Ανδρέας Ν. Λύτρας, Καθηγητής Κοινωνιολογίας

Από τη Βικιπαίδεια, την ελεύθερη εγκυκλοπαίδεια
Μετάβαση στην πλοήγηση Πήδηση στην αναζήτηση

Ο Ανδρέας Ν. Λύτρας είναι Καθηγητής στο Τμήμα Κοινωνιολογίας του Παντείου Πανεπιστημίου Κοινωνικών και Πολιτικών Επιστημών, στην Αθήνα. Είναι κοινωνιολόγος με συνεισφορές στην κοινωνική θεωρία, την πολιτική ανάλυση και ιδίως τη θεωρία των κοινωνικών τάξεων.

Γεννήθηκε στα Ιωάννινα, το 1962. Είναι έγγαμος, σε δεύτερο γάμο. Απέκτησε δύο παιδιά, από τον πρώτο γάμο του. Έχει έναν μεγαλύτερο αδελφό. Ο πατέρας του Νικόλαος Λύτρας (1924-2010), ο οποίος ήταν αξιωματικός του στρατού, αποτάχθηκε, διώχθηκε και εκτοπίστηκε στη διάρκεια της δικτατορίας (της περιόδου: 1967-1974). Αποκαταστάθηκε, επανήλθε στην ενέργεια, στη μεταπολίτευση, και αργότερα αποστρατεύθηκε με το βαθμό του επίτιμου αντιστρατήγου. Η μητέρα του, Ευφροσύνη (Τσάκωνα-) Λύτρα (1927-1998) ήταν πτυχιούχος της Παντείου Ανωτάτης Σχολής Πολιτικών Επιστημών (από το 1949).


1 Σημαντικές ακαδημαϊκές θέσεις και πεδία συμβολής

Διακρίθηκε τόσο στο Τμήμα Κοινωνιολογίας όσο και στη Διοίκηση του Παντείου Πανεπιστημίου. Εξελέγη και υπηρέτησε, σε τέσσερις θητείες, ως Πρόεδρος του Τμήματος Κοινωνιολογίας του Παντείου Πανεπιστημίου [2006-2008, 2008-2010, 2013-2016 (μέχρι τον Ιανουάριο του 2016, με παράταση της θητείας) και 2020-2022]. Υπηρέτησε, μετά από εκλογή, ως Αντιπρύτανης Ακαδημαϊκών Υποθέσεων και Προσωπικού (2007-2011), για μια τετραετή θητεία, και, για μια ισόχρονη θητεία, ως Πρόεδρος του Ειδικού Λογαριασμού Κονδυλίων Έρευνας (ΕΛΚΕ) του Παντείου Πανεπιστημίου.

Στις ευρέως γνωστές μελέτες του περιλαμβάνονται έργα για την οργάνωση της εργασίας, την απασχόληση, την ανεργία (οι επεξεργασίες αφορούν σε παγκόσμια φαινόμενα) και τον κοινωνικό αποκλεισμό. Σημαντική επίδραση έχουν ασκήσει οι αναλύσεις του, σχετικά με την εξέλιξη, τη δομή, την οργάνωση και τη λειτουργία της σύγχρονης ελληνικής κοινωνίας. Οι επιστημονικές τοποθετήσεις του για την ιδιοπροσωπία της ελληνικής κοινωνικής δομής, με το παραδοσιακό μικροαστικό φαινόμενο ως το ιδιαίτερο γνώρισμα της, έχουν προκαλέσει μείζον ενδιαφέρον στο πλαίσιο της κοινωνικής έρευνας (ακολουθούν ειδικές αναφορές).  


2 Σπουδές-Υποτροφία

Ο Ανδρέας Ν. Λύτρας σπούδασε Πολιτική Επιστήμη (έλαβε το πτυχίο του το 1984) και Κοινωνιολογία, στο Πάντειον Πανεπιστήμιο. Στη διάρκεια της εκπόνησης της Διδακτορικής Διατριβής του ήταν Ειδικός Μεταπτυχιακός Υπότροφος (ΕΜΥ) στο Τμήμα Κοινωνιολογίας του Παντείου Πανεπιστημίου (1985-1989).  Στη Διδακτορική Διατριβή του επιβλέπων ήταν ο Καθηγητής Βασίλης Φίλιας (εκ των ιδρυτικών στελεχών του Τμήματος Κοινωνιολογίας και Πρύτανης του Παντείου Πανεπιστημίου). Αναγορεύτηκε Διδάκτορας του Τμήματος Κοινωνιολογίας του Παντείου Πανεπιστημίου, το 1989, με βαθμό: Άριστα.


3 Ακαδημαϊκή εξέλιξη

Ο Ανδρέας Ν. Λύτρας έχει πραγματοποιήσει μια συνεχή επιστημονική και επαγγελματική πορεία τριάντα επτά ετών. Στη διάρκεια της υποτροφίας του, ως ΕΜΥ, είχε και διδακτικά καθήκοντα (1985-1989). Από το 1990 διδάσκει αυτοδύναμα στο Τμήμα Κοινωνιολογίας του Παντείου Πανεπιστημίου, αρχικά, ως Διδάσκων (του Π.Δ. 407/80) με ανάθεση διδασκαλίας. Το 1996 εκλέγεται και διορίζεται Λέκτορας και το 2000 Επίκουρος Καθηγητής, στο προαναφερθέν Τμήμα. Το 2004 μονιμοποιείται στη βαθμίδα του Επίκουρου Καθηγητή. Το 2005 εκλέχθηκε και διορίστηκε Αναπληρωτής Καθηγητής και, το 2009, Καθηγητής, στο Τμήμα Κοινωνιολογίας.

           Στο Πάντειον Πανεπιστήμιο, εκτός της πολυετούς προπτυχιακής διδασκαλίας, διδάσκει, επί δεκαετίες, σε προγράμματα μεταπτυχιακών σπουδών (και σε διατμηματικό) του Τμήματος Κοινωνιολογίας. Στο ίδιο πλαίσιο των μεταπτυχιακών σπουδών έχει εκπονήσει έρευνα για τον κοινωνικό αποκλεισμό και την απορρόφηση των αποφοίτων ενός σχετικού προγράμματος (1999), ενώ έχει επιβλέψει σειρά διπλωματικών εργασιών.

