Αποναζιστικοποίηση

Μια «οδός Αδόλφου Χίτλερ» (στη φωτογραφία στην Τριρ) παίρνει πάλι το παλιό της όνομα

Η αποναζιστικοποίηση (γερμανικά: Entnazifizierung‎‎) ήταν ένα πρόγραμμα της πολιτικής των Συμμαχικών Δυνάμεων που εφαρμόστηκε από τον Ιούλιο του 1945 στη γερμανική και αυστριακή κοινωνία και μετά, με στόχο την πλήρη εξάλειψη της εθνικοσοσιαλιστικής ιδεολογίας και τη λογοδοσία των εμπνευστών, των εκπροσώπων και των υποστηρικτών της - σε κρατικό, κοινωνικό και ιδιωτικό επίπεδο, τον εκδημοκρατισμό της Γερμανίας και της Αυστρίας και την εξάλειψη του μιλιταρισμού.

Οι κύριοι στόχοι ήταν η διάλυση του Εθνικοσοσιαλιστικού Γερμανικού Εργατικού Κόμματος, το οποίο αριθμούσε 8,5 εκατομμύρια μέλη, και των συνδεδεμένων με αυτό οργανώσεων, καθώς και η δήμευση των περιουσιακών τους στοιχείων. Επίσης, η απομάκρυνση και ο αποκλεισμός των Ναζί και των μιλιταριστών από τη δημόσια διοίκηση και άλλα αξιώματα, βάσει νόμων. Η διαδικασία της αποναζιστικοποίησης τελείωσε το 1951. Δεν είχε απόλυτη επιτυχία καθώς απέτυχε στην πράξη να προσεγγίσει όλα τα άτομα που υποστήριξαν ή συνεργάστηκαν με τους Ναζί και παραμένει αμφιλεγόμενη μέχρι σήμερα.

Επισκόπηση

Η σβάστικα αφαιρέθηκε από κτίρια, εδώ κάτω από τον αετό στην είσοδο του Πολυτεχνείου του Ντάρμστατ

Η αποναζιστικοποίηση ήταν μια πρωτοβουλία που ανέλαβε το Συμμαχικό Συμβούλιο Ελέγχου για την απαλλαγή της γερμανικής και αυστριακής κοινωνίας, του πολιτισμού, του τύπου, της οικονομίας, της δικαιοσύνης, της εκπαίδευσης, της νομολογίας και της πολιτικής από τη ναζιστική ιδεολογία και την επανεκπαίδευση σε δημοκρατικά ιδανικά μετά την άνευ όρων παράδοση της Ναζιστικής Γερμανίας και τον τερματισμό του Β' Παγκοσμίου Πολέμου.

Πραγματοποιήθηκε στην κατεχόμενη Γερμανία με την απαγόρευση των ναζιστικών συμβόλων και την απομάκρυνση όσων ήταν μέλη του Ναζιστικού Κόμματος, των SS, των SA, της Υπηρεσίας Ασφαλείας Sicherheitsdienst ή της Γκεστάπο, από θέσεις εξουσίας και επιρροής, με τη διάλυση των οργανώσεων που σχετίζονταν με τον ναζισμό, όπως το Γερμανικό Μέτωπο Εργασίας που αριθμούσε 25  εκατομμύρια μέλη, και με τη δίκη διαβόητων Ναζί για εγκλήματα πολέμου στις δίκες της Νυρεμβέργης του 1946 και τις επακόλουθες δίκες των σημαντικότερων εγκληματιών πολέμου.

Το πρόγραμμα αποναζιστικοποίησης ξεκίνησε μετά το τέλος του πολέμου και επικυρώθηκε στη Διάσκεψη του Πότσδαμ τον Αύγουστο του 1945. Ο όρος χρησιμοποιήθηκε για πρώτη φορά το 1943 από το Πεντάγωνο, με σκοπό να εφαρμοστεί σε σχέση με το μεταπολεμικό γερμανικό νομικό σύστημα. Ωστόσο, αργότερα απέκτησε ευρύτερη εφαρμογή. Οι αιχμάλωτοι πολέμου που κρατούνταν σε συμμαχικά στρατόπεδα υπόκεινταν επίσης σε αποναζιστικοποίηση.

