Μετάβαση στο περιεχόμενο

Αννίβας

Από τη Βικιπαίδεια, την ελεύθερη εγκυκλοπαίδεια
Αννίβας
Γενικές πληροφορίες
Γέννηση247 π.Χ.
Καρχηδόνα
Θάνατος183 π.Χ.
Γκέμπτζε
Αιτία θανάτουδηλητηρίαση
Συνθήκες θανάτουαυτοκτονία
Χώρα πολιτογράφησηςΑρχαία Καρχηδόνα
Πληροφορίες ασχολίας
Ιδιότηταπολιτικός[1]
στρατιωτικός ηγέτης[1]
Οικογένεια
ΣύζυγοςΙμίλκη
ΤέκναΆσπαρ Μπάρκα
ΓονείςΑμίλκας Βάρκας[2]
Αδέλφιατρίτη κόρη του Αμίλκα Βάρκα
Ασδρούβας Βάρκας[3][4]
Μάγων Βάρκας
μεγαλύτερη κόρη του Αμίλκα Βάρκα
μεσαία κόρη του Αμίλκα Βάρκα
ΟικογένειαΒαρκίδες[5]
Στρατιωτική σταδιοδρομία
Βαθμός/στρατόςαρχιστράτηγος/στρατός της αρχαίας Καρχηδόνας
Πόλεμοι/μάχεςΒ΄ Ρωμαιο-Καρχηδονιακός Πόλεμος, Καρχηδονιακή κατάκτηση της Ιβηρικής Χερσονήσου και Ρωμαιο-Σελευκιδικός Πόλεμος
Αξιώματα και βραβεύσεις
Βραβεύσειςillustrious son[6]
Commons page Σχετικά πολυμέσα
δεδομένα

Ο Αννίβας (ή Αννίβας Βάρκας, 247 π.Χ. - 183 π.Χ.) ήταν Καρχηδόνιος κρατικός λειτουργός και στρατηγός και το όνομά του σήμαινε : «η χάρη του Βάαλ»

Πρώτα χρόνια

[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Ο Αννίβας ήταν ένας από τους γιους του διάσημου Καρχηδονίου στρατηγού και πολιτικού Αμίλκα Βάρκα με μια άγνωστη σύζυγο. Ο τόπος γέννησης του ήταν πιθανότατα η Καρχηδόνα μια από τις κορυφαίες αποικίες των Φοινίκων στην Μεσόγειο. Οι δυο αδελφοί του ήταν ο Ασδρούβας Βάρκας και ο Μάγων Βάρκας, είχε επίσης πολλές αδελφές οι οποίες παντρεύτηκαν διάσημους στρατηγούς όπως ο Ασδρούβας ο Ωραίος και ο βασιλιάς της Νουμιδίας Ναράβας. Την εποχή που παντρεύτηκαν οι αδελφές του ήταν ακόμα παιδί, τότε και με την λήξη του Α΄ Καρχηδονιακού Πολέμου ξέσπασε ο Πόλεμος των Μισθοφόρων με τον οποίο 70.000 ιθαγενείς Αφρικανοί Βέρβεροι εξεγέρθηκαν εναντίον των κατακτητών της Καρχηδόνας.[7] Μετά την ήττα των επαναστατών ο Ναράβας ο οποίος βοήθησε τον πατέρα του δόθηκε σύζυγος σε μια από τις αδελφές του. Ο Αμίλκας Βάρκας προσπάθησε να βελτιώσει την διαλυμένη κατάσταση της πόλης του, με έδρα το Κάδιθ ξεκίνησε την κατάκτηση της Ιβηρικής. Η Καρχηδόνα ήταν σε άθλια κατάσταση και δεν μπορούσε να μεταφέρει τις δυνάμεις της με πλοία, ο στρατός του Αμίλκα Βάρδα έφτασε πεζός στις Ηράκλειες Στήλες και πέρασε στην απέναντι ακτή από το Στενό του Γιβραλτάρ.[8] Ο Πολύβιος έγραψε ότι ο μικρός Αννίβας ζήτησε από τον πατέρα του να τον πάρει μαζί του στο υπερπόντιο ταξίδι, αυτός του ζήτησε να ορκιστεί ότι πάντα θα ήταν εχθρός της Ρώμης όσο ζούσε. Ο μικρός Αννίβας ήταν τότε μόλις 9 ετών, σύμφωνα με τον θρύλο ο πατέρας του τον έφερε σε ένα θυσιαστήριο, με την φωτιά πάνω από το κεφάλι του τον έβαλε να ορκιστεί ότι δεν θα γίνει ποτέ φίλος της Ρώμης. Άλλες πηγές αναφέρουν ότι ο Αννίβας είπε στον Αμίλκα Βάρκα "Σου ορκίζομαι ότι όσο το επιτρέπει η ηλικία μου θα εξαφανίσω τους Ρωμαίους με φωτιά και σπαθί".[9][10] Ο τόπος στον οποίο πραγματοποιήθηκε ο όρκος σύμφωνα με την ίδια παράδοση ήταν η Πενίσκολα.[11] Ο Αμίλκας Βάρκας προχώρησε κατόπιν στην κατάκτηση της Hispania, στην διάρκεια της εκστρατείας πνίγηκε σε ένα ποτάμι (228 π.Χ.). Τον Αμίλκα διαδέχθηκε ο γαμπρός του Ασδρούβας ο Ωραίος επειδή οι γιοι του ήταν ακόμα ανίληκοι, ο μεγαλύτερος Αννίβας ήταν μόλις 18 ετών και υπηρετούσε υπό τις εντολές του. Ο Ασδρούβας που προσπάθησε με κάθε μέσο να εξυπηρετήσει τα συμφέροντα του στην Ιβηρική έκλεισε συμφωνία με την Ρώμη, ο ίδιος δεν θα κατακτούσε καμιά περιοχή βόρεια του ποταμού Έβρου, οι Ρωμαίοι αντίστοιχα νότια. Ο Ασδρούβας προσπάθησε ταυτόχρονα να εξασφαλίσει τότε την συμμαχία των ιθαγενών κατοίκων, των Ιβήρων στην Ιβηρική αλλά και των υπηκόων του Βερβέρων.[12] Με την δολοφονία του Ασδρούβα του Ωραίου (221 π.Χ.) ο 26χρονος Αννίβας ανακηρύχθηκε ομόφωνα αρχηγός του Καρχηδονιακού στρατού. Ο Ρωμαίος Τίτος Λίβιος έγραψε ότι "οι στρατιώτες έβλεπαν στο πρόσωπο του τον ίδιο τον πατέρα του όταν ήταν νέος, ποτέ δεν παρουσιάστηκε ηγέτης με τόσο μεγάλο πνεύμα και τόσο επιδέξιος στην αντίληψη, τις πράξεις και τις διαταγές του".[13]

Ο Τίτος Λίβιος αναφέρει ότι η σύζυγος του Αννίβα καταγόταν από την Καστούλο, μια πανίσχυρη πόλη σύμμαχος με την Καρχηδόνα.[14] Ο Ρωμαίος ποιητής Σίλιος Ιταλικός την καταγράφει ως "Ιμίλκη" και αναφέρει ότι ήταν Ελληνικής καταγωγής.[15] Ο ιστορικός Γκίλμπερτ Τσαρλς-Πικάρντ ωστόσο έγραψε ότι σύμφωνα με την ετυμολογία του ονόματος της ήταν Σημιτικής καταγωγής, το όνομα της μεταφράζεται στα Σημιτικά "ηγέτης" ή "βασιλεύς".[16] Ο Σίλιος Ιταλικός καταγράφει επίσης έναν γιο μαζί της τον "Άσπαρ", το ίδιο και πολλοί άλλοι αρχαίοι συγγραφείς αλλά η ύπαρξη του δεν έχει αποδειχτεί.[17][18][19] Τα επόμενα δύο χρόνια μετά την άνοδο του στην ηγεσία των Καρχηδόνιων (221/219 π.Χ.) ο Αννίβας ασχολήθηκε με την κατάκτηση όλων των Κελτο-Ιβηρικών φυλών που ζούσαν στο εσωτερικό της Ιβηρικής, νότια του ποταμού Έβρου.[20] Η πρώτη του εκστρατεία ήταν απέναντι στους Ολκάδες, πολιόρκησε την πρωτεύουσα τους Αλίθια, οι κάτοικοι παραδόθηκαν και τα σύνορα των Καρχηδονίων έφτασαν μέχρι τον ποταμό Τάγο. Η επόμενη εκστρατεία του (220 π.Χ.) ήταν απέναντι στους επίσης Κελτίβηρες Βακκαίους που ζούσαν στα δυτικά, τους πολιόρκησε και κατέκτησε τις δύο μεγαλύτερες πόλεις τους Ελμαντική και Αρβουκάλη. Στην επιστροφή πήρε έναν μεγάλο αριθμό από λάφυρα, δέχτηκε επίθεση από μια ομοσπονδία Κελτιβηρικών φυλών υπό την ηγεσία των πανίσχυρων Καρτεπανών τους νίκησε στην "μάχη του ποταμού Τάγου".[21] Η νίκη αυτή ήταν η πρώτη μεγάλη στρατιωτική επιτυχία του Αννίβα, η κατάκτηση της Ιβηρικής νότια του ποταμού Έβρου όπως είχε προβλέψει η συμφωνία του με τους Ρωμαίους είχε ολοκληρωθεί. Η ταχύτατη άνοδος του Αννίβα στην Ιβηρική ενόχλησε σε σημαντικό βαθμό τους Ρωμαίους, σύναψαν συμμαχία με την Σαγούντο μια ισχυρή πόλη στα σύνορα με τον ποταμό Έβρο αλλά στα νότια και την ανακήρυξαν Προτεκτοράτο τους. Ο Αννίβας το ερμήνευσε αυτό ως παραβίαση της Συνθήκης που υπέγραψε ο γαμπρός του Ασδρούβας, ανακήρυξε τον πόλεμο στην Ρώμη με σχέδιο να επιτεθεί στην ίδια. Η Σαντούντο πολιορκήθηκε από τον Αννίβα και κατακτήθηκε ύστερα από 6 μήνες.[22] Ο Αννίβας έστειλε όλα τα λάφυρα από την κατάκτηση της Σαγούντα στην Καρχηδόνα και κέρδισε την υποστήριξη ολόκληρης της κυβέρνησης, σύμφωνα με τον Τίτο Λίβιο ο μόνος που στράφηκε εναντίον του ήταν ο Άννων Β΄ ο Μέγας.[23] Η Ρωμαϊκή σύγκλητος αντέδρασε έντονα, έστειλε αντιπροσωπεία στην Καρχηδόνα για να ζητήσει τον λόγο για τον οποίο ο Αννίβας κατέκτησε μια δική τους πόλη παραβιάζοντας την συμφωνία. Η κάθε μία από τις δύο πλευρές κατηγόρησε την άλλη ότι παραβίασε την συνθήκη, ειδικότερα τα νομικά επιχειρήματα της Καρχηδόνας έφεραν σε δύσκολη θέση τους Ρωμαίους.[24] Ο επικεφαλής της Ρωμαϊκής αντιπροσωπείας Κόιντος Φάβιος Μάξιμος ο Μελλητής ζήτησε τότε από τους Καρχηδόνιους να επιλέξουν ανάμεσα σε ειρήνη και πόλεμο, οι Καρχηδόνιοι του απάντησαν ότι αφήνουν στον ίδιο την πρωτοβουλία και ο Κόιντος Φάβιος Μάξιμος δήλωσε πόλεμο.[25]

