Γερμανόφωνη λογοτεχνία της εξορίας

Εξώφυλλο του βιβλίου του Έγκον Κις Ιστορίες από επτά γκέτο που εκδόθηκε στο Άμστερνταμ το 1934.

Γερμανόφωνη λογοτεχνία της εξορίας (γερμανικά: Exilliteratur‎‎ - Λογοτεχνία της εξορίας) είναι το σύνολο έργων της γερμανόφωνης λογοτεχνίας του 20ού αιώνα που γράφτηκαν στη γερμανική διασπορά από πρόσφυγες συγγραφείς που διέφυγαν από τη ναζιστική Γερμανία, τη ναζιστική Αυστρία και τα κατεχόμενα εδάφη μεταξύ 1933 και 1945.

Η κατάληψη της εξουσίας από τους Ναζί το 1933 ενέτεινε τις ήδη εμφανείς αυταρχικές τάσεις. Υπήρχαν ήδη λίστες απαγόρευσης που απαριθμούσαν λογοτεχνικά έργα που δεν συμμορφώνονταν με τη ναζιστική ιδεολογία της Αρίας φυλής. Ιδιαίτερα μετά τις καύσεις βιβλίων από τους Ναζί, οι αντιφρονούντες συγγραφείς, ποιητές και καλλιτέχνες, πολλοί από τους οποίους ήταν εβραϊκής καταγωγής ή είχαν αντιναζιστικές πεποιθήσεις, αναγκάστηκαν να εγκαταλείψουν τη χώρα τους το 1933 και συνέχισαν τη λογοτεχνική τους δραστηριότητα στο εξωτερικό.

Ιστορικό

Μετά την άνοδο του ναζιστικού κόμματος στην εξουσία στη Γερμανία το 1933, ακολούθησε η κατάργηση της ελευθερίας του λόγου και του τύπου, η έναρξη διώξεων συγγραφέων, η απαγόρευση έργων τους και οι καύσεις βιβλίων. Αυτό οδήγησε στο πρώτο κύμα μετανάστευσης: πολλοί συγγραφείς που ασκούσαν κριτική στην κυβέρνηση και θεωρήθηκαν από το ναζιστικό καθεστώς πολιτικοί εχθροί και τα έργα τους «εκφυλισμένα» κατέφυγαν στο εξωτερικό, φοβούμενοι λογοκρισία και προσωπικές διώξεις. Ακολούθησε επόμενο κύμα μετά την ψήφιση των Νόμων της Νυρεμβέργης το 1935, οι οποίοι επέβαλαν νομικά τις διακρίσεις και τον κοινωνικό αποκλεισμό εις βάρος των Εβραίων. Η κατάσταση κλιμακώθηκε με διώξεις πολιτικών αντιπάλων και άλλων μειονοτήτων, όπως οι Ρομά, οι ομοφυλόφιλοι και οι κομμουνιστές και εγκλεισμό σε στρατόπεδα συγκέντρωσης. Περαιτέρω κύματα εξορίας ακολούθησαν μετά την προσάρτηση της Αυστρίας και της Σουδητίας από τη Ναζιστική Γερμανία το 1938.

Η ζωή στην εξορία

Ο αριθμός των εξόριστων συγγραφέων ανέρχεται σε περίπου 1.500. Συνήθως, αυτοί οι συγγραφείς κατέφυγαν αρχικά σε γειτονικές ευρωπαϊκές χώρες όπως η Αυστρία, η Ελβετία, η Γαλλία, η Ολλανδία ή η Τσεχοσλοβακία. Στο Άμστερνταμ ιδρύθηκε ο εκδοτικός οίκος Querido, που εξέδιδε αποκλειστικά έργα γερμανικής λογοτεχνίας της εξορίας. Λόγω του αυξανόμενου κινδύνου στην ευρωπαϊκή ήπειρο πριν από τις γερμανικές εισβολές, οι πρόσφυγες έφυγαν ξανά προς τις Ηνωμένες Πολιτείες, τη Νότια Αμερική, τη Σοβιετική Ένωση και την Παλαιστίνη (σημερινό Ισραήλ) μεταξύ 1939 και 1940. Ο κοινός παρονομαστής αυτής της ετερογενούς ομάδας εξόριστων συγγραφέων ήταν η αντίθεσή τους στο ναζιστικό καθεστώς και η επιθυμία τους να εκπροσωπήσουν την «άλλη Γερμανία». Ο Κλάους Μαν δήλωσε:

«Ο Γερμανός συγγραφέας στην εξορία έβλεπε την αποστολή του ως διπλή: Αφενός, αφορούσε την προειδοποίηση του κόσμου για το Τρίτο Ράιχ και την διαφώτισή του για την αληθινή φύση του καθεστώτος, διατηρώντας παράλληλα επαφή με την «άλλη», «καλύτερη» Γερμανία - την παράνομη, κρυφά αντίπαλη Γερμανία - και τροφοδοτώντας το κίνημα αντίστασης στην πατρίδα με λογοτεχνικό υλικό. Αφετέρου, αφορούσε τη διατήρηση ζωντανής σε μια ξένη γη της μεγάλης παράδοσης του γερμανικού πνεύματος και της γερμανικής γλώσσας, μιας παράδοσης για την οποία δεν υπήρχε πλέον χώρος στη χώρα προέλευσής της, και την ανάπτυξή της μέσω της δικής του δημιουργικής συμβολής.» – Κλάους Μαν

Χιλιάδες βιβλία καίγονται καθώς οι Γερμανοί χαιρετούν ναζιστικά κατά τη διάρκεια του κύματος καύσεων βιβλίων που εξαπλώθηκε σε όλη τη Ναζιστική Γερμανία το 1933.

Οι εξόριστοι συγγραφείς ενημέρωναν σχετικά με τις πραγματικές συνθήκες στη Γερμανία και προειδοποίησαν για τους Ναζί. Τα έργα τους συχνά αναφέρονται στην απώλεια της πατρίδας, τη νοσταλγία και την πολιτική αντίσταση, με ιδιαίτερο χαρακτηριστικό τον συνδυασμό της προσωπικής μοίρας και της πολιτικής ανάλυσης.

Ωστόσο, υπήρχαν μόνο περιορισμένες ευκαιρίες για δημοσίευση στα γερμανικά σε λογοτεχνικά περιοδικά ή εκδότες. Οι συγγραφείς στην εξορία ζούσαν σε πολύ διαφορετικές υλικές συνθήκες από τη χώρα τους. Μόνο λίγοι κατάφεραν να διατηρήσουν το βιοτικό τους επίπεδο, η πλειοψηφία αντιμετώπισε προβλήματα στην εξασφάλιση της οικονομικής επιβίωσης. Επιπλέον, η εργασία τους συχνά δυσκόλευε από τη γραφειοκρατία της χώρας υποδοχής, όπως στην περίπτωση του Ερνστ Βάις που στο Παρίσι το 1934 δεν του δόθηκε άδεια εργασίας ως γιατρός. Η είσοδος γινόταν συνήθως με πλαστά ή σύντομα λήγοντα διαβατήρια. Η γερμανική υπηκοότητα των συγγραφέων ανακλήθηκε και πολλοί έπρεπε να προσπαθήσουν να εξασφαλίσουν νέα έγγραφα από τις αρχές μετανάστευσης. Σε πολλά μέρη, η εργασία στην εξορία χαρακτηριζόταν από τον συνεχή φόβο της απέλασης, την απειλή των Ναζί πρακτόρων, την απόρριψη από τον πληθυσμό και τη στέρηση των μέσων διαβίωσης. Ως αποτέλεσμα, πολλοί από τους συγγραφείς σιώπησαν μέσα στη μοναξιά και την απελπισία. Μια συνέπεια ήταν η αυτοκτονία, όπως μεταξύ άλλων του Κουρτ Τουχόλσκι και του Στέφαν Τσβάιχ.

Μετά το τέλος του πολέμου

Μετά τον πόλεμο, ορισμένοι συγγραφείς παρέμειναν στο εξωτερικό, όπως ο Ελίας Κανέτι που μετανάστευσε από τη Βιέννη στο Λονδίνο το 1938 και έλαβε το βραβείο Νόμπελ το 1981 ως Βρετανός πολίτης, ενώ άλλοι επέστρεψαν μετά το 1945. Οι συγγραφείς που επέστρεψαν μετά τον πόλεμο βρήκαν μέτρια υποδοχή στη Γερμανία. Στη Δυτική Γερμανία, πολλοί αντιμετωπίστηκαν με καχυποψία, και στη ΛΔΓ υπήρξε μια προσπάθεια να εργαλειοποιηθούν για πολιτικούς σκοπούς, όπως στην περίπτωση του Μπέρτολντ Μπρεχτ ή του Άρνολντ Τσβάιχ.