Προκειμένου να αξιολογηθούν οι ευθύνες, οι υπόλογοι που παραδόθηκαν στη δικαιοσύνη κατατάχθηκαν σε μία από τις πέντε κατηγορίες:

1. Κύριοι ένοχοι. Αντιμετώπισαν άμεση σύλληψη, θάνατο, βαριές ποινές με ή χωρίς καταναγκαστικά έργα, καθώς και ελαφρύτερες κυρώσεις.
2. Επιβαρυμένοι. Άμεση σύλληψη και φυλάκιση έως δέκα ετών, εκτέλεση εργασιών αποκατάστασης ή ανοικοδόμησης και άλλους περιορισμούς.
3. Ελαφρύτεροι παραβάτες. Σε αναστολή για δύο έως τρία χρόνια με λίστα περιορισμών. Δεν φυλακίστηκαν.
4. Οπαδοί (συνοδοιπόροι). Υπέστησαν περιορισμούς στα ταξίδια, την εργασία και τα πολιτικά δικαιώματα, καθώς και πρόστιμα.
5. Άτομα που αθωώθηκαν. Καμία κύρωση.

Δυσκολίες

Πολύ σύντομα μετά την έναρξη του προγράμματος, λόγω της έναρξης του Ψυχρού Πολέμου οι δυτικές δυνάμεις και ιδιαίτερα οι Ηνωμένες Πολιτείες άρχισαν να χάνουν το ενδιαφέρον τους για το πρόγραμμα, με την αμερικανική εξωτερική πολιτική από το 1946 να στρέφεται προς τη Σοβιετική Ένωση και την κατεχόμενη Ιαπωνία. Η αμερικανική κυβέρνηση σύντομα άρχισε να θεωρεί το πρόγραμμα αναποτελεσματικό και αντιπαραγωγικό.

Αφίσα του FDP για τις ομοσπονδιακές εκλογές του 1949 που απαιτούσε τον τερματισμό της αποναζιστικοποίησης

Η κυριότερη δυσκολία ήταν ο τεράστιος αριθμός Γερμανών που έπρεπε πρώτα να ερευνηθούν και στη συνέχεια να τιμωρηθούν εάν διαπιστωνόταν ότι είχαν υποστηρίξει το ναζιστικό κράτος. Τους πρώτους μήνες της αποναζιστικοποίησης υπήρχε μεγάλη επιθυμία να γίνει απολύτως διεξοδική έρευνα, να διερευνηθεί κάθε ύποπτος και να λογοδοτήσει κάθε υποστηρικτής του ναζισμού. Ωστόσο, αποφασίστηκε ότι το πλήθος των εξεταζόμενων απλώς καθιστούσε αυτόν τον στόχο ανέφικτο. Επιπλέον, το πρόγραμμα ήταν εξαιρετικά αντιδημοφιλές στη Δυτική Γερμανία, όπου πολλοί πρώην Ναζί διατηρούσαν θέσεις εξουσίας. Το Σχέδιο Μοργκεντάου που στόχευε στον βιομηχανικό αφοπλισμό της χώρας εγκαταλείφθηκε ως μη ρεαλιστικό λόγω των υπερβολικά τιμωρητικών μέτρων του που πιθανόν να προκαλούσαν τη γερμανική οργή και επιθετικότητα. Με την πάροδο του χρόνου, μια άλλη παράμετρος που μετρίασε την προσπάθεια αποναζιστικοποίησης στη Δύση ήταν η ανησυχία να διατηρηθεί η καλή θέληση του γερμανικού πληθυσμού για να αποτραπεί η ανάπτυξη του κομμουνισμού.

Ως αποτέλεσμα των διαφόρων πιέσεων, και μετά από μια έκθεση της Στρατιωτικής Κυβέρνησης της 15ης Ιανουαρίου 1946, η οποία αμφισβητούσε την αποτελεσματικότητα της αποναζιστικοποίησης και διαπίστωνε ότι «Η παρούσα διαδικασία αποτυγχάνει στην πράξη να προσεγγίσει έναν σημαντικό αριθμό ατόμων που υποστήριξαν ή βοήθησαν τους Ναζί», τον Μάρτιο του 1946 αποφασίστηκε η ευθύνη για την αποναζιστικοποίηση να μεταβιβασθεί στους Γερμανούς. Έτσι, η αποναζιστικοποίηση εφαρμόσθηκε με ολοένα και πιο επιεική και χαλαρό τρόπο μέχρι που καταργήθηκε επίσημα το 1951.

