Αρκτική

Από τη Βικιπαίδεια, την ελεύθερη εγκυκλοπαίδεια
Η κόκκινη γραμμή είναι η ισόθερμη γραμμή των 10 °C τον Ιούλιο, ένα από τα όρια της Αρκτικής
Η Αρκτική από δορυφόρο

Η Αρκτική είναι η περιοχή γύρω από τον Βόρειο Πόλο, στον αντίποδα της Ανταρκτικής. Περιλαμβάνει βόρεια τμήματα των ΗΠΑ (Αλάσκα), του Καναδά, της Ρωσίας, της Νορβηγίας, της Σουηδίας, της Φινλανδίας, την Ισλανδία, τη Γροιλανδία, το αρχιπέλαγος Σβάλμπαρντ καθώς και όλο τον θαλάσσιο χώρο τον λεγόμενο Αρκτικό Ωκεανό (ή Βόρειο Παγωμένο Ωκεανό). Όλες οι παραπάνω περιοχές καλούνται και Αρκτικές Χώρες.

Η περιοχή της Αρκτικής ορίζεται είτε από τον αρκτικό κύκλο είτε από την αρκτική ισόθερμη γραμμή. Το συνηθέστερο όριο, βόρεια του οποίου εκτείνεται η Αρκτική, είναι ο Αρκτικός Κύκλος (66° 33’Β), που αποτελεί το όριο για τον ήλιο του μεσονυκτίου και την πολική νύχτα. Το άλλο όριο είναι, με βάση το κλίμα, η αρκτική ισόθερμη γραμμή των 10 °C τον Ιούλιο, η οποία και αποτελεί την τελευταία (από Ισημερινού) δενδρογραμμή (πέρα από την οποία δεν φυτρώνουν πια δέντρα).

Το μεγαλύτερο μέρος της Αρκτικής είναι θάλασσα καλυμμένη από πάγους που περιβάλλεται από παγωμένο έδαφος χωρίς δέντρα. Είναι γεμάτη ζωή, από οργανισμούς που ζουν στον πάγο και στη θάλασσα ως τους ανθρώπους που ζουν στις αρκτικές περιοχές. Οι ιθαγενείς λαοί έχουν προσαρμοστεί στις ακραίες κλιματολογικές συνθήκες. Η Αρκτική είναι πολύ ευαίσθητη στις αλλαγές κλίματος, γι’ αυτό και θεωρείται από τους επιστήμονες ένα σύστημα έγκαιρης προειδοποίησης.

Το όνομά της προέρχεται από την αρχαία λέξη άρκτος (αρκούδα) και της δόθηκε κατ’ αναλογία προς τους αστερισμούς της Μεγάλης και της Μικρής Άρκτου, οι οποίοι βρίσκονται κοντά στον πολικό αστέρα.

Για τους παγετωνικούς όγκους που καλύπτουν την Αρκτική, βλέπε Παγετώνες της Αρκτικής.

Η κλιματική αλλαγή απειλεί τους πάγους της Αρκτικής με σταδιακή εξαφάνιση. Η Αρκτική έχει αυξημένη σημασία για τις παραπλήσιες δυνάμεις, όπως η Ρωσία, ο Καναδάς και οι Ηνωμένες Πολιτείες, λόγω των φυσικών πόρων του υπεδάφους της.[1]

Κλίμα[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Η περιοχή της Αρκτικής ως σύνολο χαρακτηρίζεται από κρύους χειμώνες και δροσερά καλοκαίρια. Οι περισσότερες περιοχές του αρκτικού κύκλου δέχονται κάτω από 500 χιλιοστόμετρα κατακρημνίσεων, κυρίως χιονοπτώσεις. Οι ισχυροί άνεμοι συχνά ανακατεύονται με το χιόνι δίνοντας την εντύπωση στον θεατή ότι χιονίζει ενώ στην πραγματικότητα δεν χιονίζει. Τον χειμώνα οι θερμοκρασίες στον αρκτικό κύκλο φτάνουν ακόμη και τους 40 βαθμούς υπό το μηδέν. Το κλίμα στις παράκτιες περιοχές του αρκτικού κύκλου μετριάζεται από τα ωκεάνια ρεύματα, ενώ αυτές οι περιοχές έχουν υψηλότερες θερμοκρασίες και βαρύτερες χιονοπτώσεις από τις ψυχρότερες και ξηρότερες περιοχής στο εσωτερικό της στεριάς. Μεγάλο πρόβλημα για την Αρκτική είναι η υπερθέρμανση του πλανήτη, η οποία οδηγεί στη συρρίκνωση του θαλάσσιου πάγου της Αρκτικής, την συρρίκνωση του φύλλου πάγου της Γροιλανδίας και την απελευθέρωση μεθανίου καθώς το μόνιμα παγωμένο έδαφος ξεπαγώνει.[2]