Η προετοιμασία

[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]
Το ταξίδι του Αννίβα από την Ιβηρική για την Ιταλία κατά την διάρκεια του Β΄ Καρχηδονιακού Πολέμου

Την εκστρατεία στην Ιταλία είχε σχεδιάσει πρώτος ο Ασδρούβας ο Ωραίος από την εποχή που βρισκόταν στην Ιβηρική χερσόνησο (221 π.Χ.), οι Ρωμαίοι είχαν συμμαχήσει με τους Κέλτες που ζούσαν στην βόρεια Ιταλία στην Κοιλάδα του Πάδου. Την εποχή που έφτασε ο Ασδρούβας στην Κοιλάδα του Πάδου αποστάτησαν από την Ρώμη και ενώθηκαν μαζί του 10.000 Κέλτες της περιοχής.[26] Οι Ρωμαίοι ως απάντηση εισέβαλαν στην Κοιλάδα του Πάδου (225 π.Χ.), σύντομα κατέκτησαν ολόκληρη την Εντεύθεν των Άλπεων Γαλατία (220 π.Χ.).[27] Την ίδια εποχή ο Ασδρούβας δολοφονήθηκε (221 π.Χ.) και τον διαδέχθηκε ο γαμπρός του ο νεαρός Αννίβας, οι Ρωμαίοι προσωρινά ανακουφίστηκαν από το γεγονός. Ο Αννίβας αναχώρησε από την Καρθαγένη (218 π.Χ.) και ξεκίνησε τον πόλεμο με τις Κελτιβηρικές φυλές νότια από τα Πυρηναία, τις υπέταξε μετά από σκληρές μάχες. Με στόχο να προχωρήσει βόρεια ο Αννίβας άφησε στην περιοχή μια φρουρά με 20.000 άνδρες, απελευθέρωσε ταυτόχρονα 11.000 Ίβηρες αιχμαλώτους που δεν υπερασπίστηκαν την πατρίδα τους. Ο Αννίβας εισήλθε κατόπιν στην Γαλατία με 40.000 πεζούς και 12.000 ιππείς.[28] Ο Αννίβας αναγνώρισε τις τεράστιες δυσκολίες στην προσπάθεια του να διασχίσει τις Άλπεις, θα έπρεπε επιπλέον να αντιμετωπίσει την αντίσταση των γηγενών Γαλατών. Την επόμενη άνοιξη (218 π.Χ.) διέσχισε τις Άλπεις και προσπάθησε να κερδίσει την υποστήριξη των Γαλατών προτού να προλάβουν οι Ρωμαίοι να τον αντιμετωπίσουν, τον Σεπτέμβριο έφτασε στον Ροδανό. Ο στρατός του Αννίβα περιείχε 30.000 πεζούς, 8.000 ιππείς και 38 ελέφαντες αλλά δεν επέζησε κανένας στις σκληρές συνθήκες των Άλπεων.[29] Με την άφιξη του στην Κοιλάδα του Ροδανού ο Αννίβας έστριψε προς την ενδοχώρα αλλά η ακριβής διαδρομή που ακολούθησε αποτελεί αντικείμενο πολλών διαφωνιών. Η πιο δημοφιλής άποψη είναι ότι βάδισε από την κοιλάδα του Ντρομ, κατόπιν διέσχισε την οροσειρά νότια από το σημερινό Κολ ντε Μοντζενέβρ ή προχώρησε βόρεια στις κοιλάδες των ποταμών Ιζέρ και Αρκ κοντά στο πέρασμα του Αγίου Βερνάρδου.[30] Τα νομίσματα δείχνουν ότι πέρασε από μια τοποθεσία κοντά στο σημερινό Μάττερχορν.[31]

Στις πρόσφατες έρευνες ο Μαχάνεϊ πρότεινε ότι ο Αννίβας πέρασε από την τοποθεσία Κολ ντε Τραβερσέτ στις Κοττιανές Άλπεις, η πρόταση συμβαδίζει και με τα αρχαιολογικά ευρήματα.[32] Η ανάλυση του εδάφους οδήγησε στο συμπέρασμα ότι διαταράχτηκε από το πέρασμα χιλιάδων ανθρώπων και ζώων, τα βακτήρια επίσης σχετίζονται με το πεπτικό σύστημα των αλόγων και των μουλαριών.[33] Η ανάλυση με ραδιενεργό άνθρακα απέδειξε ότι η διαταραχή έγινε εκείνη την εποχή (218 π.Χ.), οι περισσότεροι ερευνητές συμφώνησαν ότι το Κολ ντε Τραβερσέτ ταυτίζεται με τις αρχαίες περιγραφές.[34] Σύμφωνα με τον Πολύβιο ο Αννίβας διέσχισε το υψηλότερο από τα ορεινά περάσματα, ο Γάιος Τερέντιος Βάρων έγραψε επίσης ότι ήταν το νοτιότερο. Στην κορυφή του Κολ ντε Τραβερσέτ ολόκληρη η κοιλάδα του Πάδου είναι ορατή με σαφήνεια, αυτό ταυτίζεται απόλυτα με την αφήγηση του Πολύβιου.[35][36] Σύμφωνα με τον Τίτο Λίβιο ο Αννίβας βρέθηκε μπροστά με τεράστιες δυσκολίες τις οποίες αντιμετώπισε με ευρηματικότητα, για να σπάσει μια κατολίσθηση χρησιμοποίησε φωτιά και ξίδι.[37] Η κατολίσθηση ωστόσο καταγράφεται μόνο από τον Τίτο Λίβιο, δεν έγραψε τίποτα ο Πολύβιος και τα αρχαιολογικά ευρήματα δεν έχουν αποδείξει καμιά κατολίσθηση κοντά στο Κολ ντε Τραβερσέτ.[38] Ο Αννίβας έφτασε στην Ιταλία σύμφωνα με τον Πολύβιο με 20.000 πεζούς, 4.000 ιππείς και λίγους ελέφαντες, σε περίπτωση που ισχύουν οι αριθμοί του Πολύβιου ήταν το ήμισυ του στρατού με τον οποίο ξεκίνησε από την Ισπανία. Πολλοί ιστορικοί ωστόσο όπως ο Σερζ Λανσέλ έχουν αμφισβητήσει τους αριθμούς που καταγράφει ο Πολύβιος σχετικά με τον αριθμό του στρατού που αναχώρησε από την Ισπανία, μάλλον αναζήτησε βοήθεια από τους Ισπανούς χωρίς αποτέλεσμα.[39] Τα οράματα του Αννίβα προήλθαν από τους Έλληνες διδασκάλους του αλλά και η στρατιωτική εμπειρία που απέκτησε στο πλευρό του πατέρα του, ο στόχος του ήταν αφού υποτάξει τις πόλεις-κράτη της βόρειας Ιταλίας να κατακτήσει την ίδια την Ρώμη. Η εμπειρία που είχε αποκτήσει στην ήττα της πόλης του με τον Α΄ Καρχηδονιακό Πόλεμο τον οδήγησε σε νέα σχέδια με εισβολή στην Ρώμη μέσω των Άλπεων. Η εκστρατεία απαιτούσε έναν μεγάλο αριθμό 60.000-100.000 στρατιώτες και πολλούς πολεμικούς ελέφαντες, η εκστρατεία (218 π.Χ.) συγκλόνισε ολόκληρο τον Μεσογειακό κόσμο για πολλές δεκαετίες.

