Αυτοκρατορία της Θεσσαλονίκης

Από τη Βικιπαίδεια, την ελεύθερη εγκυκλοπαίδεια
Πήδηση στην πλοήγηση Πήδηση στην αναζήτηση

Η Αυτοκρατορία της Θεσσαλονίκης είναι ιστορικός όρος που αναφέρεται στην πολύ σύντομη Βυζαντινή κυριαρχία της Θεσσαλονίκης από την δυναστεία των Κομνηνοδουκών που κυβέρνησε το Δεσποτάτο της Ηπείρου και ήταν κλάδος του Οίκου των Αγγέλων (1224 - 1246).[1] Ιδρυτής ήταν ο ικανός Θεόδωρος Κομνηνός Δούκας που βρέθηκε σε σύγκρουση με την Αυτοκρατορία της Νίκαιας και την Βουλγαρία, την ισχυρότερη δύναμη στα Βαλκάνια. Ο στόχος του ήταν να διαλύσει την Λατινική Αυτοκρατορία, να ανακτήσει την Κωνσταντινούπολη από τους Φράγκους και να ανακηρυχτεί ο πρώτος Βυζαντινός αυτοκράτορας μετά το 1204. Η κυριαρχία του Θεόδωρου στην Θεσσαλονίκη ήταν σύντομη: με την συντριβή του στην Μάχη της Κλοκοτνίτσας (1230) ο Βούλγαρος τσάρος Ιβάν Ασέν Β΄ τον αιχμαλώτισε και τον τύφλωσε. Ο αδελφός του Μανουήλ Κομνηνός Δούκας, γαμπρός του Βούλγαρου τσάρου τον διαδέχτηκε στον θρόνο της Θεσσαλονίκης με την υποστήριξη του πεθερού του, ενώ στο Δεσποτάτο της Ηπείρου διαδέχθηκε τον θείο του ο Μιχαήλ Β΄ Κομνηνός Δούκας. Ο ανίκανος Μανουήλ έχασε σύντομα το μεγαλύτερο μέρος της Μακεδονίας και την Θράκη.

Ο Θεόδωρος ελευθερώθηκε όταν ο Βούλγαρος τσάρος έμεινε χήρος και παντρεύτηκε την κόρη του (1237), αν και είχε τυφλωθεί ανέκτησε την Θεσσαλονίκη από τον Μανουήλ και τοποθέτησε αυτοκράτορα τον μεγαλύτερο γιο του Ιωάννη. Ο Μανουήλ κατέφυγε στην Νίκαια και με την υποστήριξη του αυτοκράτορα Ιωάννη Γ΄ Δούκα Βατάτζη ανέκτησε από τον αδελφό του την Θεσσαλία (1239). Ο Ιωάννης πέθανε (1244) και τον διαδέχτηκε ο μικρότερος αδελφός του Δημήτριος δεσπότης Θεσσαλονίκης υπό την υψηλή κυριαρχία του πατέρα του Θεόδωρου που δεν μπορούσε να κυβερνήσει ο ίδιος λόγω της ασθένειας του. Ο Δημήτριος ανίκανος με τάσεις σε διασκεδάσεις και σπατάλες προκάλεσε την οργή των κατοίκων της πόλης, ο Βατάτζης ανέτρεψε εύκολα την δυναστεία και διέλυσε την Αυτοκρατορία (1246).

Δημιουργία της Αυτοκρατορίας[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Οι κατακτήσεις του Δεσποτάτου της Ηπείρου μέχρι την Μάχη της Κλοκοτνίτσας.

