και τα Αρρηφόρια) τιμούσαν άλλες θεές. Και οι δύο αυτές γιορτές ήταν τελετές ενηλικίωσης στις οποίες τα κορίτσια γίνονταν ενήλικες γυναίκες. Στα Βραυρώνια, παρθένες κοπέλες αφιερώνονταν στην Αρτέμιδα της Βραυρώνας πριν από τον γάμο.[129] Στα Αρρηφόρια, κορίτσια (ἀρρηφόροι) που είχαν περάσει τον προηγούμενο χρόνο υπηρετώντας την Αθηνά, έφευγαν από την Ακρόπολη μέσα από ένα πέρασμα κοντά στον περίβολο της Αφροδίτης κουβαλώντας καλάθια γεμάτα με αντικείμενα άγνωστα σε αυτά.[133]

Θέατρο

[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Η αθηναϊκή γιορτή των Μεγάλων Διονυσίων περιελάμβανε πενθήμερες θεατρικές παραστάσεις στο Θέατρο του Διονύσου και τα Λήναια περιείχαν έναν δράματος διαγωνισμό στο πλαίσιο των εορτασμών. Το κατά πόσο επιτρεπόταν στις γυναίκες να παρακολουθήσουν τις παραστάσεις κατά τη διάρκεια αυτών των εορτών έγινε αντικείμενο μακράς συζήτησης από στις κλασικές σπουδές,[135] που περιστρέφεται σε μεγάλο βαθμό γύρω από το εάν το θέατρο θεωρούνταν θρησκευτικό ή κοσμικό γεγονός.[136]

Ο Τζέφρι Χέντερσον γράφει ότι οι γυναίκες ήταν παρούσες στο θέατρο, επικαλούμενος τους Νόμους και τον Γοργία του Πλάτωνα που έλεγαν ότι το θέατρο απευθύνεται σε άνδρες, γυναίκες και παιδιά.[137] Ο Χέντερσον αναφέρει επίσης μεταγενέστερες ιστορίες για το αθηναϊκό θέατρο, όπως τον θρύλο ότι οι Ευμενίδες του Αισχύλου είχαν τρομάξει τόσο τις γυναίκες του κοινού ώστε απέβαλαν.[138] Άλλα στοιχεία που φανερώνουν την παρουσία γυναικών στο θέατρο της αρχαίας Αθήνας είναι την απουσία σωζόμενων απαγορεύσεων για τη συμμετοχή τους και η σημασία των γυναικών στις αθηναϊκές τελετουργίες, ειδικά εκείνες που συνδέονται με τον Διόνυσο.[136]

Σύμφωνα με τον Σάιμον Γκόλντχιλ, τα στοιχεία είναι θεμελιωδώς ασαφή.[139] Ο Γκόλντχιλ γράφει ότι το θέατρο μπορεί να θεωρηθεί κοινωνικό και πολιτικό γεγονός ανάλογο με την Εκκλησία του Δήμου και την αίθουσα του δικαστηρίου και οι γυναίκες μπορεί να είχαν αποκλειστεί από αυτό.[140] Ο Ντέιβιντ Καβάλκο Ροζέλι γράφει ότι παρόλο που η άποψη του Γκόλντχιλ είναι πολύτιμη, δεν λαμβάνει επαρκώς υπόψη της τον τελετουργικό σκοπό του θεάτρου.[140] Εάν οι γυναίκες παρακολουθούσαν πράγματι θέατρο, μπορεί να κάθονταν χωριστά από τους άνδρες.[141]

Ιδιωτική λατρεία

[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]
Photograph showing detail from an Athenian vase. A woman leaves a garland on a tomb.
Στην αρχαία Αθήνα οι γυναίκες ήταν υπεύθυνες για την επίσκεψη στους τάφους με προσφορές, όπως φαίνεται σε αυτνή τη λήκυθο.