Ο Γερμανός καγκελάριος Κουρτ Γκέοργκ Κίζινγκερ (δεξιά) ήταν πρώην μέλος του Ναζιστικού Κόμματος.

Στην αποναζιστικοποίηση αντιτάχθηκε η νέα δυτικογερμανική κυβέρνηση του Κόνραντ Αντενάουερ, ο οποίος το 1946 ζήτησε τον τερματισμό της, καθώς, όπως είπε, είχε «προκαλέσει μεγάλη δυστυχία και μεγάλη ζημιά» και δήλωσε ότι ο τερματισμός της διαδικασίας ήταν απαραίτητος για τον επανεξοπλισμό της Δυτικής Γερμανίας. Πολλά μέλη της κυβέρνησης της Δυτικής Γερμανίας και της Αυστρίας είχαν ναζιστικό παρελθόν. Κύριος σύμβουλος και υπουργός του Αντενάουερ ήταν ο πρώην Ναζί Χανς Γκλόμπκε, ο οποίος το 1935 είχε συμμετάσχει στη δημιουργία των αντιεβραϊκών Νόμων της Νυρεμβέργης. Ο Γκλόμπκε άσκησε σημαντική επιρροή στη στελέχωση υπουργείων, γραφείων και μυστικών υπηρεσιών (Ομοσπονδιακή Υπηρεσία Πληροφοριών) της Δυτικής Γερμανίας με πρώην Ναζί. Τη δεκαετία του 1980, ο πρώην Γενικός Γραμματέας του ΟΗΕ και πρόεδρος της Αυστρίας Κουρτ Βάλντχαϊμ βρέθηκε αντιμέτωπος με κατηγορίες ότι είχε πει ψέματα για τη δράση του στα Βαλκάνια κατά τη διάρκεια του πολέμου.

Από την άλλη πλευρά, στη σοβιετική ζώνη κατοχής και αργότερα στην Ανατολική Γερμανία, η αποναζιστικοποίηση θεωρήθηκε κρίσιμο στοιχείο του μετασχηματισμού σε μια σοσιαλιστική κοινωνία και εφαρμόσθηκε αυστηρά και αποτελεσματικά. Η διαδικασία έλαβε χώρα ταυτόχρονα με την απαλλοτρίωση των περιουσιών των μεγάλων γαιοκτημόνων, οι οποίοι ήταν επίσης συχνά πρώην υποστηρικτές των Ναζί. Πρώην Ναζί αξιωματούχοι συνειδητοποίησαν γρήγορα ότι θα αντιμετώπιζαν λιγότερα προβλήματα στις ζώνες που ελέγχονταν από τους Δυτικούς Συμμάχους και πολλοί διέφυγαν στη Δύση με πρόσχημα τον αντικομμουνισμό.

Επιστήμονες

Ομάδα Γερμανών επιστημόνων πρώην Ναζί στο Fort Bliss του Τέξας, έβδομος από δεξιά στην πρώτη σειρά ο Βέρνερ φον Μπράουν

Δεν αντιμετώπισαν όλοι οι πρώην Ναζί διώξεις. Η ανάληψη ειδικών καθηκόντων για τις κυβερνήσεις κατοχής προστάτευσε τους Γερμανούς επιστήμονες και άλλους τεχνικούς εμπειρογνώμονες από τη δίωξη, επιτρέποντάς τους να συνεχίσουν να εργάζονται και σε ορισμένες περιπτώσεις να αποκτήσουν εξέχουσα θέση και διασυνδέσεις με τους κατακτητές. Μία από τις πιο αξιοσημείωτες υποθέσεις αφορούσε τον Βέρνερ φον Μπράουν, ηγετική φυσιογνωμία στην ανάπτυξη της τεχνολογίας πυραύλων στη Ναζιστική Γερμανία, ο οποίος ήταν μεταξύ πολλών άλλων Γερμανών επιστημόνων (περισσότεροι από 1.600) που στρατολογήθηκαν από τις ΗΠΑ μέσω του μυστικού προγράμματος Επιχείρηση Συνδετήρας, και αργότερα στη ΝΑΣΑ έγινε πρωτοπόρος στα αμερικανικά διαστημικά προγράμματα.