Οι Φράγκοι που συμμετείχαν στην Δ΄ Σταυροφορία κατέλαβαν τον Απρίλιο του 1204 την Κωνσταντινούπολη και δημιούργησαν την Λατινική Αυτοκρατορία. Το μεγαλύτερο τμήμα της ηπειρωτικής Ελλάδας ανέλαβε ο Βονιφάτιος ο Μομφερρατικός που ίδρυσε το Λατινικό Βασίλειο της Θεσσαλονίκης.[2][3] Την ίδια εποχή οι Έλληνες δημιούργησαν μια σειρά από κράτη : ο Θεόδωρος Α΄ Λάσκαρης την Αυτοκρατορία της Νίκαιας στην Μικρά Ασία και ο Μιχαήλ Α΄ Κομνηνός Δούκας το Δεσποτάτο της Ηπείρου, μια τρίτη μεγάλη εστία Ελληνισμού παρέμεινε η Αυτοκρατορία της Τραπεζούντας στον Πόντο.[4][5] Το Δεσποτάτο της Ηπείρου επεκτάθηκε σύντομα και στην Θεσσαλία ενώ ο διάδοχος του Θεόδωρος Κομνηνός Δούκας κατέλαβε και την Θεσσαλονίκη (1224).[6][7]

Μετά την κατάκτηση της Θεσσαλονίκης η οποία στην κραταιά Βυζαντινή Αυτοκρατορία ήταν η δεύτερη πόλη μετά την πρωτεύουσα Κωνσταντινούπολη ο Θεόδωρος διεκδίκησε τον αυτοκρατορικό τίτλο για λογαριασμό του αμφισβητώντας τα δικαιώματα της Νίκαιας. Με την υποστήριξη των επισκόπων από την Ήπειρο στέφθηκε αυτοκράτορας στην Θεσσαλονίκη, η στέψη του έγινε από τον αρχιεπίσκοπο της Οχρίδας Δημήτριο Χωματιανό. Η ημερομηνία της στέψης του είναι άγνωστη, άλλοι ιστορικοί την καταγράφουν το 1225, άλλοι την διετία 1227 - 1228.[8][9] Οι μόνοι ικανοί να σταματήσουν τις αυτοκρατορικές του φιλοδοξίες ήταν ο αυτοκράτορας της Νίκαιας Ιωάννης Γ΄ Δούκας Βατάτζης και ο τσάρος της Βουλγαρίας Ιβάν Ασέν Β΄. Οι Νικαιώτες κυρίευσαν την Αδριανούπολη από τους Λατίνους (1225) αλλά ο Θεόδωρος βάδισε γρήγορα στην Θράκη και τους ανάγκασε να του παραδώσουν όλες τις Ευρωπαϊκές τους κτήσεις. Ο Θεόδωρος ήταν έτοιμος να επιτεθεί στην Κωνσταντινούπολη αλλά η εκστρατεία καθυστέρησε για άγνωστους λόγους, οι Λατίνοι στο μεταξύ μπόρεσαν να προχωρήσουν σε συμμαχία με τον Βούλγαρο τσάρο Ιβάν Ασέν Β΄.[10]

Συντριβή από τους Βούλγαρους[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Νόμισμα με παράσταση του Θεόδωρου Κομνηνού Δούκα