Εκτός από τις κύριες θρησκευτικές τελετουργίες που βασίζονταν στην κοινότητα, οι γυναίκες έπαιζαν σημαντικό ρόλο στην προσωπική λατρεία. Ήταν ιδιαίτερα σημαντικές στον εορτασμό των τελετών μετάβασης – ειδικά σε γάμους, τοκετούς και κηδείες.[128] Οι γυναίκες συμμετείχαν σε μια σειρά από ιδιωτικές τελετουργίες για να προετοιμαστούν και να γιορτάσουν τον γάμο. Επίσης έπαιζαν σημαντικό ρόλο στις τελετές της κηδείας και του πένθους.[142]

Πριν από τον γάμο, τα κορίτσια έκαναν αφιερώσεις στην Αρτέμιδα, συχνά παιδικά παιχνίδια και τρίχες μαλλιών.[143] Εκτός από την Αρτέμιδα, τα κορίτσια έκαναν προγαμιαίες θυσίες στη Γαία και τον Ουρανό, στις Ερινύες και στις Μοίρες, καθώς και στους προγόνους τους.[144] Ήταν σύνηθες η νύφη να κάνει μπάνιο πριν από το γάμο της, ενώ για την άντληση του νερού χρησιμοποιούνταν αγγεία που ονομάζονταν λουτροφόροι και πολλά από αυτά αφιερώνονταν στη συνέχεια σε νύμφες.[145] Για παράδειγμα, στο ιερό μιας νύμφης στη νότια πλαγιά της Ακρόπολης στην Αθήνα, έχουν ανακαλυφθεί πολλά θραύσματα λουτροφόρων με τη λέξη νύμφη χαραγμένη πάνω τους.[145]

Από την κλασική περίοδο, οι νόμοι καθόριζαν ποιες γυναίκες μπορούσαν να θρηνήσουν σε μια κηδεία. οι πενθούσες έπρεπε να είναι ξαδέλφες ή πιο στενές συγγενείς του νεκρού.[146] Οι γυναίκες επηρέαζαν τις διαδικασίες της κηδείας. Για παράδειγμα, ο ομιλητής στο Περί του Κίρωνος κλήρου του Ισαίου εξηγεί ότι δέχθηκε τις επιθυμίες της γιαγιάς του για το πώς θα ταφεί ο παππούς του.[147] Αυτή η ευθύνη συνεχιζόταν και μετά την κηδεία και οι γυναίκες επισκέπτονταν τακτικά τους τάφους των μελών της οικογένειας για να κάνουν προσφορές.[142] Ο τάφος συνήθως δεχόταν επισκέωεις τρεις, εννέα, τριάντα ημέρες και έναν χρόνο μετά την κηδεία.[148] Εικόνες σε αττικές ληκύθους δείχνουν γυναίκες να φέρνουν προσφορές σε έναν τάφο.[149]

Οικονομική δραστηριότητα

[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Η οικονομική δύναμη των γυναικών της αρχαίας Αθήνας ήταν νομικά περιορισμένη. Οι ιστορικοί παραδοσιακά θεωρούν ότι οι αρχαίες Ελληνίδες, ιδιαίτερα στην κλασική Αθήνα, δεν είχαν οικονομική επιρροή.[150] Οι Αθηναίες απαγορευόταν να συνάψουν συμβόλαια αξίας μεγαλύτερης από έναν μέδιμο κριθάρι, που ήταν αρκετό για να ταΐσει μια μέση οικογένεια επί έξι ημέρες.[151] Σε τουλάχιστον μία περίπτωση, ωστόσο, είναι γνωστό ότι μια Αθηναία έχει κάνει συναλλαγή με σημαντικά μεγαλύτερο ποσό,[152] ενώ η Ντέμπορα Λάιονς γράφει ότι η ύπαρξη ενός τέτοιου νόμου «έχει πρόσφατα αμφισβητηθεί».[153] Παρ' όλα αυτά, δεν υπάρχουν στοιχεία ότι οι Αθηναίες κατείχαν γη ή δούλους (τις δύο μορφές ιδιοκτησίας με τη μεγαλύτερη αξία).[154] Αν και, σύμφωνα με τον νόμο, οι Αθηναίες δεν επιτρεπόταν να διαθέτουν μεγάλα χρηματικά ποσά, συχνά είχαν μεγάλες προίκες που τις στήριζαν σε όλη τους τη ζωή.[65] Το εισόδημα από μια προίκα μπορεί να είναι σημαντικό. Όσο μεγαλύτερη ήταν η προίκα μιας γυναίκας σε σχέση με τον πλούτο του συζύγου της, τόσο μεγαλύτερη επιρροή ήταν πιθανό να έχει στο νοικοκυριό αφού διατηρούσε την προίκα αν το ζευγάρι χώριζε.[155] Οι Αθηναίες μπορούσαν επίσης να αποκτήσουν περιουσία μέσω κληρονομιάς, εάν ήταν οι πλησιέστεροι επιζώντες συγγενείς,[157][158] αλλά δεν μπορούσαν να αποκτήσουν ή να διαθέσουν περιουσία με συμβατικό τρόπο.[154]