           Εκτός από το Πάντειον Πανεπιστήμιο, έχει διδάξει σε μεταπτυχιακά προγράμματα άλλων Πανεπιστημίων, όπως στο Ιόνιο Πανεπιστήμιο και το Εθνικό και Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο Αθηνών (ΕΚΠΑ-στο Παιδαγωγικό Τμήμα Δημοτικής Εκπαίδευσης και το Τμήμα Πολιτικών Επιστημών και Δημόσιας Διοίκησης). Έχει κάνει διαλέξεις ακόμη στην Εθνική Σχολή Δημόσιας Διοίκησης, στην οποία έχει αναλάβει την εποπτεία Τελικών Εργασιών, και έχει συμμετάσχει σε σχετικές επιτροπές αξιολόγησης.

           Επέβλεψε σειρά Διδακτορικών Διατριβών, οι οποίες έχουν υποστηριχθεί επιτυχώς. Έχει λάβει μέρος, ως μέλος επιτροπών αξιολόγησης, σε δεκάδες διδακτορικά (σε αρκετά εξ αυτών  ήταν μέλος των τριμελών επιτροπών), στο Πάντειον Πανεπιστήμιο, το ΕΚΠΑ, το Ιόνιο Πανεπιστήμιο και το Πανεπιστήμιο Αιγαίου.

4 Διακρίσεις, με ανάληψη σημαντικών θέσεων

Έχει διατελέσει Διευθυντής στο Εθνικό Ινστιτούτο Εργασίας (ΕΙΕ/ μεταξύ 1995 και 1996), Διευθυντής στην Εθνική Σχολή Δημόσιας Διοίκησης (ΕΣΔΔ/του ΕΚΔΔ/ μεταξύ 1997 και 1998) και Διευθυντής στο Κέντρο Επαγγελματικής Κατάρτισης (ΚΕΚ/ 2000) του Παντείου Πανεπιστημίου. Έχει υπηρετήσει, ως Διοικητής (μεταξύ 2001 και 2004), στο Γενικό Νοσοκομείο Αθηνών (ΓΝΑ) Κοργιαλένειο-Μπενάκειο ΕΕΣ (γνωστό ως Ερυθρός). Το 2010 ανέλαβε τα καθήκοντα του Προέδρου του Συμβουλίου Ανώτατης Πανεπιστημιακής Εκπαίδευσης (ΣΑΠΕ) και, στη διάρκεια εκείνης της θητείας του, ήταν μέλος του Προεδρείου του Εθνικού Συμβουλίου Παιδείας (ΕΣΥΠ).


5 Επιστημονικό έργο

Το συγγραφικό έργο του είναι ευρύ και εκδιπλώνεται σε βιβλία, κεφάλαια σε συλλογικούς τόμους, άρθρα και ανακοινώσεις σε συνέδρια. Συνολικά, μετά τη Διδακτορική Διατριβή του, μέχρι και το 2021, έχει δημοσιεύσει δέκα τέσσερα βιβλία (δύο εξ αυτών στην αγγλική γλώσσα) και άλλες τόσες επιστημονικές μελέτες (εκθέσεις, πορίσματα έρευνας και το επιχειρησιακό σχέδιο δημόσιου θεσμού). Περίπου ισοδύναμος είναι ο αριθμός των κεφαλαίων σε συλλογικούς τόμους. Τα άρθρα του (στην ελληνική και την αγγλική γλώσσα) παρακολουθούν ή εξειδικεύουν τους θεματικούς άξονες, οι οποίοι αναπτύσσονται στα βιβλία του. Οι ετεροαναφορές στις δημοσιευμένες μελέτες συμποσούνται σε εκατοντάδες.[1] Για τα θέματα, τα οποία έχει επεξεργαστεί, έχουν γραφεί από τον εικοστό αιώνα (συνεχίζονται και στη δεύτερη δεκαετία του 21ου αιώνα), εδάφια, με ονομαστική τιτλοφόρηση, σε διδακτορικά ελληνικών και ξένων πανεπιστημίων, ενώ σε άλλα υπάρχουν ευρύτατες αναφορές στα (ή και πολλαπλά παραθέματα από τα) βιβλία ή και τα λοιπά δημοσιεύματά του. Οι επιστημονικές επεξεργασίες του συζητούνται συνεχώς, στο πλαίσιο του διαλόγου των κοινωνικών επιστημών. Αρκετά από τα βιβλία του (τα περισσότερα έχουν διανεμηθεί στο Πάντειο Πανεπιστήμιο) διανέμονται, από δεκαετιών, ως διδακτικά βοηθήματα, σε έξι ελληνικά πανεπιστήμια. Οι περισσότερες ελληνικές ακαδημαϊκές βιβλιοθήκες έχουν εντάξει δικά του βιβλία στις συλλογές τους. Φημισμένες ακαδημαϊκές βιβλιοθήκες (π.χ. του Πανεπιστημίου Χάρβαρντ, του Πανεπιστημίου Κολούμπια, του Πανεπιστημίου Πρίνστον, του Πανεπιστημίου Γέηλ, η Βιβλιοθήκη του Κογκρέσου των ΗΠΑ, η Εθνική Βιβλιοθήκη της Αυστραλίας κ.ά.) και πολλές άλλες ακαδημαϊκές ή εθνικές (και πολιτειακές) βιβλιοθήκες, παγκοσμίως, έχουν εντάξει βιβλία του Α.Ν. Λύτρα στις συλλογές τους.[2]

6 H ελληνική κοινωνική δομή και το μικροαστικό φαινόμενο

Οι αναλύσεις του για την ελληνική κοινωνία και την ειδική βαρύτητα του παραδοσιακού μικροαστικού φαινομένου εκδιπλώνονται από τη διδακτορική του διατριβή μέχρι και πολύ πρόσφατα (το τέλος της δεύτερης δεκαετίας του 21ου αιώνα). Στα σχετικά βιβλία[3] [4] [5] [6] [7] και σε άλλες εργασίες,[8] τεκμηριώνεται η συνεχής βελτίωση της ελληνικής κοινωνίας σε όλους τους ποσοτικούς και ποιοτικούς δείκτες σύγκρισης, μέχρι την εκδήλωση της δημοσιονομικής κρίσης και την παρέμβαση των δανειστών.