Συλλογική ευθύνη και ενοχή

«Αυτές οι φρικαλεότητες: δικό σας λάθος!», μία από τις αφίσες που διένειμαν οι αμερικανικές αρχές κατοχής το καλοκαίρι του 1945

Ήδη από το 1944, εξέχοντες διαμορφωτές της κοινής γνώμης στις ΗΠΑ είχαν ξεκινήσει μια εκστρατεία (η οποία συνεχίστηκε μέχρι το 1948) υποστηρίζοντας μια σκληρή ειρήνη για τη Γερμανία, με συγκεκριμένο στόχο να ανατραπεί η άποψη στις ΗΠΑ να θεωρούν τους Ναζί και τον γερμανικό λαό ως ξεχωριστές οντότητες.

Δηλώσεις που έγιναν από τις βρετανικές και τις αμερικανικές κυβερνήσεις, τόσο πριν όσο και αμέσως μετά την παράδοση της Γερμανίας, δείχνουν ότι το γερμανικό έθνος στο σύνολό του έπρεπε να θεωρηθεί υπεύθυνο για τις ενέργειες του ναζιστικού καθεστώτος, χρησιμοποιώντας συχνά τους όρους «συλλογική ενοχή» και «συλλογική ευθύνη».

Για τον σκοπό αυτό και στα πλαίσια της επανεκπαίδευσης του γερμανικού λαού - στα σχολεία είχαν προσληφθεί ειδικά εκπαιδευμένοι καθηγητές (Νόιλερερ) - όταν οι Σύμμαχοι ξεκίνησαν τις μεταπολεμικές τους προσπάθειες αποναζιστικοποίησης, η Μεραρχία Ψυχολογικού Πολέμου ανέλαβε μια ψυχολογική εκστρατεία με σκοπό την ανάπτυξη γερμανικού αισθήματος συλλογικής ευθύνης.

Γερμανοί πολίτες βλέπουν θύματα του στρατοπέδου συγκέντρωσης Μπούχενβαλντ

Από το 1945, στη Γερμανία άρχισαν να εκδίδονται οδηγίες προς τους αξιωματικούς των Συμμάχων που ήταν υπεύθυνοι για την παραγωγή εφημερίδων και ραδιοφωνικών εκπομπών για τον γερμανικό πληθυσμό, να τονίζουν «την ηθική ευθύνη όλων των Γερμανών για τα ναζιστικά εγκλήματα», καθώς ένα τέτοιο αίσθημα συλλογικής ενοχής «θεωρούνταν προϋπόθεση για οποιαδήποτε μακροπρόθεσμη επανεκπαίδευση του γερμανικού λαού».

Μέσω του γερμανικού τύπου, ο οποίος βρισκόταν υπό τον έλεγχο των Συμμάχων, καθώς και αφίσες και φυλλάδια, οι Γερμανοί πολίτες ενημερώνονταν για όσα είχαν συμβεί στα ναζιστικά στρατόπεδα συγκέντρωσης. Ένα παράδειγμα είναι η χρήση αφισών με εικόνες θυμάτων των στρατοπέδων σε συνδυασμό με κείμενα όπως «Είστε ένοχοι γι'αυτό!»  ή «Αυτές οι φρικαλεότητες είναι δικό σας λάθος!». Χιλιάδες Γερμανοί που ζούσαν κοντά οδηγήθηκαν μέσα στα στρατόπεδα για να δουν με τα ίδια τους τα μάτια τα εγκλήματα που διαπράχθηκαν. Επίσης, αρκετές ταινίες που έδειχναν τα στρατόπεδα συγκέντρωσης γυρίστηκαν και προβλήθηκαν στο γερμανικό κοινό για να τους αποδείξουν πέρα ​​από κάθε αμφισβήτηση ότι αυτά τα γερμανικά εγκλήματα κατά της ανθρωπότητας διαπράχθηκαν πραγματικά και ότι ο γερμανικός λαός - και όχι μόνο οι Ναζί και τα SS - έφερε την ευθύνη.