Οι αξιοσέβαστες Αθηναίες παρέμειναν μακριά από τους άνδρες που δεν ήταν συγγενείς και οι Αθηναίοι πολίτες θεωρούσαν εξευτελιστικό να εργάζονται οι πολίτες-γυναίκες,[159] αλλά είναι βέβαιο ότι (ελεύθερες και ανελεύθερες) γυναίκες εργάζονταν με διάφορες ιδιότητες. Οι γυναίκες ασχολούνταν με επαγγέλματα που ήταν επέκταση των οικιακών εργασιών, όπως η κλωστοϋφαντουργία και το πλύσιμο,[160] αλλά και με κάποια που δεν σχετίζονταν με οικιακές εργασίες: υποδηματοποιία, χρυσοχοΐα, αγγειοπλαστική.[161]

Μερικές Αθηναίες υπήκοοι ήταν έμποροι,[162] και ο αθηναϊκός νόμος απαγόρευε την κριτική σε οποιονδήποτε (άνδρα ή γυναίκα) έμπορο στην αγορά.[90][164] Οι γυναίκες πήγαιναν στην αγορά και για να αγοράσουν αγαθά.[165] Αν και οι πλούσιες γυναίκες είχαν δούλους που μπορούσαν να στείλουν για δουλειές, οι φτωχότερες πήγαιναν στην αγορά οι ίδιες.[166]

Πορνεία

[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Στην αρχαία Αθήνα, η γυναικεία πορνεία, παρότι ανυπόληπτη, ήταν νόμιμη και φορολογούνταν.[167] Οι ιερόδουλες στην Αθήνα ήταν είτε πόρναι είτε εταίραι («σύντροφοι», ένας ευφημισμός για την πορνεία πολυτελείας).[167] Αν και πολλές ήταν δούλες ή μέτοικοι (και οι κρατικοί οίκοι ανοχής που στελεχώθηκαν από δούλες λέγεται ότι ήταν μέρος των μεταρρυθμίσεων του Σόλωνα),[168] γυναίκες γεννημένες στην Αθήνα εργάζονταν επίσης στο επάγγελμα αυτό.[169] Οι πόρναι φαίνεται ότι χρέωναν από έναν έως έξι οβολούς για κάθε σεξουαλική πράξη.[170] Οι εταίραι ήταν πιο πιθανό να λάβουν δώρα και χάρες από τους πελάτες τους, γεγονός που τους έδινε τη δυνατότητα να διατηρούν τη φαντασίωση ότι δεν πληρώνονταν για το σεξ.[171]

Οι πόρνες προσλαμβάνονταν συχνά από οικοδεσπότες συμποσίων ως ψυχαγωγία για τους επισκέπτες, όπως φαίνεται σε απεικονίσεις ερυθρόμορφων αγγείων. Ιερόδουλες σχεδιάζονταν επίσης σε ποτήρια ως μέσο για την ανδρική αναψυχή.[172] Κορίτσια που χορεύουν και μουσικοί που διασκεδάζουν σε συμπόσια ενδέχεται να έχουν υποστεί σεξουαλικές επιθέσεις. Στην κωμωδία Θεσμοφοριάζουσες του Αριστοφάνη, μια χορεύτρια αντιμετωπίζεται ως πόρνη και ο Ευριπίδης χρεώνει έναν φύλακα μια δραχμή για να κάνει σεξ μαζί της.[173]

Οι εταίραι ίσως ήταν οι πιο ανεξάρτητες, πλούσιες και ισχυρές γυναίκες στην Αθήνα[174] και μπορούσαν να δημιουργούν μακροχρόνιες σχέσεις με πλούσιους και ισχυρούς άνδρες.[175] Οι πιο επιτυχημένες εταίραι ήταν ελεύθερες να επιλέγουν τους πελάτες τους[176] και ενίοτε γίνονταν παλλακίδες πρώην πελατών τους.[169]