Επισημαίνει, ότι το παραδοσιακό μικροαστικό φαινόμενο στην ελληνική κοινωνία είναι σύμφυτο με την ανάδυση και την κυριαρχία του καπιταλισμού και δεν έχει προκαπιταλιστική προέλευση.

Εκδηλώνεται, ως πρώτη διάστασή του, μαζικά στην ύπαιθρο, από τον 19ο αιώνα (μετά το 1871), με τη διανομή της γης και τη συγκρότηση πολύ μικρών αγροτικών εκμεταλλεύσεων, με προσανατολισμό την αγορά. Ολοκληρώνεται, σε ασύγκριτα μεγαλύτερη έκταση και σε ευρύτερο πληθυσμό ωφελούμενων, με την αγροτική μεταρρύθμιση, στην περίοδο του μεσοπολέμου (μετά το 1922). Στο μείζον μέρος τους οι αγρότες είναι μικροϊδιοκτήτες-μικροπαραγωγοί και αυτοαπασχολούμενοι, που επικουρούνται από τα συμβοηθούντα και μη αμειβόμενα μέλη της οικογένειάς τους (σύζυγοι, τέκνα ή και στενοί συγγενείς). Είναι αμιγώς εμπορευματοπαραγωγοί, οι οποίοι παράγουν αμέσως για την ανταλλαγή στην αγορά. Η μισθωτή εργασία είναι επεισοδιακό φαινόμενο στην αγροτική οικονομία, μέχρι και σήμερα. Η μικρή ιδιοκτησία στη γη είναι διαρκές, δηλαδή και σημερινό, χαρακτηριστικό της ελληνικής κοινωνίας και οικονομίας. Πρόσφατα αξιοποιείται στο πλαίσιο της αλματώδους τουριστικής ανάπτυξης και είναι ένα από τα στοιχεία της ευρείας διανομής των εισοδημάτων και της ατομικής ευημερίας του λαού, παρά την ταχεία διαδικασία του οικονομικού και θεσμικού εκσυγχρονισμού της χώρας.  Η πληθυσμιακή κάμψη της υπαίθρου και η αναλογική υποβάθμιση του πρωτογενούς τομέα της παραγωγής, δεν επέφερε την αλλοίωση της συγκρότησης των αγροτικών εκμεταλλεύσεων και ιδιοκτησιών, στη μεταπολεμική εποχή.

Ένα ανάλογο, αλλά όχι ισοδύναμο, φαινόμενο αναπαραγωγής, ως δεύτερη διάσταση, είναι ο σχηματισμός μικροαστικών στρωμάτων στις πόλεις, από το 1951. Οι βιοτέχνες, οι μικρέμποροι, οι επαγγελματίες, στη δευτερογενή και την τριτογενή παραγωγή, σχηματίζουν μεγάλες ομάδες αυτοαπασχολουμένων (ενίοτε και περιοδικά κάποιοι γίνονται μικροί εργοδότες). Είναι και σε αυτή την περίπτωση μικροπαραγωγοί και μικροϊδιοκτήτες. Επιβιώνουν οικονομικά στο όριο, μέχρι που τη στενάχωρη επάρκεια της πρώτης περιόδου θα διαδεχτεί η αξιοπρεπής επάρκεια, στην περίοδο της συνεχούς ανάπτυξης και ευημερίας. Σε ακολουθία προς τις κρατικές ενισχύσεις, τις ειδικές δανειοδοτήσεις και τις λοιπές υποστηρίξεις, θα καταστούν ανθεκτικά στρώματα, παρά τη φθίνουσα αναλογία τους στον πληθυσμό. Θα παραμείνουν ως ευάριθμες ομάδες, τόσο οι αυτοαπασχολούμενοι όσο και οι μικροί εργοδότες, στην εποχή της διεύρυνσης της μισθωτής απασχόλησης (μετά το 1990) και θα αντέξουν, έστω με μείζονα δυσκολία, στη διάρκεια της δημοσιονομικής κρίσης και των «μνημονίων».

Η τρίτη διάσταση του μικροαστικού φαινομένου είναι η ευρύτατη μικροϊδιοκτησία στα αστικά ακίνητα και ιδίως στις κατοικίες. Η μικροϊδιοκτησία είναι προσδιοριστικό στοιχείο που αφορά και σε μεγάλο μέρος των μισθωτών. Επομένως, οι κοινωνικές ιδιότητες βασίζονται σε μείζονα βαθμό στην ιδιοκτησία, για την πλειονότητα του πληθυσμού. Το μεγαλύτερο μέρος των κατοίκων της χώρας δεν πληρώνει ενοίκια. Διατηρεί έτσι ευρύτερα εισοδηματικά διαθέσιμα, σε σχέση με άλλες κοινωνίες. Οι κατοικίες δεν βαρύνονται, κατά πλειονότητα, από δανειακά χρέη, καθώς έχουν αποκτηθεί κατά βάση με κληρονομική διαδοχή. Παράλληλα, ένα μέρος των νοικοκυριών διαθέτει και δεύτερη (πολύ πιο σπάνια περισσότερες) κατοικία.

Τα τρία βασικά στοιχεία του παραδοσιακού μικροαστικού φαινομένου, η ευρεία μικροϊδιοκτησία, η αυτοαπασχόληση και η μικροπαραγωγή (ανεξαρτήτως του τομέα παραγωγής) είναι, είτε ακέραια είτε συνδυαστικά, συστατικά της κοινωνικής ευημερίας και παράγοντες άμβλυνσης της κοινωνικής πόλωσης.  