Ο Θεόδωρος αποφάσισε να κάνει την τελική του επίθεση στην Κωνσταντινούπολη (1230) αλλά για άγνωστο λόγο έκανε στροφή στα βόρεια για την Βουλγαρία προκειμένου να αντιμετωπίσει απ'ευθείας τον ίδιο τον Ιβάν Ασέν Β΄. Ακολούθησε η Μάχη της Κλοκοτνίτσας στην οποία οι Ηπειρώτες γνώρισαν μεγάλη συντριβή από τους Βούλγαρους, ο ίδιος ο Θεόδωρος συνελήφθη αιχμάλωτος του Ιβάν Ασέν Β΄ και αργότερα τυφλώθηκε.[11][12] Η συντριβή και η αιχμαλωσία του Θεόδωρου είχε σαν αποτέλεσμα την απώλεια ολόκληρου του βασιλείου του, η Θράκη, το μεγαλύτερο τμήμα της Μακεδονίας και η Αλβανία πέρασαν στα χέρια των Βουλγάρων που έγιναν η ισχυρότερη δύναμη στα Βαλκάνια.[13][14] Ο αδελφός του Μανουήλ κυβέρνησε την πόλη της Θεσσαλονίκης, τα περίχωρα της και τα οικογενειακά εδάφη στην Θεσσαλία και την Ήπειρο υπό την ψηλή κυριαρχία του ίδιου του Βούλγαρου βασιλιά που ήταν πεθερός του. Ο Μανουήλ στράφηκε στους παραδοσιακούς αντιπάλους του αδελφού του στην Νίκαια και αναζήτησε συμμαχία μαζί τους, αναγνώρισε την επικυριαρχία του Βατάτζη, τα δικαιώματα του στον αυτοκρατορικό θρόνο και την εκκλησιαστική κυριαρχία του πατριάρχη της Νίκαιας.[15] Ο Μιχαήλ Β΄ Κομνηνός Δούκας νόθος γιος του Μιχαήλ Α΄ επέστρεψε στο Δεσποτάτο που ίδρυσε ο πατέρας του και ανέλαβε την διακυβέρνηση του, ο Μανουήλ τον αναγνώρισε και του έδωσε τον τίτλο του Δεσπότη υπό την προϋπόθεση να είναι υποτελής απέναντι του. Ο Μιχαήλ Β΄ αποκήρυξε σύντομα την υποτέλεια και κυβέρνησε σαν ανεξάρτητος Δεσπότης (1236 - 1237), κατέλαβε την Κέρκυρα και όλα τα διατάγματα που εκδόθηκαν εκείνη την εποχή εμφανίζουν το όνομα του.[16]

Ανακατάληψη της Θεσσαλονίκης[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Υπέρπυρο του Ιωάννη Γ΄ Δούκα Βατάτζη.

Η κυβέρνηση του Μανουήλ στην Αυτοκρατορία της Θεσσαλονίκης διατηρήθηκε μέχρι το 1237, την ίδια χρονιά ο Ιβάν Ασέν Β΄ έμεινε χήρος, προχώρησε σε δεύτερο γάμο με την κόρη του Θεοδώρου Ειρήνη και απελευθέρωσε τον αιχμάλωτο πεθερό του. Ο Θεόδωρος αν και τυφλός ανακατέλαβε εύκολα την Θεσσαλονίκη από τον αδελφό του και τοποθέτησε αυτοκράτορα τον γιο του Ιωάννη αλλά έμεινε ο ίδιος η εξουσία πίσω από τον θρόνο.[17][18] Ο Μανουήλ δραπέτευσε στον αντίπαλο του αδελφού του Βατάτζη, με την βοήθεια του ανακατέλαβε πολλές Θεσσαλικές πόλεις όπως την Λάρισα και τα Φάρσαλα και ήταν έτοιμος να βαδίσει για την Θεσσαλονίκη (1239). Ο Θεόδωρος μπροστά στον καταστροφικό κίνδυνο εμφυλίου δέχτηκε να αναγνωρίσει τον Μανουήλ βασιλιά της Θεσσαλίας υπό την προϋπόθεση να διατηρήσει ο ίδιος με τον γιο του την Αυτοκρατορία της Θεσσαλονίκης. Ο Μανουήλ κυβέρνησε την Θεσσαλία μέχρι τον θάνατο του (1241), στην συνέχεια ανακατέλαβε αμέσως την περιοχή ο ανιψιός του Μιχαήλ Β΄ της Ηπείρου.[19]