H Μάχη της λίμνης Τρασιμένης

[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]
Η Μάχη του ποταμού Τρεβία

Η επικίνδυνη επέλαση του Αννίβα σε ξένο έδαφος ακύρωσε τα σχέδια των Ρωμαίων για πόλεμο μαζί του στην Καρχηδόνα, πολλοί Γαλάτες σε Ρωμαϊκό έδαφος αποστάτησαν και ενώθηκαν μαζί του πριν τους υποτάξουν οι Ρωμαίοι. Ο Ύπατος Πόπλιος Κορνήλιος Σκιπίων πατέρας του διάσημου αργότερα Σκιπίωνα του Αφρικανού ανέλαβε το δύσκολο έργο να αντιμετωπίσει τον Αννίβα.[40] Ο Πόπλιος Κορνήλιος Σκιπίων δεν περίμενε ότι ο Αννίβας θα μπορούσε να διασχίσει με δικές του δυνάμεις τις Άλπεις, έστειλε τον στρατό του να τον συναντήσει στην Ιβηρική. Ο Σκιπίων κατάφερε ωστόσο όταν το έμαθε με μια γρήγορη κίνηση να επιστρέψει στην βόρεια Ιταλία μέσω της θάλασσας. Οι δυνάμεις του Αννίβα διέσχισαν την Κοιλάδα του Πάδου και ενεπλάκησαν στην "Μάχη του Τικίνου" (218 π.Χ.), ο Αννίβας χάρη στο ισχυρό του ιππικό νίκησε και ανάγκασε τους Ρωμαίους να εκκενώσουν την Λομβαρδία.[41] Με την νίκη αυτή οι Λίγυρες και οι Γαλάτες εντάχθηκαν στον στρατό του, τον ενίσχυσαν με 40.000 άνδρες. Ο Πόπλιος Κορνήλιος Σκιπίων τραυματίστηκε σοβαρά, ο Σκιπίων ο Αφρικανός ήρθε στο πεδίο της μάχης και έσωσε τον πατέρα του με αυτοθυσία, κατόπιν στρατοπέδευσε στην Πιατσέντσα με άθικτο τον στρατό του.[42] Η Ρωμαϊκή Γερουσία πριν μάθει την ήττα έστειλε τον Ύπατο Τιβέριο Σεμπρώνιο Λόγγο από την Σικελία για να ενισχύσει τον Σκιπίων. Ο Αννίβας βρισκόταν στην διαδρομή του Σεμπρώνιου Λόγγου, κατέλαβε το Κλαστίδιο το οποίο εξασφάλισε πολλές προμήθειες για τους άνδρες του. Ο Τιβέριος Σεμπρώνιος Λόγγος απέφυγε τις παγίδες του Αννίβα, ενώθηκε με τον Πόπλιο Κορνήλιο Σκιπίων στην Τρέβια, κοντά στην Πιατσέντσα. Ο Αννίβας έδειξε τότε τις αριστοτεχνικές του ικανότητες, αφού έφερε με τεχνάσματα την εξάντληση στον Ρωμαϊκό στρατό τον συνέτριψε κατόπιν σε μια αιφνιδιαστική επίθεση με ενέδρα. Οι ελέφαντες ωστόσο είχαν πεθάνει είτε από την πείνα είτε από το πολύ κρύο, δεν συμμετείχαν στις επόμενες μάχες και ήταν μεγάλη έλλειψη για τον Αννίβα. H υποστήριξη των Γαλατών της βόρειας Ιταλίας προς τον Αννίβα άρχισε να μειώνεται, ο Αννίβας από φόβο μήπως τον δολοφονήσουν φορούσε περούκες διαφορετικού χρώματος για να μην τον αναγνωρίσουν.[43] Ο Αννίβας αναζήτησε μια ασφαλέστεροι έδρα στα νότια, οι Ρωμαίοι Ύπατοι Γναίος Σερουίλιος Γεμίνος και Γάιος Φλαμίνιος Νέπος έσπευσαν για να μπλοκάρουν κάθε πιθανή διέλευση του προς την Ρώμη.[44] Η μόνη εναλλακτική διαδρομή προς την κεντρική Ιταλία βρισκόταν στις πηγές του Άρνου, ήταν βάλτος και υπερχείλιζε περισσότερο την άνοιξη. Ο Αννίβας γνώριζε τις μεγάλες δυσκολίες της περιοχής αλλά αναγνώριζε ότι ήταν η μόνη διέλευση προς την κεντρική Ιταλία. Ο Πολύβιος έγραψε ότι οι άντρες του Αννίβα βάδιζαν τέσσερις μέρες πάνω στην λάσπη υποφέροντας σοβαρά από την κόπωση και την έλλειψη ύπνου, διέσχισε τα Απέννινα όρη και τον Άρνο αφού έχασε πολλούς άνδρες.[45]

Την εποχή που διέσχιζε την κοιλάδα του ποταμού Άρνου ο Αννίβας έχασε και το δεξί του μάτι από Επιπεφυκίτιδα. Την εποχή που έφτασε στην Ετρουρία (217 π.Χ.) ξεκίνησε να καταστρέφει την περιοχή που είχε αναλάβει υπό την φύλαξη του ο Φλαμίνιος ώστε να τον προκαλέσει σε μάχη. Σύμφωνα με τον Πολύβιος ο Αννίβας πίστευε "ότι αν κατέβαινε πιο νότια ο Φλαμίνιος δεν θα μπορούσε από εκνευρισμό να αντέξει την καταστροφή της χώρας του, θα προχωρούσε αυθόρμητα σε επίθεση".[46] Ο Αννίβας προσπάθησε ταυτόχρονα να σπάσει τις συμμαχίες των Ρωμαίων με ενδείξεις ότι ο Φλαμίνιος ήταν ανίκανος να τους προστατεύσει. Ο Αννίβας προχώρησε στα αριστερά του Φλαμίνιου, έφτασε στα υψίπεδα της Ετρουρίας και ξεκίνησε την καταδίωξη του σε ένα στενό στην Λίμνη Τραζιμένο. Ο στρατός του Φλαμίνιου συνετρίβη στις γειτονικές πλαγιές από τους Καρχηδόνιους, ο ίδιος έπεσε στην μάχη, ήταν η χειρότερη ενέδρα στην οποία έπεσαν οι Ρωμαίοι μέχρι την Μάχη των Καρρών (53 π.Χ.). Στην μάχη μαζί με τον Φλαμίνιο σκοτώθηκαν 15.000 από τους 20.000 Ρωμαίους ενώ οι Καρχηδόνιοι έχασαν μόνο 1.500 άνδρες. Ο Αννίβας είχε διαθέσει όλα του τα μέσα, για αυτό αισθανόταν αδυναμία να προχωρήσει στην Ρώμη και να την καταλάβει χωρίς πολιορκητικές μηχανές. Η τακτική του περιορίστηκε στην εξέγερση των λαών της κεντρικής και νότιας Ιταλίας ενάντια στην κυρίαρχο τους.[47] Ο Κόιντος Φάβιος Μάξιμος ο Μελλητής διορίστηκε νέος δικτάτωρ των Ρωμαίων, άλλαξε τακτική προσπαθώντας να αποφύγει την ανοικτή μάχη, τοποθέτησε πολλούς Ρωμαϊκούς στρατούς κοντά στον Αννίβα για να τον παρακολουθήσουν. Ο Αννίβας λεηλάτησε την Απουλία αλλά ο Φάβιος απέφυγε πάλι την μάχη, ο Αννίβας προχώρησε στο Σάμνιον της Καμπανίας, μιας από τις πιο πλούσιες περιοχές της Ιταλίας. Ο Κόιντος Φάβιος Μάξιμος ο Μελλητής αρνήθηκε να εγκαταλείψει την αμυντική τακτική, η στρατηγική αυτή δεν ήταν δημοφιλής στους Ρωμαίους που τον κατηγόρησαν για δειλία. Ο Αννίβας αναγνώρισε ότι δεν μπορούσε να περάσει τον χειμώνα στις κατεστραμμένες πεδιάδες της Καμπανίας, αποφάσισε να δραπετεύσει αλλά ο Φάβιος είχε φράξει όλα τα περάσματα εξόδου. Ο Αννίβας προχώρησε κατόπιν σε ένα τέχνασμα, έδωσε αναμμένους δαυλούς σε ένα κοπάδι βοοειδών και τα οδήγησε σε κοντινά υψώματα. Οι Ρωμαίοι στρατιώτες εξαπατήθηκαν πιστεύοντας ότι ήταν ο στρατός του Αννίβα, οδηγήθηκαν προς το κοπάδι με αποτέλεσμα ο στρατός του Αννίβα να βρει ένα αφύλακτο πέρασμα και να δραπετεύσει, ο Φάβιος το αναγνώρισε και έμεινε στην θέση του. Ο ιστορικός Άντριαν Γκόλντσγουορθι αναγνώρισε ότι αυτό το σπουδαίο τέχνασμα του Αννίβα αποτελεί ένα άριστο εκπαιδευτικό αντικείμενο στρατιωτικής ιστορίας.[48] Το κύρος του Φάβιου έπεσε σημαντικά, απολύθηκε από δικτάτωρ και ο Αννίβας πέρασε τον χειμώνα στις πλούσιες πεδιάδες της Απουλίας.

Η μάχη των Καννών

[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]
Κύριο λήμμα: Μάχη των Καννών
Οι στρατιωτικές παρατάξεις στην Μάχη των Καννών