7 Η συμμετοχή στο διάλογο για την ελληνική κοινωνική δομή

Οι προκείμενες απόψεις έχουν κινητοποιήσει το ενδιαφέρον των κοινωνικών επιστημόνων, τα τελευταία τριάντα χρόνια (από το πλήθος των αναφορών γίνεται μια επιλογή). Ήδη από το 1996 έχει γραφεί εδάφιο για το έργο του Α.Ν. Λύτρα, περί των μικροαστικών στρωμάτων στην ελληνική κοινωνία, σε διδακτορικό, στην Αγγλία.[9] Έχουν αναφερθεί σε διδακτορικά διεθνώς και σε λοιπά διεθνή δημοσιεύματα.[10] [11] Πολλαπλές αναφορές στα (και ευρείες κριτικές παρουσιάσεις για τα) έργα του για τα μικροαστικά στρώματα, την εργατική τάξη και τη δομή της ελληνικής κοινωνίας, συνεχίζονται στην αρχή του εικοστού πρώτου αιώνα.[12] [13] Είναι σημαντικό, ότι το ενδιαφέρον για αυτές τις αναλύσεις, αναζωπυρώνεται μεταξύ 2011 και 2020, σε διδακτορικά, βιβλία [14] [15] [16] [17] [18] [19] και άλλα δημοσιεύματα.[20] Οι αναλύσεις του έχουν αποτελέσει τη βάση για συνεχείς βιβλιογραφικές υποστηρίξεις, από κείμενα ινστιτούτων μελετών, μέχρι σήμερα.[21] [22] [23] [24] [25]


8 Εργασία, Κοινωνικές Τάξεις και Κοινωνικός  Αποκλεισμός

Οι αναλύσεις για την εργασία και την επίδραση της οργάνωσής της στην κοινωνική δομή ήταν από τις διαρκείς μέριμνες του Α.Ν. Λύτρα. Στο τέλος του εικοστού αιώνα ήλθε σε τεκμηριωμένη αντιπαράθεση με τοποθετήσεις, που έκαναν λόγο για την ταχεία αντικατάσταση της ανθρώπινης εργασίας από τα αυτόματα συστήματα και τη μείωση της μάζας ή και της αναλογίας της μισθωτής εργασίας, στις σύγχρονες καπιταλιστικές κοινωνίες. Πρόβλεψε, από το 2000,[26] και στη συνέχεια (μέχρι το τέλος της δεύτερης δεκαετίας του 21ου αιώνα) υπέδειξε, με συγκριτικά ποσοτικά δεδομένα σε παγκόσμια κλίμακα, ότι ανάλογες θέσεις δεν είχαν το παραμικρό έδαφος βασιμότητας, μέσα στα είκοσι ή  και κοντά στα τριάντα χρόνια από την αρχική διατύπωσή τους. Αντίθετα, έδειξε, ότι όλα τα στοιχεία συντείνουν στην ακόλουθη θέση: τόσο η απασχόληση γενικά όσο και η μισθωτή εργασία αυξάνονται θεαματικά. Παράλληλα, αποδέχεται, ότι οι τεχνολογικές και οργανωτικές μεταβολές στο πλαίσιο του καπιταλιστικού καταμερισμού, συντείνουν στη διεύρυνση του κατακερματισμού των ομάδων των μισθωτών εργαζομένων, την άμβλυνση της κοινής δράσης τους, τη μείωση του κόστους της ανθρώπινης εργασίας, την αύξηση της εκμετάλλευσης και τη κάμψη των κοινωνικών δικαιωμάτων. Έκανε την πρόγνωση, ήδη από το 2000 (στο βιβλίο: Κοινωνία και Εργασία) για τη διεύρυνση του ρόλου της τηλεργασίας και τήν επαναλαμβάνει, με μεγαλύτερη έμφαση, το 2016 (στα βιβλία: Η Μισθωτή Εργασία στην Κοινωνική Οργάνωση και Wage Labour in Modern Society).[27] [28]

           Μια από τις καινοτομίες που απορρέουν από τις διαπιστώσεις του, είναι η πρόταση για την ενίσχυση της αυτόνομης εργασίας (στα βιβλία: Η Μισθωτή Εργασία στην Κοινωνική Οργάνωση και Wage Labour in Modern Society), στην προοπτική του εξανθρωπισμού της εργασίας και της εξισορρόπησής με το δικαίωμα του πολίτη, στις σύγχρονες και δημοκρατικές κοινωνίες. Οι μελέτες του εμπεριέχουν προτάσεις μεγάλων θεσμικών μετατοπίσεων, στο πλαίσιο της καπιταλιστικής κοινωνικής οργάνωσης, αλλά και του αστικού κοινοβουλευτισμού. Μία από τις ριζοσπαστικές προτάσεις του (Η δημοκρατία του κοινωνικού μέλλοντός μας),[29] που συνοδεύουν την προσδοκία της εργασιακής αυτονομίας, είναι εκείνη για την ευρεία ενίσχυση του συνεργατισμού (με συνεργατικές τράπεζες, ενεργειακές κοινότητες, αλληλασφαλιστικά συνταξιοδοτικά ταμεία, καταναλωτικούς συνεταιρισμούς, την καινοτομική συνεργατική αναθέρμανση των αγροτικών εκμεταλλεύσεων και την συνεργατική οργάνωση παροχής υποστηρικτικών υπηρεσιών στους εργαζόμενους και τους ανέργους). Σύμφωνα με αυτήν πρόταση μπορεί να υπάρξει, μέσω της αναπτυξιακής δυναμικής του συνεργατισμού, η αναλογική συστολή του κράτους και του κερδοσκοπικού τομέα, με απόληξη την οικονομία των τριών ισοδύναμων συνεισφορών στον εθνικό πλούτο, στο ορατό μέλλον. Ο εκδημοκρατισμός της επιχειρηματικότητας θα συνοδεύσει το αυθεντικό πολιτικό δικαίωμα και τη μεγαλύτερη κοινωνική συμμετοχή, στη δημοκρατία του μέλλοντος.

