Αργυρό το μίλημα και χρυσό το σώπα

Σελίδα από την έκδοση του 1901 του βιβλίου Sartor Resartus (1833 - 1834) του Τόμας Κάρλαϊλ, στην οποία εμφανίζεται η παροιμία, σηματοδοτώντας την πρώτη χρήση της στα Αγγλικά.

«Αργυρό το μίλημα και χρυσό το σώπα» είναι μια παροιμία που εξυμνεί την αξία της σιωπής έναντι της ομιλίας. Η σύγχρονη μορφή της, η οποία πιθανότατα προέρχεται από τον αραβικό πολιτισμό, χρησιμοποιείται ήδη από τον 9ο αιώνα.

Σημασία

Η φράση «Αργυρό το μίλημα και χρυσό το σώπα» έχει περιγραφεί ως «ίσως η πιο γνωστή από τις παροιμίες που αφορούν τη σιωπή» στην αγγλική γλώσσα. Παρόμοια παροιμία στα Ελληνικά είναι η φράση «Η σιωπή είναι χρυσός», η οποία είναι ευρύτερα διαδεδομένη και καταγράφεται σε σημερινά ελληνικά λεξικά γενικής γλώσσας.

Έχουν υπάρξει παρόμοιες παροιμίες και σε άλλες γλώσσες. Στο Ταλμούδ, για παράδειγμα, καταγράφεται η εξής παροιμία στην αραμαϊκή γλώσσα: «Αν μια λέξη αξίζει ένα σέκελ, η σιωπή αξίζει δύο», η οποία μεταφράστηκε στα αγγλικά κατά τον 17ο αιώνα. Έπαινοι της σιωπής μπορεί επίσης να βρεθούν σε πολύ παλαιότερα έργα, όπως η Βίβλος. Για παράδειγμα, η φράση: «Ἐν τῇ πολυλογίᾳ δὲν λείπει ἁμαρτία· ἀλλ᾿ ὅστις κρατεῖ τὰ χείλη αὑτοῦ, εἶναι συνετός» (Παροιμίαι, 10:19).

Προέλευση και εξάπλωση

Το 1932, ο Ρίτσαρντ Γέντε περιέγραψε την παροιμία που περιέχει τις λέξεις «αργυρό» και «χρυσό» ως «ανατολίτικης προέλευσης». Το 1999, ο Ντέιβιντ Τζ. Βάσερσταϊν παρατήρησε ότι η «ανατολίτικη προέλευση» που αναφέρθηκε από αρκετούς προηγούμενους συγγραφείς ήταν πιθανότατα η αραμαϊκή παροιμία που περιέχει τη λέξη «σέκελ», καθώς συνδέει την ομιλία, τη σιωπή και τη χρηματική αξία. Ο Βάσερσταϊν υποστήριξε, ωστόσο, ότι η αραμαϊκή παροιμία με τη λέξη «σέκελ» (η οποία είχε ήδη δημοσιευτεί στα Αγγλικά από τον Τζον Ρέι σε μια Συλλογή Αγγλικών Παροιμιών του 1678) ήταν συγγενής φράση, ίσως έχοντας την ίδια αρχαία προέλευση, αλλά διέφερε στη χρήση της στην ευρωπαϊκή κουλτούρα που χρησιμοποιεί τους όρους «αργυρό» και «χρυσό». Επίσης, ο Βάσερσταϊν ανίχνευσε την τελευταία εκδοχή της παροιμίας στην αραβική κουλτούρα, παρατηρώντας ότι χρησιμοποιούνταν ευρέως στα Αραβικά επί αιώνες, έχοντας καταγραφεί στα γραπτά του μουσουλμάνου λόγιου του 11ου αιώνα Αλ Ραγκίμπ αλ Ισφαχάνι καθώς και του συγγραφέα του 9ου αιώνα Αλ Τζαχίζ. Ο τελευταίος για την ακρίβεια γράφει ότι «Αν η ομιλία ήταν από ασήμι, τότε η σιωπή θα ήταν από χρυσό»). Η παροιμία που περιέχει τις λέξεις «αργυρό» και «χρυσό» ήταν επίσης γνωστή στην ισλαμική Ισπανία, όπου καταγράφηκε τον 11ο αιώνα από τον Ιμπν Χαγιάν της Κόρδοβας.