Λόγω της μετανάστευσης των ισόθερμων γραμμών του πλανήτη με κατεύθυνση προς τους πόλους (κατά μέσο όρο τα ισόθερμα του πλανήτη κινούνται κατά 3.5 χιλιόμετρα το χρόνο προς τα βόρεια κατά μέσο όρο, τουλάχιστον τα τελευταία 30 χρόνια. Η περιοχή της Αρκτικής (όπως ορίζεται από τη δενδρογραμμή και τη μέση θερμοκρασία) συρρικνώνεται επί του παρόντος. [3] Η έκταση των θαλάσσιων πάγων στην Αρκτική συρρικώνεται. Υπάρχει μεγάλη απόκλιση στις προβλέψεις για την απώλεια πάγου στην Αρκτική, με τα μοντέλα να δείχνουν ότι κάποια στιγμή ανάμεσα στο 2035 με 2067 θα υπάρχει σχεδόν πλήρης ή πλήρης απουσία παγοκάλυψης στην Αρκτική τον μήνα Σεπτέμβριο.[4][5]

Φυσικοί πόροι[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Η Αρκτική περιλαμβάνει άφθονους φυσικούς πόρους (πετρέλαιο, φυσικό αέριο, ορυκτά, γλυκό νερό, ψάρια, ενώ στις υποαρκτικές περιοχές υπάρχουν και δάση). Η ανάπτυξη της σύγχρονης τεχνολογίας αλλά και το οικονομικό άνοιγμα της Ρωσίας προς την Δύση έχουν δημιουργήσει νέες ευκαιρίες για την αξιοποίηση των πόρων. Ο τουρισμός επίσης αυξάνεται στην Αρκτική.[6]

Η Αρκτική λόγω του χαμηλού πληθυσμού της, έχει μεγάλη σημασία για την μελέτη της άγριας φύσης στον κόσμο, καθώς υπάρχουν πολλά παρθένα τοπία με ελάχιστη ή μηδαμινή ανθρώπινη παρουσία. Η σημασία της Αρκτικής για τη διατήρηση της βιοποικιλότητας και των γονότυπων του πλανήτη είναι σημαντική. Ο αυξανόμενος ανθρώπινος πληθυσμός στον αρκτικό κύκλο επηρεάζει αρνητικά την υγεία των βιοτόπων της Αρκτικής. Η Αρκτική είναι ιδιαίτερα ευαίσθητη στην τριβή του εδάφους και στη διαταραχή των χώρων αναπαραγωγής των ζώων. Στην Αρκτική βρίσκεται το ένα πέμπτο του διαθέσιμου νερού της Αρκτικής.[7]

Επιπτώσεις της παγκόσμιας υπερθέρμανσης[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Λόγω της κλιματικής αλλαγής, τμήματα της Νορβηγίας που ανήκουν στον αρκτικό κύκλο αποκτούν εύκρατο κλίμα, όπως το χωριό Σκρούβα κοντά στο Σβόλβερ. Η μέση ετήσια θερμοκρασία της Σκρούβας είναι 6 βαθμοί Κελσίου, ενώ τέσσερις μήνες έχουν μέση θερμοκρασία πάνω από 10 βαθμούς Κελσίου.[8]

Η υπερθέρμανση του πλανήτη επηρεάζει την Αρκτική μέσω της αύξησης της θερμοκρασίας, της απώλειας του θαλάσσιου πάγου και τήξη του στρώματος πάγου της Γροιλανδίας. Η πιθανή απελευθέρωση μεθανίου από την περιοχή, ειδικά μέσω του ξεπαγώματος του μόνιμα παγωμένου εδάφους, προκαλεί ανησυχία στους επιστήμονες και τους κατοίκους. Η ενισχυμένη ανταπόκριση της Αρκτικής στην υπερθέρμανσης του πλανήτη θεωρείται από πολλούς σαν λόγο που το λιώσιμο των πάγων επιταχύνεται. Το λιώσιμο του στρώματος πάγου της Γροιλανδίας συνδέεται με επιτάχυνση του λιώσιμου των πάγων και στην υπόλοιπη περιοχή της Αρκτικής.[9][10]