           Σύμφωνα με την θεώρηση του Α.Ν. Λύτρα, η έννοια του κοινωνικού αποκλεισμού (Φορείς και Δίκτυα…και Αποκλεισμοί στην Παγκοσμιοποίηση…)[30] [31]απεικονίζει μια επινόηση για την εγκατάλειψη των πολιτικών καταπολέμησης της φτώχειας, η οποία εμποτίζεται από τα συστατικά του ριζοσπαστικού συντηρητισμού. Παρά τη θεωρητική ανυπαρξία του όρου και της εννοιολόγησής του, μέχρι το 1989, έγινε το όχημα των θεσμών της Ευρωπαϊκής Ένωσης για την ουσιαστική ανάσχεση των κοινωνικών δαπανών, ως προς τη στήριξη των ενδεών και κάθε κοινωνικής κατηγορίας, η οποία είχε απόλυτη ανάγκη την κρατική υποστήριξη. Την ίδια στιγμή, η επικέντρωση στον κοινωνικό αποκλεισμό αποστεώνει τη συζήτηση περί της έντασης των ταξικών διαφορών. Οι «ενταγμένοι» σαν είναι όλοι ισότιμοι, αντιπαρατίθενται στους «αποκλεισμένους». Αυτή η διάσταση της εκτίμησης είναι στρεβλωτική της κοινωνικής πραγματικότητας και επομένως παρελκυστική, ενώ οι κοινωνικές ανισότητες διευρύνονται εξαιρετικά. Στην ίδια περίοδο, δεν είναι παράξενο που εμφανίζονται ακραίοι ισχυρισμοί, πως δήθεν διευρύνεται η μεσαία τάξη, ενώ η παραδοσιακή μικροαστική τάξη φθίνει εντυπωσιακά και τα νέα μεσαία στρώματα (μετά την υπέρβαση του φορντισμού-τεϊλορισμού) υποβαθμίζονται και σε ορισμένες επιχειρηματικές οργανώσεις έχουν αποσυντεθεί πλήρως. Ο Α.Ν. Λύτρας αντιπαρατίθεται, προσεκτικά, με αυτές τις μάλλον ανεδαφικές εκτιμήσεις, στις οποίες διακρίνει είτε την κυριαρχία μιας καθοδηγούμενης πρόθεσης, χωρίς οποιαδήποτε επικοινωνία με την πραγματικότητα, είτε στοιχεία μιας προπαγανδιστικής στόχευσης, με ιδεολογικά κίνητρα.

           Ο Α.Ν. Λύτρας θεωρεί ότι στις πρωτοπόρες και τις αναπτυγμένες καπιταλιστικές χώρες (μια αμβλύτερη περίπτωση κοινωνικών ανισοτήτων είναι η Ελλάδα) η ταξική πόλωση διευρύνεται, με τους μισθωτούς να ταυτίζονται, στην συντριπτική τους πλειονότητα με τα χαρακτηριστικά της εργατικής τάξης. Η μεγάλη επιχειρηματικότητα, δηλαδή η πηγή της ισχύος της αστικής τάξης, περιορίζεται, με ολιγαρχικό τρόπο, σε ελάχιστους πάμπλουτους ανθρώπους, με απίστευτη κοινωνική δύναμη.

Σε αυτήν την απαράδεκτη κοινωνική κατάσταση, η συλλογική αντίδραση και η προβολή εναλλακτικών πολιτικών ή και οικονομικών επιλογών υπέρβασης είναι εξαιρετικά δυσχερής. Η δυσχέρεια απορρέει από το επίσης πραγματικό γεγονός, ότι η κοινωνική πλειονότητα των μισθωτών (και των αυτοαπασχολουμένων, ιδίως εκείνων νέου τύπου χωρίς ιδιοκτησία) είναι κατακερματισμένοι σε διαφορετικά εργασιακά καθεστώτα και κατά συνέπεια δεν μπορούν να συγκροτήσουν ενιαίο υποκείμενο, με κοινές διεκδικήσεις.

Ο Α.Ν. Λύτρας προτείνει τη σύσταση νέας μορφής οργάνωσης στο πολιτικό πεδίο, με όχημα την προβολή κοινών και τελεσφόρων, για τους περισσότερους εργαζόμενους, πολιτικών διεκδικήσεων. Η προσέγγισή του είναι αισιόδοξη, αλλά αφίσταται απλουστευτικών θεωρήσεων και εκτιμήσεων για την ταχεία και μηχανιστική δυνατότητα ξεπεράσματος των σημερινών ασύμμετρων κατανομών της οικονομικής, κοινωνικής και πολιτικής δύναμης. Εκτιμά, ότι καμιά από τις γνωστές επιλογές δεν μπορεί πλήρως να αποτελέσει το βασικό πλαίσιο για τη σύσταση μιας πολιτικής στρατηγικής με τελεσφόρα προοπτική για την πλειονότητας των φορέων της εργασίας. Εκείνες οι γνωστές επιλογές παρέχουν ορισμένα από τα συστατικά των επόμενων επιλογών, αλλά το νέο πλαίσιο πρέπει να επινοηθεί εκ νέου. Το συλλογικό κοινωνικό υποκείμενο για την κοινωνική αλλαγή και την θεσμική μετατόπιση της σύγχρονης πολιτείας, οφείλει να συγκροτήσει τη στρατηγική του, αυτοτελώς (δίχως αυτή να παραχθεί από κύκλους διανοουμένων και να υιοθετηθεί στην συνέχεια από έχοντες το συμφέρον για την κοινωνική μεταβολή, όπως συνέβη σε προηγούμενους αιώνες).

Μία από τις αξιοποιήσιμες και εφαρμόσιμες επεξεργασίες[32] [33] του Α.Ν. Λύτρα είναι και αυτή για την αποτελεσματική καταπολέμηση της ανεργίας. Με αφορμή τους υπερβολικά υψηλούς δείκτες της ανεργίας, πρωτίστως στην Ελλάδα (την εποχή της δημοσιονομικής κρίσης) και την Ισπανία, αλλά και στην Ιταλία ή την Πορτογαλία, διαμορφώνει ένα σχέδιο για τη δραστική μείωση της ανεργίας. Αυτό το σχέδιο συνυπολογίζει τους θεσμικούς περιορισμούς, στο πλαίσιο της ευρωζώνης, αλλά και τη σπανιότητα των πόρων. Στην περιγραφή της, η πρόταση, που παρουσιάζεται, βασίζεται στην καινοτομική ενεργοποίηση, κατά πλειονότητα, ιδιωτικών κεφαλαίων. Η δράση του κράτους είναι θεσμική και συντονιστική, αλλά η δημόσια χρηματοδότηση των σχετικών προγραμμάτων είναι επικουρική και, σε μεγάλο βαθμό, οι κρατικές επιχορηγήσεις επιστρέφονται στο δημόσια ταμεία (μέσω των φόρων και της πληρωμής των ασφαλιστικών εισφορών). Επισπεύδοντες δημόσιοι φορείς είναι οι οργανισμοί της τοπικής αυτοδιοίκησης. Οι τράπεζες εμπλέκονται στη διαδικασία, ενισχύονται τα χρηματικά τους διαθέσιμα και τροφοδοτούν την αγορά με βραχυχρόνιες πιστώσεις. Οι ωφελούμενοι (από τους άνεργους) των σχετικών προγραμμάτων εργάζονται ως αυτόνομοι εργαζόμενοι και αμείβονται με βάση ένα ειδικό αξιόγραφο. Μπορούν να συνεργαστούν με τους ιδιώτες καταναλωτές, οι οποίοι απολαύουν υπηρεσίες σύμφωνα με τα γούστα και τις ανάγκες του (λειτουργούν με κοινωνική αλληλεγγύη χωρίς να μεταβάλλουν την καταναλωτική τους συμπεριφορά), τους αυτοαπασχολούμενους (ενισχύουν χωρίς διαρκείς δεσμεύσεις τις επαγγελματικές λειτουργίες τους), τις συνεργατικές οργανώσεις (διευρύνουν τις δράσεις και τις αποδόσεις τους) και άλλους τοπικούς φορείς. Οι ωφελούμενοι υπολογίζεται ότι θα ελάμβαναν εισοδήματα για δώδεκα, ενώ θα απασχολούντο για δέκα μήνες. Στις εκτιμήσεις του περιλαμβάνεται και η μελλοντική αναβάθμιση των αμοιβών των ήδη εργαζόμενων, όταν θα εφαρμόζονται προγράμματα για την ενίσχυση της απασχόλησης, που ανταποκρίνονται στην πρότασή του.