Σε ορισμένα αραβικά έργα η παροιμία έχει αποδοθεί στον βασιλιά Σολομώντα. Για παράδειγμα, ο Γεωργιανός συγγραφέας του 10ου αιώνα Γκιόργκι Μέρτσουλε, στο έργο του Ο βίος του Γρηγορίου της Χάντζτας, αποδίδει επίσης αυτή την παροιμία στον βασιλιά Σολομώντα. Ο Βάσερσταϊν, ωστόσο, γράφει ότι δεν υπάρχουν επαληθεύσιμα στοιχεία για μια τέτοια προέλευση, καθώς δεν έχει βρεθεί καμία αρχαία εβραϊκή εκδοχή της παροιμίας που να χρησιμοποιεί τους όρους «αργυρό» και «χρυσό». Σημειώνει επίσης ότι ορισμένα άλλα αραβικά έργα, και πάλι χωρίς επαληθεύσιμα στοιχεία, έχουν αποδώσει την παροιμία που περιέχει τους όρους «αργυρό» και «χρυσό» στον Λουκμάν τον Σοφό. Ο Βάσερσταϊν καταλήγει στο συμπέρασμα ότι η πραγματική προέλευση της φράσης πιθανότατα χάνεται στην ιστορία, ενώ οι παλαιότερες σωζόμενες πηγές έχουν απλώς αποδώσει την παροιμία σε «σοφούς της αρχαιότητας».

Σύμφωνα με τον Βάσερσταϊν, η παροιμία που περιέχει τους όρους «αργυρό» και «χρυσό» πιθανότατα εισήλθε στη δυτική κουλτούρα μέσω του έργου ενός Σεφαρδίτη του 14ου αιώνα, του Σάντομπ ντε Καριόν, γνωστού και ως Σεμ Τομπ μπεν Ισαάκ Αρδουτιέλ, ενός Εβραίου συγγραφέα και μεταφραστή αραβικών κειμένων. Έτσι, κατά τους επόμενους αιώνες, η παροιμία άρχισε να χρησιμοποιείται στα Ισπανικά και τελικά και σε άλλες ευρωπαϊκές γλώσσες.

Σύμφωνα με τον Γέντε, η παροιμία έγινε δημοφιλής στη Γερμανία κατά τις αρχές του 19ου αιώνα και στη συνέχεια εξαπλώθηκε στην αγγλική γλώσσα, πιθανώς μέσω των Γερμανών μεταναστών στις Ηνωμένες Πολιτείες Αμερικής. Ο Βάσερσταϊν γράφει ότι η πρώτη καταγεγραμμένη χρήση της φράσης στα Αγγλικά ήταν στο μυθιστόρημα Sartor Resartus (1833–34) του Τόμας Κάρλαϊλ, ο οποίος για άγνωστους λόγους απέδωσε της φράση σε μια «ελβετική επιγραφή». Η προέλευση της παροιμίας και η ιστορία των πρώτων εμφανίσεών της στην αγγλική γλώσσα είχαν ήδη αποκτήσει ενδιαφέρον για το αγγλικό κοινό από το δεύτερο μισό του 19ου αιώνα, όταν το θέμα συζητήθηκε σε μια σειρά επιστολών στο λογοτεχνικό περιοδικό Notes and Queries, όπου αρκετοί συντάκτες σχολίασαν το ζήτημα στο πλαίσιο του βιβλίου του Κάρλαϊλ.

Τέλος, η ίδια φράση στα Ελληνικά, η οποία αποδίδεται ως «ελληνική παροιμία», είχε τυπωθεί στα αγγλικά ήδη από το 1818 σε μια συλλογή που ανατύπωνε υλικό από το σύγγραμμα Έρευναι εν Ελλάδι (1814) του Ουίλιαμ Μάρτιν Λικ. Σε αρκετά τεκμήρια του Κέντρου Λαογραφίας της Ακαδημίας Αθηνών, η παροιμία αναφέρεται ως "περσικής προέλευσης".