Ο Αννίβας ανέλαβε την πρωτοβουλία και κατέλαβε μια μεγάλη αποθήκη εφοδιασμού στις Κάννες (216 π.Χ.), με τον τρόπο αυτό βρέθηκε ανάμεσα στις κύριες βάσεις ανεφοδιασμού των Ρωμαίων.[49] Ο Γάιος Τερέντιος Βάρων και ο Λεύκιος Αιμίλιος Παύλος διορίστηκαν από την Ρωμαϊκή Γερουσία ως νέοι Ύπατοι (216 π.Χ.). Οι Ρωμαίοι συγκέντρωσαν ταυτόχρονα και έναν τεράστιο στρατό, σύμφωνα με ορισμένους συγγραφείς έφτασε ακόμα και τους 100.000.[50] Οι Ρωμαίοι και οι σύμμαχοι τους αποφάσισαν να αντιμετωπίσουν τον Αννίβα και βάδισαν προς την Απουλία, οι δύο στρατοί συναντήθηκαν και αποφάσισαν οι δύο Ύπατοι να διοικήσουν τον στρατό εναλλάξ σε καθημερινή βάση. Ο Πολύβιος περιγράφει την έντονη αλαζονεία του Βάρων, πιθανότατα με προκατάληψη επειδή η οικογένεια του υποστήριζε τον Παύλο. Οι περισσότεροι ιστορικοί ισχυρίζονταν ότι ο στρατός ήταν υπερβολικά μεγάλος και δεν έφτανε ο ένας στρατηγός για να τον διοικήσει, ήταν απαραίτητοι οι δύο. Η θεωρία αυτή επιβεβαιώνει το γεγονός ότι μετά την διάσωση του Βάρων από την μάχη δικάστηκε από την Γερουσία και αθωώθηκε επειδή δεν ήταν ο μοναδικός υπεύθυνος.[51] Ο Αννίβας εκμεταλλεύτηκε τις αδυναμίες των Ρωμαίων και τους περικύκλωσε, με αυτόν τον τρόπο το μεγάλο αριθμητικό τους πλεονέκτημα εξαλείφθηκε. Οι αδύναμοι Γαλάτες και Ισπανοί μισθοφόροι τοποθετήθηκαν στο κέντρο σε μια ημικυκλική διάταξη που τους επέτρεπε να υποχωρήσουν γρήγορα, με αυτόν τον τρόπο θα προκαλούσαν τους Ρωμαίους να τους καταδιώξουν. Στις πτέρυγες της παράταξης τοποθετήθηκε το ισχυρό και πειθαρχημένο Βερβερικό πεζικό και το εκπαιδευμένο Γαλατικό και Νουμιδικό ιππικό έτοιμο να εγκλωβίσει το αντίστοιχο Ρωμαϊκό ιππικό.[52] Οι Ρωμαϊκές Λεγεώνες διέσχισαν το αδύναμο κέντρο του στρατού του Αννίβα ενώ τους καραδοκούσαν απειλητικά οι Βέρβεροι μισθοφόροι στις πτέρυγες. Ο διοικητής του Βερβερικού ιππικού Μαάρβας διέταξε επίθεση από την δεξιά πτέρυγα, επιτέθηκαν στους Ρωμαίους ιππείς και τους συνέτριψαν. Ο Άννος διοικητής αντίστοιχα του Γαλατικού και του Ιβηρικού ιππικού προχώρησε σε επίθεση από την αριστερά πτέρυγα, νίκησε και αυτός με την σειρά του το βαρύ Ρωμαϊκό ιππικό που αντιστάθηκε. Οι δυο ιππικοί στρατοί ενώθηκαν κατόπιν μεταξύ τους και επιτέθηκαν στους Ρωμαίους από πίσω, ο στρατός τους περικυκλώθηκε από παντού χωρίς καμιά διέξοδο διαφυγής. Με την τακτική αυτή ο Αννίβας συνέτριψε ολοκληρωτικά τους Ρωμαίους παρά το σημαντικό αριθμητικό του μειονέκτημα, εκτιμάται ότι 50.000-70.000 Ρωμαίοι σκοτώθηκαν ή αιχμαλωτίστηκαν.[53] Ανάμεσα στους νεκρούς βρίσκονταν o Ρωμαίος Ύπατος Λεύκιος Αιμίλιος Παύλος, 2 Ύπατοι του προηγούμενου έτους. δύο Κοσμήτορες, 29 από τους 48 Τριβούνους και 80 Γερουσιαστές.

Η μάχη των Καννών ήταν από τις πιο αιματηρές και τις πιο καταστροφικές για την Αρχαία Ρώμη σε όλη την ανθρώπινη ιστορία, ποτέ δεν χάθηκε ένας τόσο μεγάλος αριθμός από ζωές μέσα σε μια μέρα.[54] Μετά την συντριβή των Καννών οι Ρωμαίοι απέφυγαν να αντιμετωπίσουν ξανά τον Αννίβα σε ευθεία μάχη, προσπάθησαν να τον αποδυναμώσουν με την φθορά στις εσωτερικές γραμμές και την διακοπή της ενίσχυσης σε ανθρώπινο δυναμικό. Ο Αννίβας με την σειρά του αρνήθηκε να εισβάλει και να κατακτήσει την ίδια την Ρώμη, πιθανότατα αισθανόταν ότι υστερούσε σε άντρες προμήθειες και υλικό, το σημαντικότερο δεν είχε πολιορκητικές μηχανές. Ο διοικητής του ιππικού Μαάρβας έντονα ενοχλημένος για αυτό του είπε "Αννίβα ξέρεις πως θα αποκτήσεις την νίκη αλλά δεν μπορείς να την αξιοποιήσεις".[55] Μετά την μεγάλη νίκη οι περισσότερες Ιταλικές επαρχίες προσχώρησαν στον Αννίβα.[56] Ο Πολύβιος σημειώνει "το πόσο σοβαρή ήταν για τους Ρωμαίους η συντριβή των Καννών φαίνεται από την συμπεριφορά των συμμάχων τους, μέχρι τότε η πίστη τους ήταν ακλόνητη, κατόπιν απελπισμένοι από την ανικανότητα τους άρχισαν να αποχωρούν".[57] Την ίδια εποχή οι Ελληνικές αποικίες στην Μεγάλη Ελλάδα και την Σικελία παρακινήθηκαν σε εξέγερση εναντίον των Ρωμαίων. Ο βασιλιάς Φίλιππος Ε΄ της Μακεδονίας δήλωσε την στήριξη του στον Αννίβα με αποτέλεσμα να ξεσπάσει ο Πρώτος Μακεδονικός Πόλεμος.[58] Ο νέος Τύραννος Ιερώνυμος των Συρακουσών συμμάχησε επίσης με τον Αννίβα, πολλοί κατηγορούν τους υπηκόους του στην Καρχηδόνα ότι δεν του έστειλαν επαρκείς ενισχύσεις, αν το έκαναν θα είχε κατακτήσει την Ρώμη. Η μόνη του ασχολία ήταν από τότε ήταν η υποταγή των φρουρίων που αντιστέκονταν και η αποστασία Ιταλικών εδαφών από την Ρώμη, ανάμεσα τους ήταν επίσης η δεύτερη μεγαλύτερη πόλη της Ιταλίας Κάπουα που την έκανε ο Αννίβας βάση του. Ο αριθμός των πόλεων-κρατών που κέρδισε ωστόσο ήταν περιορισμένος και μικρότερος από τις προσδοκίες του.

Παραμονή στην Ιταλία

[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]
Προτομή του Αννίβα στο Αρχαιολογικό Μουσείο της Τυνησίας

Οι Ρωμαίοι αναγνώρισαν ότι ο μόνος τρόπος για να αντιμετωπίσουν τον Αννίβα ήταν η φθορά των στρατευμάτων όπως είχε πράξει ο Φάβιος, συνειδητοποίησαν ότι ήταν ο μοναδικός τρόπος για να ηττηθεί.[59] Ο Φάβιος είχε το προσωνύμιο "ο Καθυστερών" επειδή είχε αρνηθεί να αντιμετωπίσει τον Αννίβα σε ανοιχτή μάχη.[60] Οι Ρωμαίοι προτίμησαν με τον Φάβιο έναν εξασθενημένο στρατό των Καρχηδονίων, χρησιμοποίησαν για αυτόν τον στόχο πολλαπλούς μικρότερους στρατούς για την φθορά του.[61] Τα επόμενα χρόνια ο Αννίβας προσπάθησε να εξασφαλίσει περιορισμένες προμήθειες από μικρές πόλεις της νότιας Ιταλίας ιδιαίτερα της Καμπανίας. H θέση του στην νότια Ιταλία γινόταν συνεχώς όλο και περισσότερο δύσκολη, οι πιθανότητες του να κατακτήσει την Ρώμη ήταν πλέον απίθανες. Ο Αννίβας σημείωσε κατόπιν κάποιες περιορισμένες επιτυχίες, οι απώλειες του ήταν ωστόσο σημαντικές σε θέμα κύρους αφού οι ίδιοι οι Καρχηδόνιοι τον εγκατέλειψαν, με τον τρόπο αυτό στάθηκε ανίκανος να πετύχει μια μεγαλύτερη και περισσότερο αποφασιστική νίκη. Στην Καρχηδόνα κυριαρχούσε η υπάρχουσα ολιγαρχία, υπήρχαν δύο παρατάξεις η πολεμική και η ειρηνική, αρχηγός της ειρηνικής ήταν ο Άννων Β΄ ο Μέγας που αρνήθηκε να δώσει τις ενισχύσεις τις οποίες ζήτησε ο Αννίβας μετά την μάχη των Καννών. Ο Άννων Β΄ στηρίχτηκε στο εμπόριο που ασκούσαν οι Καρχηδόνιοι με τους Ρωμαίους, με αυτόν τον τρόπο οι πλούσιοι Καρχηδόνιοι είχαν την μοναδική ελπίδα ότι θα διατηρούσαν την περιουσία τους και προσπάθησαν να ματαιώσουν τα σχέδια του Αννίβα. Οι Καρχηδόνιοι αρνήθηκαν να του στείλουν στρατό από την βόρεια Αφρική και τον ανάγκασαν να στηριχτεί σε μισθοφόρους από την Ιταλική χερσόνησο, τον υποστήριζαν μόνο όσο είχαν ελπίδες ότι θα κερδίσουν λάφυρα.