         

9 Οι συζητήσεις για την εργασία, το ταξικό φαινόμενο και τον κοινωνικό αποκλεισμό

Οι θέσεις του Α.Ν. Λύτρα, για την εργασία και το ταξικό φαινόμενο συμμετέχουν στις επιστημονικές συζητήσεις, την τελευταία δεκαετία του 20ου και κατά τον 21ο αιώνα (από το πλήθος των αναφορών γίνεται μια επιλογή). Οι αναλύσεις του για την εργασία και την απασχόληση συμπεριλαμβάνονται στο υποστηρικτικό υλικό σημαντικών και έγκυρων επιστημονικών εργασιών (παρατίθενται ορισμένα παραδείγματα).[34] [35] [36] [37] [38] [39] [40] [41] [42] [43] [44]

Έχει γραφεί και για αυτά τα θέματα εδάφιο, με ιδιαίτερο τίτλο, εγκριθείσας διδακτορικής διατριβής, για τον Α.Ν. Λύτρα.[45] Οι τοποθετήσεις του για τη μεσαία τάξη αποτελούν αντικείμενο διαχείρισης, μέχρι και πολύ πρόσφατα.[46] Αρκετές διδακτορικές διατριβές (ακολουθούν ορισμένες),[47] [48] [49] [50] [51] [52] διπλωματικές εργασίες (παρατίθενται μερικές εξ αυτών)[53] [54] [55] [56] [57] [58] και τελικές εργασίες (κάποιες από αυτές αναφέρονται)[59] [60] [61] [62] [63] [64] [65] της Εθνικής Σχολής Δημόσιας Διοίκησης, στην Ελλάδα, χρησιμοποιούν τις ή αναφέρονται στις επεξεργασίες του για την εργασία, την απασχόληση και την κατανομή των κοινωνικών ομάδων. Σημειώνουμε ότι όλες αυτές οι εργασίες και διατριβές έχουν κριθεί, από εξεταστικές επιτροπές με ακαδημαϊκούς δασκάλους, ερευνητές και ειδήμονες των αντικειμένων, σε θεσμικές, κορυφαίου επιπέδου διαδικασίες, σε διαφορετικά ιδρύματα.

Είναι αξιοσημείωτο, πως ακόμη και τα πρώτα έργα του Α.Ν. Λύτρα, για την εργασία μνημονεύονται και σχετικά πρόσφατα (2015).[66] Μεθοδολογικές και ουσιαστικές υποστηρίξεις, από τις επεξεργασίες του (πέραν όσων έχουν ήδη αναφερθεί) περί εργασιακής οργάνωσης και κοινωνικών τάξεων, γίνονται σε άρθρα διεθνών επιστημονικών περιοδικών.[67] [68] [69]

Υπάρχουν, σε όλη τη διάρκεια των επιστημονικών καταθέσεων του Α.Ν. Λύτρα κείμενα εκπαιδευτικών και ερευνητικών θεσμών, τα οποία υποστηρίζουν τις αναλύσεις, τις μελέτες, τις προτάσεις ή τις εκθέσεις τους και στα δικά του έργα.[70] [71] [72] [73]

           Είναι πολλές, τέλος, οι μελέτες[74] [75] [76] [77] (και τα διδακτορικά[78] [79] [80]), οι διπλωματικές εργασίες[81] [82] [83] ή οι εκθέσεις στο πλαίσιο εθνικών και ευρωπαϊκών προγραμμάτων,[84] [85] [86] [87] για τον κοινωνικό αποκλεισμό, στην Ελλάδα, που αναφέρονται στις δύο σχετικές μονογραφίες του (στις υποσημειώσεις παρατίθενται μόνο ορισμένα παραδείγματα[88]).

10 Έργα

Από τα έργα του, αναφέρονται τα πιο σημαντικά που είναι τα παρακάτω (βιβλία, μελέτες και κεφάλαια):

α) Βιβλία

Α.Ν. Λύτρας, Προλεγόμενα στη Θεωρία της Ελληνικής Κοινωνικής Δομής, Αθήνα, Νέα Σύνορα, 1993.

Α.Ν. Λύτρας, Κοινωνία και Εργασία: Ο Ρόλος των Κοινωνικών Τάξεων (Πρόλογος: Β. Φίλιας), Αθήνα, Παπαζήσης, 2000.

Α.Ν. Λύτρας, Δοκιμές στην Ταξική Ανάλυση. Προσεγγίσεις στην κλασική θεωρία των κοινωνικών τάξεων, Αθήνα, Παπαζήσης, 2004.

Α.Ν. Λύτρας, Κ. Σουλιώτης, Αποκλεισμοί στην Παγκοσμιοποίηση. Ζητήματα Κοινωνικής Πολιτικής (Πρόλογος: Η. Μόσιαλος), Αθήνα, Παπαζήσης, 2004.

Α.Ν. Λύτρας, Δ. Πρόντζας, Η Αγροτική Εκμετάλλευση στην Ελλάδα. Κοινωνία, παραγωγή και ιδιοκτησία το 1951 (Πρόλογος: Β. Φίλιας), Αθήνα, Παπαζήσης, 2006.