Το τέλος της Αυτοκρατορίας[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Ο Θεόδωρος πήγε στην Νίκαια σαν προσκεκλημένος του Βατάτζη (1241) αλλά ο Αυτοκράτορας της Νίκαιας τον αιχμαλώτισε με δόλο και προχώρησε για να κατακτήσει την Θεσσαλονίκη αλλά διέκοψε την εκστρατεία όταν έμαθε ότι οι Μογγόλοι έκαναν εισβολή στην Μικρά Ασία. Στην τελική συμφωνία που έγινε ο γιος του Θεόδωρου Ιωάννης παρέμεινε αυτοκράτορας της Θεσσαλονίκης με τον τίτλο του Δεσπότη υπό την υψηλή κυριαρχία του Βατάτζη που θα είχε επίσης όλα τα αυτοκρατορικά δικαιώματα.[20][21] Ο Ιωάννης πέθανε (1244) και τον διαδέχτηκε ο μικρότερος αδελφός του Δημήτριος Κομνηνός Δούκας που ήταν σπάταλος και επιπόλαιος ηγεμόνας με αποτέλεσμα να προκαλέσει το μίσος των κατοίκων της πόλης.[22] Ο Βατάτζης ξεκίνησε εκστρατεία για την Ευρώπη (1246), κατέλαβε από την Βουλγαρία την Θράκη και την Ανατολική Μακεδονία, ο Μιχαήλ Β΄ της Ηπείρου κατέλαβε αντίστοιχα την Δυτική Μακεδονία. Ο Βατάτζης βάδισε στην συνέχεια στην Θεσσαλονίκη, ζήτησε από τον Δημήτριο να εμφανιστεί αλλά εκείνος που κατάλαβε τους σκοπούς του το αρνήθηκε, οι οπαδοί του Βατάτζη όμως στην Θεσσαλονίκη του άνοιξαν τις πύλες. H Αυτοκρατορία της Θεσσαλονίκης διαλύθηκε, ο Δημήτριος εξορίστηκε στην Βιθυνία και σε λίγο καιρό σε ολόκληρη την Μακεδονία τοποθετήθηκε κυβερνήτης ο Μέγας Δομέστικος Ανδρόνικος Παλαιολόγος. Ο Θεόδωρος τυφλός και απομονωμένος στην Έδεσσα δεν μπορούσε να παρακολουθήσει τις εξελίξεις.[23][24]

Η επόμενη μέρα[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Οι φιλοδοξίες της οικογένειας συνεχίστηκαν με τον ανιψιό του Θεοδώρου Μιχαήλ Β΄ της Ηπείρου που έκανε επίμονες προσπάθειες να ανακαταλάβει την Θεσσαλονίκη και να δημιουργήσει ξανά το νέο ισχυρό Ηπειρώτικο κράτος που θα διεκδικούσε την Κωνσταντινούπολη. Η πρώτη επίθεση έγινε την τριετία 1251 - 1253 με την προτροπή του ηλικιωμένου θείου του Θεόδωρου που ήθελε να εκδικηθεί την ανατροπή του γιου του, ο Μιχαήλ Β΄ ηττήθηκε και αναγκάστηκε να δώσει τον Θεόδωρο όμηρο στον Βατάτζη που πέθανε σε αιχμαλωσία στην Νίκαια (1253). Ο Βατάτζης πέθανε και αυτός την επόμενη χρονιά (1254) αλλά οι διεκδικήσεις του Μιχαήλ Β΄ απέναντι στην Νίκαια συνεχίστηκαν και προχώρησε σε συμμαχίες με τον πανίσχυρο Πρίγκιπα της Αχαΐας Γουλιέλμο Β΄ Βιλλεαρδουίνο και τον Μανφρέδο της Σικελίας. Στην Μάχη της Πελαγονίας που ακολούθησε (1259) οι σύμμαχοι γνώρισαν την συντριβή από τον στρατό του Ιωάννη Παλαιολόγου του αδελφού του μελλοντικού αυτοκράτορα Μιχαήλ Η΄. Ο θρίαμβος της Πελαγονίας οδήγησε στην ανακατάληψη της Κωνσταντινούπολης από την Δυναστεία των Παλαιολόγων (15 Αυγούστου 1261).[25][26]