Οι Αθηναίες ιερόδουλες πιθανότατα διέπρατταν βρεφοκτονίες συχνότερα από τις παντρεμένες.[177] Η Σάρα Πόμεροϊ θεωρεί ότι προτιμούσαν τις κόρες – που θα μπορούσαν επίσης να γίνουν πόρνες – από τους γιους. Ορισμένες ιερόδουλες αγόραζαν επίσης δούλες και εκπαίδευαν εγκαταλελειμμένα παιδιά να εργαστούν στο ίδιο επάγγελμα.[177]

Δείτε επίσης

[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Παραπομπές

[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]
  1. 1 2 Osborne 1997, σελ. 4
  2. 1 2 3 4 5 Gould 1980, σελ. 39
  3. ↑ Gomme 1925, σελ. 6
  4. ↑ Gould 1980, σελ. 38
  5. 1 2 Winkler 1989, σελ. 5
  6. 1 2 Pomeroy 1994, σελ. x
  7. ↑ Pomeroy 1994, σελίδες 93–94
  8. 1 2 Pomeroy 1994, σελ. 59
  9. ↑ Gomme 1925, σελ. 10
  10. 1 2 Foxhall 2013, σελ. 18
  11. ↑ Gagarin 2003, σελ. 198
  12. ↑ Johnstone 2002, n. 3, σελ. 230
  13. 1 2 3 Beaumont 2012, σελ. 13
  14. ↑ Foxhall 2013, σελ. 20
  15. ↑ Foxhall 2013, σελ. 4
  16. 1 2 3 4 Foxhall 2013, σελ. 6
  17. ↑ Arthur 1976, σελ. 382
  18. ↑ «Θεές, πόρνες, σύζυγοι και δούλες». www.biblionet.gr. Ανακτήθηκε στις 4 Απριλίου 2025.
  19. 1 2 Hall 1994, σελ. 367
  20. ↑ Foxhall 2013, σελ. 7
  21. 1 2 Haley 1994, σελ. 26
  22. ↑ Foxhall 2013, σελίδες 7–8
  23. 1 2 3 Katz 2000, σελ. 505
  24. ↑ Winkler 1989, σελ. 3
  25. 1 2 Foxhall 2013, σελ. 12
  26. ↑ Milnor 2000, σελ. 305
  27. ↑ Behlman 2003, σελ. 564
  28. ↑ Pomeroy 1994, σελ. 58
  29. ↑ Foxhall 2013, σελ. 8
  30. ↑ Gomme 1925, σελ. 1
  31. ↑ Pomeroy 1994, σελίδες 58–59
  32. ↑ Beaumont 2012, σελ. 5
  33. ↑ Beaumont 2012, σελ. 7
  34. 1 2 Garland 2013, σελ. 208
  35. ↑ Pomeroy 1994, σελ. 69
  36. ↑ Engels 1980, σελ. 112
  37. ↑ Patterson 1985, σελ. 107
  38. ↑ Golden 1981, σελ. 318
  39. ↑ For instance, Mark Golden points out that Engel's argument equally applies to other pre-industrial societies in which female infanticide is known to have been practiced, and therefore cannot be valid.[38]
  40. ↑ Patterson 1985, σελ. 104
  41. ↑ Grossman 2007, σελ. 314
  42. 1 2 Noy 2009, σελ. 407
  43. ↑ Garland 2013, σελ. 209
  44. ↑ Garland 2013, σελ. 210
  45. ↑ Pomeroy 1994, σελ. 68
  46. 1 2 3 Pomeroy 1994, σελ. 62
  47. ↑ Pomeroy 1994, σελ. 74
  48. 1 2 Oakley 2013, σελίδες 166–167
  49. ↑ Grossman 2007, σελ. 315
  50. ↑ Garland 2013, σελ. 207
  51. ↑ Osborne 1997, σελ. 28
  52. 1 2 Dover 1973, σελ. 61
  53. ↑ Lyons 2003, σελ. 126
  54. ↑ Gould 1980, σελ. 44
  55. ↑ When a woman married, her husband became her new kurios. His authority over his wife extended to the right to select a new husband for his widow in his will.[54]
  56. 1 2 Pomeroy 1994, σελ. 64
  57. ↑ Bakewell 2008, σελ. 103