Ο Αννίβας κατέλαβε τον Μάιο του 212 π.Χ. με αιφνιδιαστική επίθεση τον Τάραντα (212 π.Χ.) αλλά δεν απέκτησε τον πλήρη έλεγχο στο λιμάνι, η παλίρροια στράφηκε εναντίον του. Οι Ρωμαίοι Ύπατοι πολιόρκησαν την Κάπουα (212 π.Χ.), ο Αννίβας τους επιτέθηκε και τους ανάγκασε να αποσυρθούν από την Καμπανία. Ο Αννίβας μετέβη κατόπιν στην Λουκανία όπου στην "μάχη του Σιλάρου" συνέτριψε ολοκληρωτικά έναν Ρωμαϊκό στρατό 16.000 ανδρών με 15.000 νεκρούς Ρωμαίους. Οι Ρωμαίοι αντεπιτέθηκαν με σημαντικές κατακτήσεις απέναντι αρχικά στους Έλληνες συμμάχους του, πολιόρκησαν ξανά την Κάπουα η οποία τελικά έπεσε (211 π.Χ.). Ο διάσημος Ρωμαίος Ύπατος Μάρκος Κλαύδιος Μάρκελλος πολιόρκησε τις Συρακούσες και την κατέλαβε την ίδια χρονιά που θανατώθηκε ο Αρχιμήδης (212 π.Χ.), την επόμενη χρονιά (211/210 π.Χ.) κατέστρεψαν τον στρατό της Καρχηδόνας στην Σικελία. Οι Ρωμαίοι προχώρησαν σε συμμαχία με την Αιτωλική Συμπολιτεία με στόχο να αντιμετωπίσουν τον Φίλιππο Ε΄ της Μακεδονίας που είχε συμμαχήσει με τον Αννίβα. Ο Φίλιππος Ε΄ της Μακεδονίας εκμεταλλεύτηκε την απουσία των Ρωμαίων στον Ελληνικό χώρο για να κατακτήσει την Ιλλυρία αλλά προσωρινά, σύντομα βρέθηκε σε μεγάλη πίεση και αναγκάστηκε να δηλώσει την υποταγή του στην Ρώμη. Ο Αννίβας απέδειξε για άλλη μια φορά την ανωτερότητα του στην "μάχη της Ερδονίας" (210 π.Χ.) στην οποία οι Ρωμαίοι είχαν 16.000 νεκρούς, με την νίκη αυτή απελευθερώθηκε η Απουλία για ένα έτος. Τα επόμενα χρόνια συνέτριψε μια Ρωμαϊκή δύναμη στην πολιορκία των Λοκρών (208 π.Χ.), την ίδια χρονιά δολοφονήθηκε στην Βενόζα ο διάσημος Ύπατος Μάρκος Κλαύδιος Μάρκελλος που κατέκτησε τις Συρακούσες. Η απώλεια του Τάραντα ωστόσο (209 π.Χ.) και η σταδιακή ανακατάληψη του Σάμνιου και της Λουκανίας από τους Ρωμαίους έδειξαν ότι η κυριαρχία του Αννίβα στην νότια Ιταλία είχε χαθεί. Ο Αννίβας επέστρεψε στην Απουλία (207 π.Χ.), περίμενε τον αδελφό του Ασδρούβα Βάρκα να προχωρήσει μαζί του σε συντονισμένη επίθεση εναντίον της Ρώμης. H ήττα των Καρχηδονίων ωστόσο στην "μάχη της Πετελιάς" στην οποία έπεσε και ο ίδιος ο Ασδρούβας Βάρκας ανάγκασε τον Αννίβα να αποσυρθεί τα επόμενα χρόνια στην Καλαβρία. Το κεφάλι του Ασδρούβα κόπηκε, οι Ρωμαίοι το έκαναν περιφορά σε ολόκληρη την Ιταλία και το πέταξαν τελικά έξω από το στρατόπεδο του Αννίβα σαν ένδειξη ισχυρής θέλησης της Ρωμαϊκής Δημοκρατίας. Ακολούθησαν η αποτυχία του αδελφού του Μάγου στην Λιγυρία (205/203 π.Χ.) και των δικών του διαπραγματεύσεων με τον Φίλιππο Ε΄, με τις αποτυχίες αυτές χάθηκαν όλες οι ελπίδες του να ανακτήσει την Ιταλία.

Η μάχη της Ζάμας

[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]
Η μάχη της Ζάμας

Μετά από 15 χρόνια παραμονής στην Ιταλία και την σημαντική φθορά του στρατού του ο Αννίβας αποφάσισε να επιστρέψει στην Καρχηδόνα η οποία βρισκόταν υπό την απειλή επίθεσης του Σκιπίωνα του Αφρικανού (203 π.Χ.). Τα αρχεία της εκστρατείας του τα κατέγραψε στην Ελληνική και στην Καρχηδονιακή γλώσσα σε χάλκινες πλάκες στον ναό της Ήρας Λακινίας στον Κρότωνα, αμέσως μετά έπλευσε στην Αφρική.[62] Η επιστροφή του είχε ως αποτέλεσμα την άνοδο του πολεμικού κόμματος το οποίο στήριξαν τόσο οι Αφρικανοί όσο και οι μισθοφόροι του από την Ιταλία, κατόπιν συνάντησε τον Σκιπίωνα τον Αφρικανό σε μια προσπάθεια για ειρήνη αλλά χωρίς αποτέλεσμα (202 π.Χ.). Οι διαπραγματεύσεις ναυάγησαν επειδή οι Ρωμαίοι ισχυρίστηκαν ότι ο Αννίβας με την επίθεση του στο Σάγκουντο καταπάτησε τις συμφωνίες που είχαν υπογράψει με την λήξη του Α΄ Καρχηδονιακού Πολέμου. Ο Σκιπίωνας ο Αφρικανός και ο Αννίβας είχαν σχεδιάσει ένα ειρηνικό πρόγραμμα που δέχτηκε να το υπογράψει και η Ρωμαϊκή Σύγκλητος. Ο Αννίβας θα μπορούσε να κρατήσει τις Αφρικανικές του κτήσεις, θα εγκατέλειπε όλες τις κτήσεις του στην Ιταλία, η Νουμιδία θα γινόταν ανεξάρτητη και θα πλήρωνε πολεμικές αποζημιώσεις στους Ρωμαίους. Τις διαπραγματεύσεις δυναμίτισε μια ομάδα φιλοπόλεμων πολιτών της Καρχηδόνας, ακινητοποίησε έναν Ρωμαϊκό στόλο στο λιμάνι της Τύνιδας και τους άφησε να πεθάνουν χωρίς προμήθειες. Η ενέργεια αυτή ώθησε τον Αννίβα να διακόψει τις διαπραγματεύσεις και να ακυρώσει την ειρήνη παρά τις διαμαρτυρίες των Ρωμαίων. Στη "μάχη της Ζάμας" που ακολούθησε οι Ρωμαίοι ήταν εξαιρετικά ανώτεροι στο ιππικό σε αντίθεση με τις προηγούμενες μάχες του "Β΄ Καρχηδονιακού Πολέμου", οι Καρχηδόνιοι αντίθετα υπερτερούσαν στο πεζικό.

Η υπεροχή των Ρωμαίων στο ιππικό οφειλόταν στο γεγονός ότι αποστάτησε από τον Αννίβα ο κορυφαίος βασιλιάς των Βερβέρων Μασσανάσης Α΄ της Νουμιδίας. Ο Μασσανάσης Α΄ ήταν στο πλευρό του Αννίβα σε όλες τις προηγούμενες μάχες αλλά κατόπιν (206 π.Χ.) λόγω των προσωπικών του διαφορών με τον άλλο Βέρβερο βασιλιά Σύφαξ αποστάτησε στους Ρωμαίους. Ο ηλικιωμένος Αννίβας βρισκόταν σε άσχημη κατάσταση και ήταν άρρωστος από τις ταλαιπωρίες του στην Ιταλία, οι Καρχηδόνιοι ωστόσο υπερτερούσαν περισσότερο στον στρατό και είχαν επιπλέον στην διάθεση τους 80 πολεμικούς ελέφαντες. Το Ρωμαϊκό ιππικό πέτυχε την πρώτη γρήγορη νίκη, πέτυχαν να εξουδετερώσουν την απειλή από τους ελέφαντες αφού με τις σάλπιγγες τους ανάγκαζαν να αλλάζουν πορεία και να πέφτουν πάνω στους Καρχηδόνιους. Μερικοί ιστορικοί ισχυρίζονται ότι οι ελέφαντες κατατρόπωσαν το Καρχηδονιακό ιππικό αντί για το Ρωμαϊκό, άλλοι ισχυρίζονται ότι η υποχώρηση ήταν στρατηγικό σχέδιο του Αννίβα.[63] Η μάχη ήταν πολύ σφοδρή, ο Αννίβας ήταν έτοιμος να νικήσει αλλά ο Σκιπίων συσπείρωσε την τελευταία στιγμή τον στρατό του, το Ρωμαϊκό ιππικό επιτέθηκε στα νώτα των Καρχηδονίων και προκάλεσε την κατάρρευση τους. Οι Καρχηδόνιοι αναγκάστηκαν μετά την ήττα να παραδοθούν, ο συνολικός τους απολογισμός ήταν 20.000 νεκροί και 15.000 τραυματίες, οι Ρωμαίοι είχαν μόλις 2.000 νεκρούς. Ο Αννίβας δεν ήταν πλέον σεβαστό πρόσωπο ανάμεσα στους Καρχηδόνιους που εξοργίστηκαν επειδή έχασαν την κυριαρχία στην Μεσόγειο.

Εξορία και αυτοκτονία

[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]
Η συνάντηση του Αννίβα με τον Αρταξία Α΄ της Αρμενίας στο Αϊραράτ.