Οι Αυτοκράτορες της Θεσσαλονίκης[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Όνομα Εικόνα Γέννηση Σύζυγοι, τέκνα Θάνατος
Θεόδωρος Κομνηνός Δούκας
1224 - 1230
Theodor I. Despot von Epirus.jpg περί το 1180
Δεύτερος γιος του Σεβαστοκράτορος Ιωάννη Δούκα και της Ζωής Δούκαινας
Μαρία Πετραλίφαινα
δύο γιοι και δύο κόρες
1253
περίπου 73 ετών
Μανουήλ Κομνηνός Δούκας
1230 - 1237
Trachy of Manuel Komnenos Doukas.jpg 1187
Τρίτος γιος του Σεβαστοκράτορος Ιωάννη Δούκα και της Ζωής Δούκαινας
Μαρία Ασέν 1241
54 ετών
Ιωάννης δεσπότης Θεσσαλονίκης
1237 - 1244
Trachy of John Komnenos Doukas.jpg Πρώτος γιος του Θεοδώρου Κομνηνού Δούκα και της Μαρίας Πετραλίφαινας 1244
Δημήτριος δεσπότης Θεσσαλονίκης
1244 - 1246
1220
Δεύτερος γιος του Θεοδώρου Κομνηνού Δούκα και της Μαρίας Πετραλίφαινας

Παραπομπές[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

  1. Finlay 1877, σσ. 124ff.,Vasiliev 1952, σ. 522, Bartusis 1997, σ. 23, Magdalino 1989, σ. 87.
  2. Nicol 1993, σσ. 8–12.
  3. Fine 1994, σσ. 62–65.
  4. Nicol 1993, σσ. 10–12.
  5. Hendy 1999, σσ. 1, 6.
  6. Nicol 1993, σσ. 12–13.
  7. Fine 1994, σσ. 112–114, 119.
  8. Nicol 1993, σσ. 13, 20.
  9. Fine 1994, σσ. 119–120.
  10. Fine 1994, σσ. 122–124.
  11. Fine 1994, σσ. 124–125.
  12. Nicol 1993, σσ. 13, 22.
  13. Nicol 1993, σσ. 13, 22.
  14. Fine 1994, σσ. 125–126.
  15. Fine 1994, σσ. 126–128.
  16. Fine 1994, σ. 128.
  17. Nicol 1993, σ. 22.
  18. Fine 1994, σ. 133.
  19. Fine 1994, σσ. 133–134.
  20. Nicol 1993, σ. 22.
  21. Fine 1994, σ. 134.
  22. Fine 1994, σ. 157.
  23. Nicol 1993, σ. 22.
  24. Fine 1994, σσ. 157–158.
  25. Fine 1994, σσ. 157–165.
  26. Nicol 1993, σσ. 24, 28–29, 31–36.

Πηγές[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Περαιτέρω ανάγνωση[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

  • Bredenkamp, François (1996) (στα αγγλικά). The Byzantine Empire of Thessaloniki (1224–1242). Θεσσαλονίκη: Κέντρο Ιστορίας Θεσσαλονίκης. ISBN 9608433177. 
  • Σταυρίδου-Ζαφρακά, Αλκμήνη (1990). Νίκαια και Ήπειρος τον 13ο αιώνα. Ιδεολογική αντιπαράθεση στην προσπάθειά τους να ανακτήσουν την αυτοκρατορία. Θεσσαλονίκη. 
  • Σταυρίδου-Ζαφρακά, Αλκμήνη (1992). «Η κοινωνία της Ηπείρου στο κράτος του Θεόδωρου Δούκα». Πρακτικά Διεθνούς Συμποσίου για το Δεσποτάτο της Ηπείρου (Άρτα, 27‐31 Μαΐου 1990). Άρτα: Μουσικοφιλολογικός Σύλλογος Άρτης «Ο Σκουφάς», σελ. 313–333. 
  • Σταυρίδου-Ζαφρακά, Αλκμήνη (1999). «The Empire of Thessaloniki (1224–1242). Political Ideology and Reality». Βυζαντιακά 19: 211–222. 

Δείτε επίσης[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Στο λήμμα αυτό έχει ενσωματωθεί κείμενο από το λήμμα Empire of Thessalonica της Αγγλικής Βικιπαίδειας, η οποία διανέμεται υπό την GNU FDL και την CC-BY-SA 3.0. (ιστορικό/συντάκτες).