Α.Ν. Λύτρας, Αναλύσεις περί Κοινωνικής Δομής. Κοινωνική οργάνωση και πολιτική στον εικοστό πρώτο αιώνα, Αθήνα, Παπαζήσης, 2007.

Α.Ν. Λύτρας, Πολιτική Στρατηγική για τις Κοινωνικές Τάξεις. Αναλυτικά Δοκίμια, Αθήνα, Παπαζήσης, 2008.

Α.Ν. Λύτρας, Μικρό-Αστική Λειτουργία και Οργάνωση στην Ελλάδα, Αθήνα, Παπαζήσης, 2010.

Α.Ν. Λύτρας, Η Μισθωτή Εργασία στην Κοινωνική Οργάνωση. Οι πραγματικότητες στην απασχόληση και η εδραίωση της εργασιακής αυτονομίας, Αθήνα, Παπαζήσης, 2016.

A.Ν. Lytras, Wage Labour in Modern Society. The current realities and the challenge of change, Athens, Papazissis, 2016 (eBook).

Α.Ν. Lytras, A Radical Policy for Combating Unemployment. The Future Network: Autonomous Workers, Stock Holders, Consumers and the State, Athens, Papazissis, 2017 (eBook).

Α.Ν. Λύτρας, Η δημοκρατία του κοινωνικού μέλλοντός μας, Αθήνα, Παρατηρητήριο, 2019.

J. Batou, Α. Ζαφείρης, Δ. Καλτσώνης, Α. Λύτρας κ.ά., Αντέχουν οι Ιδέες του Μαρξ, Αθήνα, Τόπος, 2020 [Κεφάλαιο: Α.Ν. Λύτρας, «Το σύγχρονο υποκείμενο της κοινωνικής ανατροπής: Η εργατική τάξη και η πολιτική της κοινωνικής πλειονότητας», σσ. 143-184].

Α.Ν. Lytras, A Radical Policy for Combating Unemployment. The Future Network: Autonomous Workers, Stock Holders, Consumers and the State, Athens, Papazissis, 2020 (Έντυπη Έκδοση, ISBN: 978-960-02-3611-8).

Α.Ν. Λύτρας, Η Ελληνική Κοινωνία στον 21ο Αιώνα. Αναλύσεις για την Απασχόληση, Εκτιμήσεις για την Κοινωνική Δομή και Απόψεις για την Κρίση, Αθήνα, Παπαζήση, 2020.

β) Διδακτορική Διατριβή, Μελέτες, Εκθέσεις

Α.Ν. Λύτρας, «Μικρομεσαίοι» στη Σύγχρονη Ελληνική Κοινωνία. Προέλευση, Σύνθεση, Κοινωνικός Ρόλος, των Μικροπαραγωγών του Δευτερογενούς Τομέα (τ. Δ.Τ.), 1950-1981, Αθήνα, Πάντειο Πανεπιστήμιο, 1989.

Α.Ν.  Λύτρας, Π. Παντελόγλου, «Φορείς και Δίκτυα Καταπολέμησης του Κοινωνικού Αποκλεισμού [(Έκθεση προς το Υπουργείο Παιδείας, την Ευρωπαϊκή Επιτροπή -Γ.Δ. V- και  το ΕΚΤ)», Αθήνα, Πάντειον Πανεπιστήμιο- ΕΠΕΑΕΚ, 1999], Τα Κοινωνικά. Επιλογές από την Ελληνική Κοινωνιολογία, Αθήνα, Πάντειον Πανεπιστήμιο, 2018, τ. VII, σελ. 152 (http://pandemos.panteion.gr).

Α.Ν. Λύτρας, Μ. Ιασωνίδου, Ι. Καραπιστόλη, «Επιχειρησιακό Σχέδιο Γ.Ν.Α ‘Κοργιαλένειου-Μπενάκειου-ΕΕΣ’ 2003-2006», [Αθήνα, Γ.Ν.Α «Κοργιαλένειο-Μπενάκειο ΕΕΣ» (Απόφαση του ΔΣ, Α.Π. 16839/26-6-2003), 2003], Τα Κοινωνικά. Επιλογές από την Ελληνική Κοινωνιολογία, τ. VIII Αθήνα, Πάντειον Πανεπιστήμιο, 2018, σελ. 207 (http:// pandemos.panteion.gr).

Α.Ν. Λύτρας, «Έκθεση περί της Αξιολόγησης του Παντείου Πανεπιστημίου», [Αθήνα, Πάντειον Πανεπιστήμιο, 2010], Τα Κοινωνικά. Επιλογές από την Ελληνική Κοινωνιολογία, Αθήνα, Πάντειον Πανεπιστήμιο, 2017, τ. ΙΙI, σελ. 941 (www.pandemos.panteion.gr, file:///C:/Users/LUSOFI/Downloads/18040_Lytras_Axiologisi_ Panteio.pdf).

Α.Ν. Λύτρας, Το ταξικό φαινόμενο και η κοινωνική πόλωση, Αθήνα, Πάντειον Πανεπιστήμιο, 2014, (http://pandemos.panteion.gr/getfile.php?uri=, http://localhost:8080/fedora/ objects/iid:7886/datastreams/PDF1/content&mimetype=application%2Fpdf&filename=lytras_taxiko_fainomeno).

Α.Ν. Λύτρας,  Η Κοινωνική Ένταξη των Γυναικών. Οι Γυναίκες στην Απασχόληση, Αθήνα, Πάντειο Πανεπιστήμιο, 2014 (http://www.scribd.com/doc/251113841).

Α.Ν. Λύτρας, «Προσεγγίσεις και Εκτιμήσεις», Τα Κοινωνικά. Επιλογές από την Ελληνική Κοινωνιολογία, Αθήνα, Πάντειον Πανεπιστήμιο, 2017, τ. Ι, σελ. 267  (www.pandemos. panteion.gr,   file:///C:/Users/LUSOFI/Downloads/Documents/18043_Lytras_koinonikaI. pdf).

Α.Ν. Λύτρας, «Παρουσιάσεις», Τα Κοινωνικά. Επιλογές από την Ελληνική Κοινωνιολογία, Αθήνα, Πάντειον Πανεπιστήμιο, 2017, τ. ΙΙ, σελ. 119  (www.pandemos.panteion.gr, file:///C:/Users/LUSOFI/Downloads/Documents/18042_ Lytra_ KoinonikaII.pdf).  