Με την λήξη του Β΄ Καρχηδονιακού Πολέμου ο 46χρονος Αννίβας έδειξε τις μεγάλες του ικανότητες και για την πολιτική (201 π.Χ.), με την πολεμική αποζημίωση στους Ρωμαίους να φτάνει τα 10.000 Αττικά τάλαντα εξελέγη "κύριος δικαστής" της Καρχηδόνας.[64] Στην απογραφή που ακολούθησε αποκάλυψε ότι δεν είχε τους πόρους να πληρώσει την αποζημίωση χωρίς την αύξηση της φορολογίας, ξεκίνησε την αναδιοργάνωση στα οικονομικά με στόχο την εξάλειψη της διαφθοράς.[65] Οι βασικοί υπεύθυνοι της οικονομικής κρίσης ήταν οι "Ολιγάρχες των 104".[66] Με στόχο να μειώσει την εξουσία τους καθόρισε ότι οι 104 θα εκλέγονται άμεσα από τους πολίτες για ένα έτος αντί για ισόβια, δεν θα επιτρέπεται στον ίδιο να αναλάβει για δύο συνεχόμενα έτη.[67][68] Οι Ρωμαίοι επτά χρόνια μετά την νίκη τους έντονα ενοχλημένοι με την ευημερία της Καρχηδόνας υποψιάστηκαν ότι ο Αννίβας συνεργαζόταν με τον Αντίοχο τον Μέγα που διοικούσε την Αυτοκρατορία των Σελευκιδών. Οι Ρωμαίοι έστειλαν αποστολή στην Καρχηδόνα να διαμαρτυρηθεί επειδή η πόλη-κράτος συνεργαζόταν με έναν εχθρό τους.[69] Ο Αννίβας γνώριζε ότι είχε πολλούς εχθρούς και μέσα στην Καρχηδόνα λόγω των μέτρων του, προτίμησε να αυτοεξοριστεί από την Ρώμη προτού οι Ρωμαίοι απατούσαν από την πόλη του να τους τον παραδώσει.[70] Ο Αννίβας μετέβη αρχικά στην μητρόπολη της Καρχηδόνας Τύρο, από εκεί πέρασε στην Αντιόχεια και τελικά κατέληξε στην Έφεσο στην οποία τον έκανε δεκτό με τιμές ο βασιλεύς των Σελευκιδών Αντίοχος ο Μέγας. Ο Τίτος Λίβιος αναφέρει ότι το πρώτο πράγμα που ρώτησε ο Αντίοχος Γ΄ τον Αννίβα ήταν οι στρατηγικές ανησυχίες του σχετικά με την ανακήρυξη πολέμου με την Ρώμη.[71] Ο Μάρκος Τύλλιος Κικέρων αναφέρει ότι ο Αννίβας άκουσε την διάλεξη ενός φιλοσόφου του Φορμίων, μόλις ολοκλήρωσε τα λεγόμενα του σχετικά με το καθήκον ενός στρατηγού είπε "έχω δει πολλούς ηλικιωμένους ανόητους, αυτός τους ξεπερνά όλους". Ο Αύλος Γέλλιος αναφέρει ότι όταν ο Αντίοχος Γ΄ του έδειξε τον τεράστιο στρατό του και τον ρώτησε αν επαρκεί για πόλεμο με την Ρώμη ο Αννίβας απάντησε "είναι αρκετοί παρά το γεγονός ότι οι Ρωμαίοι είναι υπερβολικά φιλάργυροι".[72] Σε λίγο (193 π.Χ.) ξέσπασαν εντάσεις ανάμεσα στην Καρχηδόνα και την Αυτοκρατορία των Σελευκιδών, ο Αντίοχος ο Μέγας υποστήριξε σιωπηλά το κίνημα που ξέσπασε στην Καρχηδόνα εναντίον των Ρωμαίων, ωστόσο δεν πραγματοποιήθηκε.[73] Ο Αννίβας πρότεινε στον Αντίοχο Γ΄ να στείλει ένα σώμα στρατού στην νότια Ιταλία, θα αναλάμβανε ο ίδιος την ηγεσία.[74] Όταν ξέσπασε ο Ρωμαιο-Σελευκιδικός Πόλεμος ο Αντίοχος Γ΄ υπέστη πέντε συνεχόμενες ήττες και κατόπιν έδωσε την διοίκηση του στρατού στον Αννίβα.[75][76]

Ο Αννίβας κατασκεύασε έναν στόλο στην Κιλικία, παρά το γεγονός ότι η Τύρος και η Σιδώνα διέθεταν τις απαραίτητες πρώτες ύλες και το προσωπικό πέρασε πολύ περισσότερος χρόνος από τον αναμενόμενο μέχρι να ολοκληρωθεί.[77] Τον Ιούλιο του 190 π.Χ. ο Αννίβας διέταξε τον στόλο του να αποπλεύσει για την Σελεύκεια με στόχο να ενισχύσει τον τοπικό στόλο των Σελευκιδών στην Έφεσο.[78] Τον επόμενο μήνα ο στόλος του Αννίβα ηττήθηκε στην Ναυμαχία του Ευρυμέδοντα (190 π.Χ.) από τους Ροδίτες συμμάχους των Ρωμαίων, τα πλοία τους του προκάλεσαν μεγάλες ζημιές και τον ανάγκασαν να υποχωρήσει.[79] Τα περισσότερα πλοία του Αννίβα είχαν διασωθεί αλλά δεν μπορούσαν να ενωθούν με τα πλοία στην Έφεσο επειδή είχαν υποστεί σοβαρές ζημιές και έπρεπε να επισκευαστούν. Ακολούθησε η Μάχη της Μαγνησίας στην οποία οι Ρωμαίοι και οι σύμμαχοι τους Ροδίτες συνέτριψαν τους στόλους του Αννίβα και των Σελευκιδών.[80] Με την συνθήκη που υπέγραψε ο Αντίοχος Γ΄ με τους Ρωμαίους εγκατέλειψε όλες τις αξιώσεις στα εδάφη του στην Μικρά Ασία δυτικά της Οροσειράς του Ταύρου, τους πλήρωσε μεγάλη πολεμική αποζημίωση και ήταν υποχρεωμένος να τους παραδώσει τον Αννίβα.[81] Ο Στράβων και ο Πλούταρχος έγραψαν ότι φιλοξένησε τον Αννίβα ο Αρταξίας Α΄ της Αρμενίας, σύμφωνα με μια απόκρυφη ιστορία επέβλεψε και σχεδίασε την νέα του πρωτεύουσα Αρτάξατα.[82] Με την υποψία ότι ο Αντίοχος Γ΄ θα τον παραδώσει στους Ρωμαίους ο Αννίβας δραπέτευσε στην Κρήτη, κατόπιν κατέφυγε στον Προυσία Α΄ της Βιθυνίας που είχε εμπλακεί σε πόλεμο με τον σύμμαχο της Ρώμης Ευμένη Β΄ της Περγάμου.[83] Ο Αννίβας υπηρέτησε τον Προυσία Α΄, νίκησε τον Ευμένη Β΄ ρίχνοντας πήλινα αγγεία με δηλητηριώδη φίδια στα πλοία του, κατόπιν τον νίκησε άλλες δύο φορές στην ξηρά.[84] Οι Ρωμαίοι έστειλαν κατόπιν αποστολή και διέταξαν από τον Προυσία Α΄ να τους παραδώσει τον Αννίβα, συμφώνησε αλλά ο ίδιος δεν ήθελε με κανέναν τρόπο να πέσει στα χέρια των Ρωμαίων.[85] Το ακριβές έτος του θανάτου του δεν είναι γνωστό, σύμφωνα με τον Παυσανία το δάκτυλο του τραυματίστηκε από το σπαθί του όταν ανέβηκε στο άλογο, ακολούθησε πυρετός και ο θάνατος του σε τρεις μέρες.[86] Ο Κορνήλιος Νέπως και ο Τίτος Λίβιος αφηγούνται ότι όταν ο Τίτος Κουίνκτιος Φλαμινίνος μετέβη στην Βιθυνία διέταξε τον Προυσία Α΄ να του παραδώσει τον Αννίβα.[87][88] Ο Αννίβας που δεν ήθελε με κανέναν τρόπο να πέσει στα χέρια των Ρωμαίων ζήτησε να τον θανατώσουν με δηλητήριο, σύμφωνα με τον Αππιανό ο ίδιος ο Προυσίας Α΄ τον δηλητηρίασε.[89]

Θρύλοι

[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]
Νόμισμα του Αννίβα κομμένο στην Ισπανία

Ο Αννίβας προκάλεσε μεγάλο τρόμο στην Ρωμαϊκή κοινωνία, η φράση "ο Αννίβας προ των πυλών" έμεινε παροιμιώδης για να τονίσει την κατάσταση εκτάκτου ανάγκης, διατηρείται μέχρι και σήμερα σε όλες τις γλώσσες.[90] Την κληρονομιά του κατέγραψαν οι διδάσκαλοι του ο Έλληνας Σωσύλος ο Λακεδαιμόνιος, ο Τίτος Λίβιος, ο Φροντίνος και ο Γιουβενάλης που δείχνουν έναν απίστευτο θαυμασμό για τον Αννίβα.[91] Οι Ρωμαίοι ανήγειραν ακόμα και ανδριάντες του στους δρόμους της πόλης τους για να υπενθυμίσουν στον κόσμο ότι πολέμησαν με έναν τόσο διάσημο αντίπαλο.[92][93] Ο Αννίβας προκάλεσε στους Ρωμαίους τον μεγαλύτερο φόβο από οποιονδήποτε άλλο μελλοντικό αντίπαλο, αρνήθηκαν ωστόσο να παραδεχτούν την ήττα τους, απέρριψαν όλες τις ειρηνικές προτάσεις, δεν δέχτηκαν ούτε τα λύτρα των αιχμαλώτων μετά την Μάχη των Καννών.[94] Στην διάρκεια του πολέμου δεν υπάρχουν αναφορές για επαναστάσεις μεταξύ των πολιτών, δεν βρέθηκε κανένας αποστάτης και δεν ακολούθησαν κανένα πραξικόπημα.[95][96] Ο ευγενής ανταγωνισμός ανάμεσα στους Ρωμαίους αριστοκράτες ήταν λυσσαλέος, όλοι ήθελαν την ηγεσία για να αντιμετωπίσουν τον πιο επικίνδυνο εχθρό. Η στρατιωτική ιδιοφυΐα του Αννίβα δεν ήταν αρκετή για να διαταράξει την Ρωμαϊκή πολιτική και τις στρατιωτικές ικανότητες του λαού, ο Λέιζενμπι σημειώνει:

"Πολλοί γράφουν για την πολιτική τους ωριμότητα, ο μηχανισμός της κυβέρνησης λειτουργούσε κανονικά ακόμα και εν μέσω καταστροφής, σε ελάχιστα κράτη του αρχαίου κόσμου ένας στρατηγός που είχε γνωρίσει την συντριβή σε μάχη θα αντιμετώπιζε τέτοιο σεβασμό ως αρχηγός κράτους".[97]

Ο Τίτος Λίβιος περιγράφει αναλυτικά τον τρόμο που είχε επικρατήσει κατά την διάρκεια της πορείας του Αννίβα στην Ρώμη (211 π.Χ.):