Η Αρκτική είναι ιδιαίτερα ευάλωτη στις επιπτώσεις των κλιματικών μεταβολών, καθώς η έκταση των παγετώνων της έχει μειωθεί τα τελευταία χρόνια. Τα κλιματικά μοντέλα προβλέπουν πολύ μεγαλύτερη αύξηση της θερμοκρασίας στην Αρκτική από τον παγκόσμιο μέσο όρο,[11] με αποτέλεσμα οι επιστήμονες να δώσουν αρκετή σημασία στη περιοχή. Ειδικότερα, υπάρχουν ανησυχίες ότι η συρρίκνωση των παγετώνων στη περιοχή της Αρκτικής, συνέπεια της τήξης των παγετώνων της Αρκτικής και της Γροιλανδίας, θα μπορούσε σύντομα να συμβάλει στην άνοδο της στάθμης της θάλασσας.[12]

Η τρέχουσα υπερθέρμανση της Αρκτικής οδηγεί στην απελευθέρωση των κοιτασμάτων άνθρακα που βρίσκονταν για αιώνες κάτω από το μόνιμα παγωμένο έδαφος, οδηγώντας στην παραγωγή μεθανίου και διοξειδίου του άνθρακα από μικροοργανισμούς.[13][14] Η απελευθέρωση μεθανίου και διοξειδίου του άνθρακα που είναι αποθηκευμένα στο μόνιμα παγωμένο έδαφος θα μπορούσε να επιταχύνει σημαντικά την διαδικασία υπερθέρμανσης του πλανήτη, οδηγώντας ακόμη και σε μια απότομη επιδείνωση της υπερθέρμανσης του πλανήτη[15] καθώς είναι ισχυρά αέρια του θερμοκηπίου.[16]

Η κλιματική αλλαγή προβλέπεται επίσης να έχει μεγάλο αντίκτυπο στη βλάστηση των περιοχών με παραπλήσια θέση προς την Αρκτική, προκαλώντας αύξηση της έκτασης των θάμνων[17] και επηρεάζοντας αρνητικά την ζωή άλλων ομάδων φυτών όπως τα βρυόφυτα και οι λειχήνες.[18]

Υπάρχουν όμως κάποιες πιθανές ευκαιρίες οικονομικής φύσεως από το ξεπάγωμα της Αρκτικής. Το λιώσιμο των πάγων κάνει το Βορειοδυτικό Πέρασμαπιο πλωτό, αυξάνοντας την πιθανότητα να χρησιμοποιηθεί η θάλασσα που περιβάλλει την Αρκτική για σκοπούς διηπειρωτικού εμπορίου.[19] Το κρουαζερόπλοιο Crystal Serenity πέρασε με επιτυχία το βορειοδυτικό πέρασμα το καλοκαίρι του 2016.[20]

Επιπλέον, πιστεύεται ότι ο βυθός της Αρκτικής περιέχει σημαντικά κοιτάσματα πετρελαίου που μπορούν με το λιώσιμο των πάγων να γίνουν αξιοποιήσιμα.[21] Αυτοί οι παράγοντες οδηγούν σε συζητήσεις για το ποιες χώρες έχουν δικαίωμα να θέσουν αξιώσεις στην Αρκτική.[22][23][24][25]

Αυτόχθονες[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Γεωγραφική κατανομή των παράκτιων ανθρώπινων πληθυσμών που ζούσαν στον αρκτικό κύκλο, γύρω στο 2009. Περιλαμβάνονται τόσο ιθαγενείς (π.χ. Γιουκαγκίροι) και μη ιθαγενείς λαοί (π.χ. Ρώσοι).

Οι πρώτοι κάτοικοι στο αρκτικό κύκλο που ανέπτυξαν πολιτισμό ήταν στην κεντρική και ανατολική Αρκτική περιοχή της Βόρειας Αμερικής, στα μέσα της τρίτης χιλιετίας π.Χ. περίπου. Ο λεγόμενος αρκτικός πολιτισμός των μικρών εργαλείων αποτελούνταν από διάφορους πολιτισμούς Παλαιοεσκιμώων λαών, αλλά και πολιτισμούς, τους λεγόμενους "προντορσετιανούς πολιτισμούς" και "πολιτισμούς της Ανεξαρτησίας.[26][27] Ο πολιτισμός του Ντόρσετ (ινούκτιτουτ: Tuniit ή Tunit ) είναι μια γενική ονομασία που αναφέρεται στους επόμενους κατοίκους της κεντρικής και ανατολικής Αρκτικής. Ο πολιτισμός του Ντόρσετ εξελίχθηκε περαιτέρω, λόγω των τεχνολογικών και οικονομικών αλλαγών που έλαβαν χώρα κατά την περίοδο 1050–550 π.Χ. Με εξαίρεση των πληθυσμών στη χερσόνησο του Κεμπέκ και του Λαμπραντόρ, ο πολιτισμός του Ντόρσετ εξαφανίστηκε γύρω στο 1500 μ.Χ.[28] Σύμφωνα με γενετικές δοκιμές, οι Σαντλέρμιουτ, απόγονοι του πολιτισμού του Ντόρσετ, επέζησαν στο Άιβιλικ, στη νήσο Σαουθάμπτον και στα νησιά Κόουτς ως τις αρχές του 20ού αιώνα.[29]