  58. ↑ Davis 1992, σελ. 289
  59. ↑ Pomeroy 1994, σελ. 61
  60. ↑ Kamen 2013, σελίδες 91–2
  61. ↑ Kamen 2013, σελ. 92
  62. ↑ Foxhall 1989, σελ. 32
  63. ↑ Cantarella 2005, σελ. 247
  64. ↑ Kapparis 1999, σελίδες 268–269
  65. 1 2 3 Pomeroy 1994, σελ. 63
  66. ↑ Fantham και άλλοι 1994, σελ. 101
  67. 1 2 Gould 1980, σελ. 51
  68. ↑ Ξενοφών, Οικονομικός, 7.35–7.37
  69. ↑ Gould 1980, σελ. 43
  70. ↑ Pomeroy 1994, σελ. 65
  71. 1 2 Cohn-Haft 1995, σελ. 3
  72. ↑ Isaeus 10.4.
  73. ↑ For example, if a man's son died, as is the case in Isaeus' speech Against Aristarchus, his daughter could become epikleros.[72]
  74. ↑ Λυσίας 3.6.
  75. ↑ Cohen 1989, σελ. 7
  76. ↑ Αριστοτέλης, Πολιτικά, 1300a.
  77. ↑ Patterson 1987, σελ. 53
  78. ↑ Thucydides, History of the Peloponnesian War 2.45.2. Trans. Schaps 1977, σελ. 323
  79. ↑ Noy 2009, σελ. 399
  80. 1 2 Noy 2009, σελ. 405
  81. ↑ Schaps 1977, σελ. 323
  82. 1 2 3 Gould 1980, σελ. 45
  83. ↑ Noy 2009, σελ. 401
  84. ↑ Gould points out that women connected with a political opponent are "a clear extension of the first category", i.e. low status women.[82] In the case of Apollodorus Against Neaera, for instance, the speaker argues that Phano is the daughter of the ex-prostitute Neaera. His use of her name is a rhetorical strategy to encourage the jury to think of her as disreputable.[83]
  85. ↑ Dover 1973, σελ. 69
  86. ↑ Cohen 1989, σελίδες 8–9
  87. ↑ Gould 1980, σελ. 48
  88. ↑ Vlassopoulos 2007, σελ. 42
  89. ↑ Lewis 2002, σελ. 138
  90. 1 2 3 Cohen 1989, σελ. 8
  91. ↑ Cohen 1989, σελ. 9
  92. ↑ Schaps 1998, σελ. 179
  93. 1 2 Kamen 2013, σελ. 90
  94. ↑ Λυσίας 1.9.
  95. ↑ Ξενοφών, Οικονομικός 9.5.
  96. ↑ Akrigg 2015, σελ. 157
  97. 1 2 Patterson 2007, σελ. 170
  98. ↑ Loraux 1993, σελ. 8
  99. ↑ Cantarella 2005, σελ. 245
  100. ↑ Blok 2009, σελ. 160
  101. ↑ Blok 2009, σελ. 162
  102. ↑ Patterson 1987, σελ. 49
  103. ↑ Rhodes 1992, σελ. 95
  104. ↑ Schaps 1998, σελ. 178
  105. ↑ This poll tax, known as the metoikion, was only paid by metics; most Athenian citizens did not pay tax.
  106. ↑ Patterson 2007, σελίδες 164–166
  107. ↑ Gagarin 2003, σελ. 204
  108. ↑ Schaps 1998, σελ. 166
  109. ↑ Goldhill 1994, σελ. 360
  110. ↑ Katz 1998b, σελ. 100
  111. ↑ Vlassopoulos 2007, σελ. 45
  112. ↑ Patterson 2007, σελίδες 172–173
  113. ↑ Πλούταρχος, Περικλής, 10
  114. 1 2 Blok 2009, σελ. 158
  115. ↑ Walters 1983, σελ. 317
  116. ↑ Roy 1999, σελ. 5
  117. ↑ Dover 1973, σελίδες 61–62
  118. ↑ Carey 1995, σελ. 414
  119. ↑ Λυσίας 1.8.
  120. ↑ Gould 1980, σελίδες 50–51
  121. ↑ Pomeroy 1994, σελίδες 76–77
  122. 1 2 3 4 Pomeroy 1994, σελ. 75