"Ένας αγγελιοφόρος ταξίδευσε για μια μέρα και μια νύχτα χωρίς να σταματά, προκάλεσε τεράστια ανησυχία στην Ρώμη, από παντού έφτανε κόσμος για να ακούσει αφηγήσεις που τις διέδιδαν κατόπιν με μεγάλες υπερβολές. Ο θρήνος ήταν έντονος παντού σε σπίτια και σε ναούς, σκούπιζαν τα δάπεδα των ναών με τα ατημέλητα μαλλιά τους, σήκωναν τα χέρια στους ουρανούς ικετεύοντας τους θεούς να απελευθερώσουν την πόλη τους και να προστατεύσουν τις οικογένειες τους".[98]

Τα αισθήματα στην Γερουσία ήταν πολύπλοκα, τελικά αποφάσισαν να συνεχίσουν την αντίσταση στην Κάπουα και να στείλουν επιπλέον ενισχύσεις με 15.000 πεζούς και 1.000 ιππείς.[99] Μετά την καταστροφή των Καννών οι Ρωμαίοι επέδειξαν σημαντική σταθερότητα, παρά το γεγονός ότι η Ρώμη βρισκόταν υπό άμεσο κίνδυνο δεν διανοήθηκαν να μεταφέρουν καμιά φρουρά από υπερπόντια επαρχία για να ενισχύσουν την άμυνα της πόλης. Οι εκστρατείες τους συνεχίστηκαν και ενισχύθηκαν αρχικά με τον Κλαύδιο Μάρκελλο στην Ισπανία και κατόπιν με τον Σκιπίωνα τον Αφρικανό στην Αφρική.[100][101] H μεγάλη νίκη στην Μάχη της Ζάμας αποτελούσε αναμφισβήτητα την "καλύτερη στιγμή" στην ιστορία της Ρώμης.[102][103] Οι περισσότερες πηγές για τον Αννίβα προέρχονταν από τους Ρωμαίους για τους οποίους ήταν διαχρονικά ο μεγαλύτερος εχθρός. Ο Τίτος Λίβιος αναφέρει ότι ήταν πολύ σκληρός ενώ ο Κικέρωνας καταγράφει τον "έντιμο" Πύρρο και τον "σκληρό" Αννίβα σαν τους δυο κορυφαίους εχθρούς της Ρώμης. Οι αρνητικές αναφορές του Πολύβιου αμφισβητούνται ωστόσο αφού ο ιστορικός Ρόναλντ Μέλορ τον θεωρεί πιστό οπαδό του Σκιπίωνα του Αιμιλιανού.[104] Ο ιστορικός Όρμεροντ τον θεωρεί αναξιόπιστο αφού οι μεγαλύτεροι εχθροί του ήταν οι Αιτωλοί, οι Καρχηδόνιοι και οι Κρητικοί.[105] Ο Πολύβιος αναγνώρισε ωστόσο ότι η μεγάλη σκληρότητα την οποία χρεώνουν στον Αννίβα αποδίδεται σε έναν από τους αξιωματούχους του τον Μονόμαχο.[106] Στην Δυναστεία των Σεβήρων ο Αννίβας απεικονίζεται ως κορυφαίος στρατιωτικός ηγέτης ο οποίος θα έπρεπε να γίνει υπόδειγμα του Ρωμαϊκού λαού.[107] O Βυζαντινός ιστορικός του 13ου αιώνα Ιωάννης Τζέτζης έγραψε ότι ο Αφρικανικής καταγωγής Σεπτίμιος Σευήρος κατασκεύασε για τον Αννίβα στην Λιβύη έναν τάφο από λευκό μάρμαρο. Η πράξη αυτή σύμφωνα με τους μελετητές είχε στόχο να προωθήσει μια βορειοαφρικανική ταυτότητα στους Ρωμαίους, να τονώσει τα τοπικά οικονομικά συμφέροντα ή να συνδέσει τον ίδιο με μεγάλες προσωπικότητες του παρελθόντος.[108]