Η εμφάνιση του πολιτισμού της Θούλης χρονολογείται στον 9ο με 10ο αιώνα μ.Χ. Οι επιστήμονες θεωρούν ότι οι δύο πολιτισμοί υπέστησαν μια μορφή ισχυρής επαφής μέσω της κοινής χρήσης διαφόρων τεχνολογιών, αλλά και ότι ο πολιτισμός της Θούλης συνάντησε κατάλοιπα του πολιτισμού του Ντόρσετ και απορρόφησε ορισμένα από τα χαρακτηριστικά του.[30] Άλλοι πιστεύουν ότι ο πολιτισμός της Θούλης εκτόπισε τον πολιτισμό του Ντόρσετ.

Μέχρι το 1300 μ.Χ., οι Ινουίτ είχαν εγκατασταθεί στην Αρκτική, διαδεχόμενοι τον πολιτισμό της Θούλης. Οι Ινουίτ ζούσαν τότε ήδη στη δυτική Γροιλανδία και μέχρι το 1400 μ.Χ. είχαν εγκατασταθεί και στην ανατολική Γροιλανδία. Με την πάροδο του χρόνου, οι Ινουίτ μετανάστευσαν σε παραπλήσιες περιοχές της Ανατολικής Ρωσίας, των Ηνωμένων Πολιτειών, του Καναδά και της Γροιλανδίας. [31]

Άλλοι ιθαγενείς λαοί που ζουν στον αρκτικό κύκλο περιλαμβάνουν τους Τσούκτσι, τους Εβένκους, τους Ινουπιάτ, τους Χάντι, τους Κοριάκες, τους Νενέτσιους, τους Σάαμι, τους Γιουκαγκίρους, τους Γκουιτσίν και τους Γιουπίκους.