Το 1971, το μυθιστόρημα του Κλάους Μαν Μεφίστο, το οποίο εκδόθηκε το 1936 στην εξορία, απαγορεύθηκε και δεν εκδόθηκε στη Δυτική Γερμανία μέχρι τις αρχές της δεκαετίας του 1980 ( αν και από το 1956 κυκλοφορούσε στη ΛΔΓ) επειδή θεωρήθηκε ότι παραβίαζε τα προσωπικά δικαιώματα του θεατρικού σκηνοθέτη Γκούσταφ Γκρύντζενς. Η απόφαση του δικαστηρίου προκάλεσε οργή, κυρίως επειδή προστάτευσε έναν καλλιτέχνη που είχε κερδίσει την εύνοια των Ναζί από την κριτική ενός μετανάστη που είχε πολεμήσει τους Ναζί.  

Εξόριστοι συγγραφείς

Περίπου 1.500 γερμανόφωνοι συγγραφείς κατέφυγαν στην εξορία, μεταξύ αυτών ήταν οι Τέοντορ Αντόρνο, Τόμας Μαν, Χάινριχ Μαν, Κλάους Μαν, Άννα Ζέγκερς, Νέλλυ Ζαχς, Χάνα Άρεντ, Έλζε Λάσκερ-Σύλερ, Μπέρτολτ Μπρεχτ, Άλφρεντ Ντέμπλιν, Χέρμαν Μπροχ, Γιόζεφ Ροτ, Φραντς Βέρφελ, Άρνολντ Τσβάιχ, Έριχ Μαρία Ρεμάρκ, Λίον Φόιχτβανγκερ, Ερνστ Τόλερ, Ερνστ Μπλοχ, Έγκον Κις, Έμιλ Λούντβιχ, Τέοντορ Κράμερ, Πέτερ Βάις, Ελίας Κανέττι, Μαξ Μπροντ, Μαξ Χορκχάιμερ

Οι Ερνστ Βάις, Ερνστ Τόλερ, Έγκον Φρίντελ, Βάλτερ Μπένγιαμιν, Βάλτερ Χάζενκλεβερ, Κουρτ Τουχόλσκι και Στέφαν Τσβάιχ αυτοκτόνησαν στην εξορία ή για να αποφύγουν τη σύλληψη. Πολλοί εξοντώθηκαν σε ναζιστικά στρατόπεδα συγκέντρωσης όπως ο Πάουλ Κόρνφελντ, ο Γιάκομπ φαν Χόντις και ο Καρλ φον Οσιέτσκι, μεταξύ άλλων.

Εσωτερική μετανάστευση

Σε αντίθεση με τη λογοτεχνία της εξορίας, στην οποία οι συγγραφείς εγκατέλειψαν τη χώρα για να ξεφύγουν από τις διώξεις, οι εκπρόσωποι της «εσωτερικής μετανάστευσης» παρέμειναν στη Γερμανία, συχνά συμμορφούμενοι φαινομενικά στις απαιτήσεις του καθεστώτος, αλλά αντιστεκόμενοι κρυφά ή παθητικά στις ιδέες και τις πρακτικές του. Έτσι, ο όρος εσωτερική μετανάστευση αναφέρεται σε μια συγκεκριμένη μορφή αντίστασης στο ναζιστικό καθεστώς εντός της Γερμανίας κατά τη διάρκεια του Τρίτου Ράιχ.

Οι εσωτερικοί μετανάστες απέφευγαν τις άμεσες αντιπαραθέσεις με το καθεστώς για να αποφύγουν τη σύλληψη και τις διώξεις, αλλά συχνά εξέφραζαν την κριτική τους με διακριτικό τρόπο στα έργα τους. Για παράδειγμα, μπορεί να ασχολούνταν με θέματα που αντιτίθεντο στα ιδανικά των Ναζί ή να μετέφεραν ανατρεπτικά μηνύματα μέσω μεταφορικής γλώσσας και κρυφών αναφορών.

Αυτοί οι συγγραφείς προσπάθησαν να διατηρήσουν την ανεξαρτησία τους και να συνεχίσουν το λογοτεχνικό τους έργο, ενώ ταυτόχρονα προσπαθούσαν να αποφύγουν τους μηχανισμούς λογοκρισίας του καθεστώτος. Μια τέτοια στάση, ωστόσο, δεν ήταν πάντα εύκολη και συχνά μεταφράστηκε σε σιωπή, έργα στο συρτάρι ή συγγραφή για μη πολιτικά θέματα. Οι συγγραφείς που παρέμειναν στη Ναζιστική Γερμανία ήταν μεταξύ άλλων οι Γκέρχαρτ Χάουπτμαν, Γκότφριντ Μπεν, Ερνστ Γιούνγκερ, Έριχ Κάστνερ, Γκέρχαρτ Χάουπτμαν, Χανς Φάλαντα, Ρικάρντα Χουχ, Χανς Καρόσα και Βόλφγκανγκ Κέπεν.