Παραπομπές

[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]
  1. 1 2 Εθνική Βιβλιοθήκη της Γερμανίας: «Gemeinsame Normdatei» (Γερμανικά) 118545655. Ανακτήθηκε στις 20  Απριλίου 2026.
  2. ↑ «Амилкаръ» (Ρωσικά)
  3. ↑ «Аздрубал» (Ρωσικά)
  4. ↑ Ludwig Franz Xaver Baron Seddeler: «Аздрубалъ» (Ρωσικά)
  5. ↑ «Dictionary of African Biography». (Αγγλικά) Dictionary of African Biography. Oxford University Press. Νέα Υόρκη. 2012.
  6. ↑ tufas.palma.cat/system/documents/attachments/000/000/027/original/51ef57c395415b6dc808842654d4327368bbc4c4.pdf. Ανακτήθηκε στις 20  Νοεμβρίου 2020.
  7. ↑ Lancel, S. Hannibal, σ. 6
  8. ↑ De Beer, Sir Gavin (1969). Hannibal: Challenging Rome's Supremacy, σ. 91
  9. ↑ Dodge, Theodore Ayrault (1995). Hannibal: A History of the Art of War Among the Carthaginians and Romans Down to the Battle of Pydna, 168 BC. Da Capo Press
  10. ↑ https://www.reversespins.com/patton.html
  11. ↑ Hilowitz, Beverley (1974). A Horizon guide: great historic places of Europe. American Heritage Pub. Co., σ. 119
  12. ↑ http://www.brainfly.net/html/books/brn0131c.htm
  13. ↑ http://www.brainfly.net/html/books/brn0131c.htm
  14. ↑ http://www.brainfly.net/html/books/brn0131c.htm
  15. ↑ Σίλιος Ιταλικός, Punica, III, 97
  16. ↑ Picard, Gilbert Charles(1967), Hannibal, σ. 119
  17. ↑ Σίλιος Ιταλικός, Punica, III, 63–64
  18. ↑ Antichthon, Τομ. 1–6. Sydney University Press. 1967
  19. ↑ Pinder, North (1869). Selections from the less known Latin poets. Clarendon Press, σ. 364
  20. ↑ Dodge, Theodore Ayrault (2004). Hannibal: A History of the Art of War Among the Carthaginians and Romans Down to the Battle of Pydna, 168 B.C., with a Detailed Account of the Second Punic War. Da Capo Press, σ. 143
  21. ↑ Hoyos, D. Hannibal's Dynasty: Power and Politics in the Western Mediterranean, 247–183 BC, σσ. 89–91, 2003
  22. ↑ De Beer, Sir Gavin (1969). Hannibal: Challenging Rome's Supremacy, σσ. 112–113
  23. ↑ http://www.brainfly.net/html/books/brn0131c.htm
  24. ↑ De Beer, Sir Gavin (1969). Hannibal: Challenging Rome's Supremacy, σ. 113
  25. ↑ http://www.brainfly.net/html/books/brn0131c.htm
  26. ↑ Ellis, Peter Berresford (2003). A Brief History of the Celts (Revised Paperback ed.). London: Robinson, σ. 208
  27. ↑ Fagan, Garret G. "The History of Ancient Rome". Lecture 13: "The Second Punic War". Teaching Company, "Great Courses" series
  28. ↑ Prevas, John (2009). Hannibal Crosses the Alps: The Invasion of Italy and the Punic Wars. Perseus Books Group, σ. 86
  29. ↑ Lancel, Serge (1999). Hannibal. Wiley, σ. 60
  30. ↑ https://web.archive.org/web/20140223092503/http://www.livius.org/ha-hd/hannibal/alps.html
  31. ↑ McMenamin, M. (2012). "Depiction of the Alps on Punic coins from Campania, Italy". Numismatics International Bulletin. 41 (1–2): 30–33
  32. ↑ Mahaney, W.C., Allen, C.C.R., Pentlavalli, P., Dirszowsky, O., Tricart, P., Keiser, L., Somelar, P., Kelleher, B., Murphy, B., Costa, P.J.M., and Julig, P., 2014, "Polybius's 'previous landslide': proof that Hannibal's invasion route crossed the Col de la Traversette", Journal of Mediterranean Archaeology and Archaeometry, 14(2), 1–20
  33. ↑ https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/arcm.12231
  34. ↑ de Beer, S. G., 1974, Hannibal: The struggle for power in the Mediterranean, Book Club Associates, London
  35. ↑ Πολυβιος, History III:54
  36. ↑ de Beer, S. G., 1969, Hannibal: Challenging Rome's supremacy, Viking, New York, σσ. 163–180
  37. ↑ Τίτος Λίβιος, "Ιστορία της Ρώμης", Βιβλία 21, 36
  38. ↑ Mahaney, W.C., et al., 2009. "The Traversette rockfall: geomorphological reconstruction and importance in interpreting classical history." Archaeometry, v. 52, Νο. 1, σσ. 156–172
  39. ↑ S. Lancel, Hannibal (1995; English translation 1999), σ. 60
  40. ↑ Dodge, Theodore. Hannibal. Cambridge Massachusetts: Da Capo Press, 1891
  41. ↑ Dodge, Theodore. Hannibal. Cambridge Massachusetts: Da Capo Press, 1891
  42. ↑ Dodge, Theodore. Hannibal. Cambridge Massachusetts: Da Capo Press, 1891
  43. ↑ Πλούταρχος, Life of Titus Flamininus 21.3–4
  44. ↑ Πολύβιος, Ιστορίαι, Βιβλίο 3, 77
  45. ↑ Πολύβιος, Ιστορίαι, Βιβλίο 3, σ. 74
  46. ↑ Liddell Hart, B.H., Strategy, New York, Penguin Group, 1967
  47. ↑ https://web.archive.org/web/20151031070310/http://www.iwar.org.uk/military/resources/hannibal/Parker_J_P_01.pdf
  48. ↑ Goldsworthy, Adrian K. The Roman Army at War 100 BC – AD 200, New York
  49. ↑ https://sourcebooks.fordham.edu/ancient/polybius-cannae.asp
  50. ↑ Cottrell, Leonard, Enemy of Rome, Evans Bros, 1965
  51. ↑ Cottrell, Leonard, Enemy of Rome, Evans Bros, 1965
  52. ↑ Cottrell, Leonard, Enemy of Rome, Evans Bros, 1965
  53. ↑ Dodge, Theodore Ayrault (1995). Hannibal: A History of the Art of War Among the Carthaginians and Romans Down to the Battle of Pydna, 168 BC. Da Capo Press
  54. ↑ Cottrell, Leonard, Enemy of Rome, Evans Bros, 1965
  55. ↑ Prevas, John, Hannibal Crosses the Alps, σ. xv
  56. ↑ Chaplin, Jane Dunbar, Livy's Exemplary History, σ. 66
  57. ↑ Polybius, The Histories of Polybius, 2 Vols., trans. Evelyn S. Shuckburgh (London: Macmillan, 1889), I. 264–275
  58. ↑ Hanson, Victor Davis (2007). Carnage and Culture: Landmark Battles in the Rise to Western Power
  59. ↑ Prevas, John, Hannibal Crosses the Alps: The Invasion of Italy and the Second Punic War, σ. 200
  60. ↑ Pliny the Elder (2005), The Elder Pliny on the Human Animal: Human History Book 7: Natural History, translated by Beagon, Mary, Oxford University Press, σ. 361
  61. ↑ Dodge, Theodore Ayrault (1995). Hannibal: A History of the Art of War Among the Carthaginians and Romans Down to the Battle of Pydna, 168 BC. Da Capo Press
  62. ↑ https://www.gutenberg.org/files/12582/12582-h/12582-h.htm#b46
  63. ↑ Scullard, H.H. Scipio Africanus: Soldier and Politician, σ. 150, 1970. Gabriel, Richard. Scipio Africanus: Rome's Greatest General, σ. 192, 2008
  64. ↑ De Beer, Sir Gavin (1969). Hannibal: Challenging Rome's Supremacy, σ. 291
  65. ↑ http://www.brainfly.net/html/books/brn0131e.htm
  66. ↑ http://www.brainfly.net/html/books/brn0131e.htm
  67. ↑ De Beer, Sir Gavin (1969). Hannibal: Challenging Rome's Supremacy, σ. 291
  68. ↑ http://www.brainfly.net/html/books/brn0131e.htm
  69. ↑ De Beer, Sir Gavin (1969). Hannibal: Challenging Rome's Supremacy, σ. 296
  70. ↑ De Beer, Sir Gavin (1969). Hannibal: Challenging Rome's Supremacy, σ. 296
  71. ↑ http://www.brainfly.net/html/books/brn0131e.htm
  72. ↑ Αύλος Γέλλιος, Noctes Atticae, book V. v. 5
  73. ↑ Sarikakis, Theodoros (1974). "Το Βασίλειο των Σελευκιδών και η Ρώμη" [The Seleucid Kingdom and Rome]. In Christopoulos, Georgios A. & Bastias, Ioannis K. (eds.). Ιστορία του Ελληνικού Έθνους, Τόμος Ε΄: Ελληνιστικοί Χρόνοι [History of the Greek Nation, Volume V: Hellenistic Period] (in Greek). Athens: Ekdotiki Athinon, σσ. 60–62
  74. ↑ http://www.brainfly.net/html/books/brn0131e.htm
  75. ↑ Sarikakis "History of the Greek Nation: Hellenistic Period", σσ. 68–70
  76. ↑ Taylor, Michael (2013). Antiochus The Great. Barnsley: Pen and Sword Military, σ. 141
  77. ↑ Graigner, John (2002). The Roman War of Antiochus the Great. Boston: Brill, σσ. 296–297
  78. ↑ Taylor "Antiochus The Great", σ. 142
  79. ↑ Graigner "The Roman War of Antiochus the Great", σσ. 297–300
  80. ↑ Sarikakis "History of the Greek Nation: Hellenistic Period", σσ. 78–82
  81. ↑ Sarikakis "History of the Greek Nation: Hellenistic Period", σσ. 83–84
  82. ↑ Bournoutian, George A. (2006). A Concise History of the Armenian People: From Ancient Times to the Present. Costa Mesa, CA: Mazda, σ. 29
  83. ↑ De Beer, Sir Gavin (1969). Hannibal: Challenging Rome's Supremacy, σ. 299
  84. ↑ Κορνήλιος Νέπως, Hannibal 10-12
  85. ↑ Κορνήλιος Νέπως, Hannibal 12
  86. ↑ https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.01.0160:book=8:chapter=11&highlight=hannibal
  87. ↑ Κορνήλιος Νέπως, Hannibal 12.5
  88. ↑ Τίτος Λίβιος, 39.51
  89. ↑ https://www.livius.org/sources/content/appian/appian-the-syrian-wars/appian-the-syrian-wars-3/
  90. ↑ https://web.archive.org/web/20160304025715/http://www.alanemrich.com/Class/Class_Practical_Latin.htm
  91. ↑ Hanson, Victor Davis (2007). Carnage and Culture: Landmark Battles in the Rise to Western Power
  92. ↑ Holland, Rome and her Enemies 8
  93. ↑ https://books.google.gr/books?id=3dkAAAAAYAAJ&pg=PA181&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false
  94. ↑ Τίτος Λίβιος, The War With Hannibal 22.61
  95. ↑ Lazenby, Hannibal's War 237–238
  96. ↑ Goldsworthy, The Fall of Carthage 315
  97. ↑ J. F. Lazenby, The Hannibalic War, 254
  98. ↑ https://web.archive.org/web/20160529171914/http://mcadams.posc.mu.edu/txt/ah/Livy/Livy26.html
  99. ↑ https://web.archive.org/web/20160529171914/http://mcadams.posc.mu.edu/txt/ah/Livy/Livy26.html
  100. ↑ Bagnall, The Punic Wars 203
  101. ↑ Lazenby, Hannibal's War 235
  102. ↑ Lazenby Hannibal's War 254
  103. ↑ Goldsworthy, Adrian (2012). The Fall of Carthage: The Punic Wars 265–146BC. Hachette UK, σσ. 366–367
  104. ↑ Mellor, Ronald J. The Historians of Ancient Rome
  105. ↑ Omerod, H. Piracy in the Ancient World, σ. 141
  106. ↑ De Beer, Sir Gavin (1969). Hannibal: Challenging Rome's Supremacy, σ. 111
  107. ↑ Lentzsch, Simon (2024). "In the footsteps of the past – the Severans and the Tomb of Hannibal". In Hoffmann-Salz, Julia; Heil, Matthäus; Wienholz, Holger (eds.). The Eastern Roman Empire under the Severans: Old Connections, new Beginnings?. Vandenhoeck & Ruprecht, σσ. 226–227, 234–236
  108. ↑ Lentzsch, Simon (2024). "In the footsteps of the past – the Severans and the Tomb of Hannibal". In Hoffmann-Salz, Julia; Heil, Matthäus; Wienholz, Holger (eds.). The Eastern Roman Empire under the Severans: Old Connections, new Beginnings?. Vandenhoeck & Ruprecht, σσ. 226–227, 234–236

Πηγές

[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]
  • Baker, George P. (1929). Hannibal. New York: Dodd, Mead.
  • Bickerman, Elias J. (1952). "Hannibal's Covenant". American Journal of Philology. 73 (1): 1–23.
  • Bradford, Ernle; Scullard, H.H. (1981). Hannibal. New York: McGraw-Hill.
  • Caven, Brian (1980). The Punic Wars. New York: St. Martin's Press.
  • Cottrell, Leonard (1992). Hannibal : enemy of Rome. New York: Da Capo Press. ISBN 978-0-306-80498-4.
  • Daly, Gregory (2002). Cannae : the experience of battle in the second Punic War. London: Routledge.
  • De Beer, Gavin (1969). Hannibal: Challenging Rome's Supremacy. New York: Viking Press.
  • De Beer, Gavin (1974). Hannibal: The Struggle for Power in the Mediterranean. London: Book Club Associates/Thames and Hudson Ltd.
  • Garland, Robert (2010). Hannibal. London: Bristol Classical Press.
  • Delbrück, Hans (1990). Warfare in antiquity. Walter J. Renfroe, trans. Lincoln: Univ. of Nebraska Press.
  • Dodge, Theodore Ayrault (1891). Hannibal. Boston: Houghton Mifflin.
  • Goldsworthy, Adrian (2001). Cannae: Hannibal's Greatest Victory. London: Phoenix.
  • Hornblower, Simon (2024). Hannibal and Scipio: Parallel Lives. Cambridge: Cambridge University Press.
  • Hoyos, Dexter (2003). Hannibal's dynasty power and politics in the western Mediterranean, 247–183 BC. London: Routledge.
  • Hoyos, Dexter (2008). Hannibal : Rome's greatest enemy. Exeter: Bristol Phoenix Press.
  • Kluth, Andreas (2011). Hannibal and Me: What History's Greatest Military Strategist Can Teach Us About Success and Failure. New York: Riverhead Books.
  • Lamb, Harold (1958). Hannibal: one man against Rome. Garden City, NY: Doubleday.
  • Lancel, Serge Lancel (1999). Hannibal. Antonia Nevill, trans. Oxford: Blackwell.
  • Livy (1972). Radice, Betty (ed.). The war with Hannibal : books XXI–XXX of the History of Rome from its foundation. Aubrey De Sélincourt, trans. Harmondsworth: Penguin.
  • Livy (2006). Hannibal's war : books twenty-one to thirty. J. C. Yardley, trans. Oxford: Oxford Univ. Press.
  • MacDonald, Eve (2015). Hannibal: A Hellenistic Life. Yale University Press.
  • Mahaney, William (2008). Hannibal's odyssey: environmental background to the alpine invasion of Italia. Piscataway, NJ: Gorgias Press.
  • Prevas, John (2001). Hannibal crosses the Alps : the invasion of Italy and the Punic Wars. Cambridge, MA: Da Capo Press.
  • Toynbee, Arnold (1965). Hannibal's Legacy. London: Oxford University Press.
  • Mark, Joshua. "The Price of Greed: Hannibal's Betrayal by Carthage". World History Encyclopedia.
  • N. Hunt, Patrick (2017). Hannibal. New York: Simon & Schuster, Inc.

Εξωτερικοί σύνδεσμοι

[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]
Ανακτήθηκε από "https://el.wikipedia.org/w/index.php?title=Αννίβας&oldid=11448865"