  123. ↑ Roselli 2011, σελ. 169
  124. ↑ Akrigg 2015, σελ. 166
  125. ↑ Pomeroy 1994, σελίδες 75–76
  126. 1 2 Pomeroy 1994, σελ. 76
  127. ↑ Pomeroy 2002, σελ. 31
  128. 1 2 Foxhall 2005, σελ. 137
  129. 1 2 Burkert 1992, σελ. 257
  130. ↑ Burkert 1992, σελ. 252
  131. ↑ Dillon 2002, σελ. 191
  132. ↑ «Βραυρώνια». Σαν Σήμερα .gr. Ανακτήθηκε στις 4 Απριλίου 2025.
  133. ↑ Burkert 1992, σελίδες 250–251
  134. ↑ Katz 1998a, σελ. 105
  135. ↑ Marilyn Katz says that the earliest comment on the question dates back to 1592, in Isaac Casaubon's edition of Theophrastus's Characters.[134]
  136. 1 2 Roselli 2011, σελ. 164
  137. ↑ Henderson 1991, σελ. 138
  138. ↑ Henderson 1991, σελ. 139
  139. ↑ Goldhill 1997, σελ. 66
  140. 1 2 Roselli 2011, σελ. 165
  141. ↑ Henderson 1991, σελ. 140
  142. 1 2 Fantham και άλλοι 1994, σελ. 96
  143. ↑ Dillon 2002, σελ. 215
  144. ↑ Dillon 2002, σελ. 217
  145. 1 2 Dillon 2002, σελ. 219
  146. ↑ Dillon 2002, σελ. 271
  147. ↑ Fantham και άλλοι 1994, σελίδες 78–79
  148. ↑ Dillon 2002, σελ. 282
  149. ↑ Dillon 2002, σελ. 283
  150. ↑ Lyons 2003, σελ. 96
  151. ↑ Pomeroy 1994, σελ. 73
  152. ↑ Δημοσθένης 41.8.
  153. ↑ Lyons 2003, σελ. 104
  154. 1 2 Osborne 1997, σελ. 20
  155. ↑ Foxhall 1989, σελ. 34
  156. ↑ Schaps 1975, σελ. 53
  157. ↑ Except in the case of epikleroi, whose sons inherited, with the line of inheritance being transmitted through their mother.[156]
  158. ↑ Schaps 1975, σελ. 54
  159. ↑ Brock 1994, σελ. 336
  160. ↑ Brock 1994, σελίδες 338–339
  161. ↑ Brock 1994, σελ. 342
  162. ↑ Johnstone 2002, σελ. 253
  163. ↑ Johnstone 2002
  164. ↑ Steven Johnstone argues for the manuscript reading of [Demosthenes] 59.67. If he is correct, then women's ability to deal with men while working as market traders without being accused of adultery seems to also have been protected by law.[163]
  165. ↑ Johnstone 2002, σελ. 247
  166. ↑ Pomeroy 1994, σελίδες 79–80
  167. 1 2 Kapparis 1999, σελ. 5
  168. ↑ Pomeroy 1994, σελ. 57
  169. 1 2 Cantarella 2005, σελ. 251
  170. ↑ Hamel 2003, σελίδες 6–7
  171. ↑ Hamel 2003, σελίδες 12–13
  172. ↑ Fantham και άλλοι 1994, σελ. 116
  173. ↑ Dover 1973, σελ. 63
  174. ↑ Kapparis 1999, σελ. 4
  175. ↑ Kapparis 1999, σελ. 6
  176. ↑ Hamel 2003, σελ. 13
  177. 1 2 Pomeroy 1994, σελ. 91

Βιβλογραφία

[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

 

Εξωτερικοί σύνδεσμοι

[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Πολυμέσα σχετικά με το θέμα αρχαίες Αθηναίες στο Wikimedia Commons

Ανακτήθηκε από "https://el.wikipedia.org/w/index.php?title=Γυναίκες_στην_αρχαία_Αθήνα&oldid=11637203"