Παραπομπές[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

  1. Χρήστος, Καρδαμπίκης (19 Μαΐου 2021). «Οι χώρες που διεκδικούν την Αρκτική». Sofokleousin.gr. Ανακτήθηκε στις 15 Σεπτεμβρίου 2022. 
  2. Radford, Tim (2 Σεπτεμβρίου 2020). «Arctic heating races ahead of worst case estimates». Climate News Network (στα Αγγλικά). Ανακτήθηκε στις 3 Σεπτεμβρίου 2020. 
  3. Hansen, Jim (19 Οκτωβρίου 2006). «The Planet in Peril – Part I». Yale Center for the Study of Globalization. Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο στις 15 Οκτωβρίου 2009. 
  4. Kirby, Alex (11 Αυγούστου 2020). «End of Arctic sea ice by 2035 possible, study finds». Climate News Network (στα Αγγλικά). Ανακτήθηκε στις 3 Σεπτεμβρίου 2020. 
  5. Reich, Katharine (15 Νοεμβρίου 2019). «Arctic Ocean could be ice-free for part of the year as soon as 2044». phys.org (στα Αγγλικά). Ανακτήθηκε στις 3 Σεπτεμβρίου 2020. 
  6. Raspotnik, Andreas (3 Απριλίου 2018). «Arctic Tourism - More than an Industry?». The Arctic Institute (στα Αγγλικά). Ανακτήθηκε στις 15 Σεπτεμβρίου 2022. 
  7. Society, National Geographic (6 Οκτωβρίου 2016). «Arctic». National Geographic Society. Ανακτήθηκε στις 11 Ιουνίου 2020. 
  8. Skrova climate statistics. yr.no. Retrieved 2021-11-09.
  9. Study links 2015 melting Greenland ice to faster Arctic warming 9 June 2016 University of Georgia
  10. Tedesco, M.; Mote, T.; Fettweis, X.; Hanna, E.; Jeyaratnam, J.; Booth, J.F.; Datta, R.; Briggs, K. (2016). «Arctic cut-off high drives the poleward shift of a new Greenland melting record». Nature Communications 7: 11723. doi:10.1038/ncomms11723. PMID 27277547. Bibcode2016NatCo...711723T. 
  11. Impacts of a warming Arctic: Arctic Climate Impact Assessment. Cambridge, UK: Cambridge University Press. Φεβρουαρίου 2005. ISBN 978-0-521-61778-9. Ανακτήθηκε στις 20 Νοεμβρίου 2006. 
  12. Grinberg, Emanuella (17 December 2008). "Ice melting across globe at accelerating rate, NASA says." CNN. Retrieved 30 March 2022
  13. Lenton, T.M.; Held, H.; Kriegler, E.; Hall, J.W.; Lucht, W.; Rahmstorf, S.; Schellnhuber, H.J. (2008). «Inaugural Article: Tipping elements in the Earth's climate system». Proceedings of the National Academy of Sciences 105 (6): 1786–93. doi:10.1073/pnas.0705414105. PMID 18258748. Bibcode2008PNAS..105.1786L. 
  14. Turetsky, Merritt R. (2019-04-30). «Permafrost collapse is accelerating carbon release». Nature 569 (7754): 32–34. doi:10.1038/d41586-019-01313-4. PMID 31040419. Bibcode2019Natur.569...32T. 
  15. «Abrupt Climate Change Focus Of U.S. National Laboratories». Science Daily. 23 Σεπτεμβρίου 2008. 
  16. Reuters (2019-06-18). «Scientists shocked by Arctic permafrost thawing 70 years sooner than predicted» (στα αγγλικά). The Guardian. ISSN 0261-3077. https://www.theguardian.com/environment/2019/jun/18/arctic-permafrost-canada-science-climate-crisis. Ανακτήθηκε στις 2019-07-02. 
  17. Myers-Smith, Isla H.; Forbes, Bruce C.; Wilmking, Martin; Hallinger, Martin; Lantz, Trevor; Blok, Daan; Tape, Ken D.; Macias-Fauria, Marc και άλλοι. (2011-01-01). «Shrub expansion in tundra ecosystems: dynamics, impacts and research priorities» (στα αγγλικά). Environmental Research Letters 6 (4): 045509. doi:10.1088/1748-9326/6/4/045509. ISSN 1748-9326. Bibcode2011ERL.....6d5509M. 
  18. Alatalo, Juha M.; Jägerbrand, Annika K.; Molau, Ulf (2015-11-01). «Testing reliability of short-term responses to predict longer-term responses of bryophytes and lichens to environmental change». Ecological Indicators 58: 77–85. doi:10.1016/j.ecolind.2015.05.050. 
  19. "Will ice melt open fabled Northwest Passage?" Σφάλμα στο πρότυπο webarchive: Ελέγξτε την τιμή |url=. Empty. CNN. 29 August 2002.
  20. «Largest Cruise Ship Ever To Sail Northwest Passage Docks In NYC». 16 Σεπτεμβρίου 2016. Ανακτήθηκε στις 24 Σεπτεμβρίου 2016. 
  21. Demos, Telis. "The great Arctic Circle oil rush." CNN. 8 August 2007.
  22. Shaw, Rob. "New patrol ships will reassert northern sovereignty: PM". Victoria Times Colonist. 9 July 2007.
  23. Halpin, Tony. "Russia stakes its claim on North Pole in underwater search for oil". The Times. 28 July 2007.
  24. «Arctic melt stuns scientists». CBS News. 9 October 2007. http://www.webcastr.com/videos/news/arctic-melt-stuns-scientists.html. [νεκρός σύνδεσμος]
  25. «Conference could mark start of Arctic power struggle». Canada.com. 28 May 2008. Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο στις 4 March 2009. https://web.archive.org/web/20090304204151/http://www.canada.com/topics/news/world/story.html?id=d0135cd8-c15a-48a3-9579-0df5f8e185c1. 
  26. Hoffecker, John F. (2005). A prehistory of the north: human settlement of the higher latitudes. Rutgers University Press. σελ. 130. ISBN 978-0-8135-3469-5. 
  27. Gibbon, pp. 28–31
  28. Gibbon, pp. 216–217
  29. McGhee, Robert (2005). The last imaginary place: a human history of the Arctic world (Digitized 7 October 2008 έκδοση). Oxford University Press. σελ. 55. ISBN 978-0-19-518368-9. 
  30. Gibbon, p. 218
  31. «First Nations Culture Areas Index». the Canadian Museum of Civilization. 

Εξωτερικοί σύνδεσμοι[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]