Α.Ν. Λύτρας (επιμ.), «Η Καταπολέμηση της Ανεργίας στην Εποχή της Κρίσης», Τα Κοινωνικά. Επιλογές από την Ελληνική Κοινωνιολογία, Αθήνα, Πάντειον Πανεπιστήμιο, 2017, τ. ΙV, σελ. 201 (www.pandemos.panteion.gr, file:///C:/Users/LUSOFI/ Downloads/A_N_Lytras_(ed)_KoinonikaIV_Ergasies_PMS_.pdf).

Α.Ν. Λύτρας, «Έργα και Βιβλιοθήκες», Τα Κοινωνικά. Επιλογές από την Ελληνική Κοινωνιολογία, Αθήνα, Πάντειον Πανεπιστήμιο, 2018, τ. V., σελ. 207  (www.pandemos.panteion.gr).

Α.Ν. Λύτρας (επιμ.), «Η Καταπολέμηση της Ανεργίας των Γυναικών (25 ετών και άνω)», Τα Κοινωνικά. Επιλογές από την Ελληνική Κοινωνιολογία, Αθήνα, Πάντειον Πανεπιστήμιο, 2018, τ. VΙ, σελ. 228 (www.pandemos.panteion.gr).

Α.Ν. Λύτρας, «Το Κοινωνικό Υποκείμενο της Ανατροπής στον Εικοστό Πρώτο Αιώνα», Τα Κοινωνικά. Επιλογές από την Ελληνική Κοινωνιολογία, Αθήνα, Πάντειον Πανεπιστήμιο, 2019, τ. IΧ, σελ. 74  (www.pandemos.panteion.gr).

Α.Ν. Λύτρας, «Η καταπολέμηση της ανεργίας και η κοινωνική αλληλεγγύη», [εισήγηση στο Συνέδριο ΠΕΣΚΟ-Παντείου Πανεπιστημίου (Τμήμα Κοινωνιολογίας): για την Κοινωνική και Αλληλέγγυα Οικονομία, Αθήνα, 2016 (10-12 Ιουνίου), http://koinoniki--oikonomia.blogspot.gr/2016/08/ blog-post_4.html#more], Τα Κοινωνικά. Επιλογές από την Ελληνική Κοινωνιολογία, Αθήνα, Πάντειον Πανεπιστήμιο, 2019, τ. Χ, σελ. 62  (www.pandemos.panteion.gr).

Α.Ν. Λύτρας, «Η Ελληνική Κοινωνία στον 21ο Αιώνα. Κείμενα για την κρίση και την απασχόληση», Κριτικά Δοκίμια. Παρεμβάσεις στην Ελληνική Κοινωνιολογία, Αθήνα, Πάντειον Πανεπιστήμιο, 2019, τ. Ι, σελ. 237 (www.pandemos.panteion.gr).

Α.Ν. Λύτρας, Ανιχνεύσεις Δύσκολων Μετρήσεων, Αθήνα, Πάντειον Πανεπιστήμιο, 2021.

γ) Κεφάλαια σε συλλογικούς τόμους και Πρόλογοι

Α.Ν. Λύτρας, Κ. Κοσκινάς, «Εργασία και Τάξη», στο, Γ. Λιοδάκης (επιμ.), Κοινωνία, Τεχνολογία και Αναδιάρθρωση της Παραγωγής, Αθήνα, Παπαζήσης, 1993, σσ. 310-322.

Α.Ν. Λύτρας, «Το τέλος των συλλογικών μορφωμάτων; Μια διερεύνηση», στο, Β. Φίλιας (επιμ.), Προβληματισμοί και Επισημάνσεις ΙΙ, Αθήνα, Σιδέρης, 1998, σσ. 375-402.

Α.Ν. Λύτρας, «Η αναβάθμιση της πολιτικής,  εναλλακτική λύση στην κοινωνική κρίση», στο, Π. Πετρίδης, Ε. Πρόντζας (επιμ.), Δίκαιο. Ιστορία και Θεσμοί. Τιμητικό αφιέρωμα στον Νικόλαο Ι. Πανταζόπουλο, Πρόλογος Αριστόβουλου Μάνεση, Ακαδημαϊκού, University Studio Press, Θεσσαλονίκη 2000, σσ. 369-387.

Α.Ν. Λύτρας, «Φτωχοί και πλούσιοι: Οι πραγματικότητες και το πρόβλημα του ‘επειδή’», στο, Δ. Παπαδοπούλου (επιμ.), Κοινωνικός Αποκλεισμός. Για τους ανθρώπους που παραμερίζουμε…, Αθήνα, Αρμός, 2002, σσ. 131-142.

Α.Ν. Λύτρας,  «Η αναδιοργάνωση της εργασίας: Οι δημιουργοί και οι δέκτες των μεταβολών», στο, Ι. Λαμπίρη-Δημάκη (επιμ.), Η κοινωνιολογία στην Ελλάδα σήμερα. Η ολοκλήρωση της τριλογίας, 1959-2000, Αθήνα, Παπαζήσης, 2002, τ. Γ΄, σσ. 285-296.

Α.Ν. Λύτρας, «Ποιότητα και Διοίκηση στη Δευτεροβάθμια Φροντίδα Υγείας»,  Κ. Σουλιώτης (επιμ.), Πολιτική και Οικονομία της Υγείας, Αθήνα, Παπαζήσης, 2006, σσ. 463-478.

Α.Ν. Λύτρας, «Πρόλογος», Ευ. Στεργιούλης, Κοινωνιολογία της Αστυνομίας, Αθήνα, Παπαζήσης, 2008, σσ. 9-14.

Α.Ν. Λύτρας, «Η περίοπτη φτώχεια. Ο κοινωνικός αποκλεισμός στην κοινωνία του πλούτου»,  στο Γ. Παπαδάτος & Χ. Μπαμπούνης (επιμ.), Πρακτικά 1ου Πανελληνίου Συνεδρίου Επιστημών Εκπαίδευσης, Αθήνα 28-31 Μαΐου 2009,  Αθήνα, (ΕΚΠΑ) Σμυρνιωτάκης, 2010, Τ. α΄, σσ. 156-164.

Α.Ν. Λύτρας, «Η Κοινωνική Δομή στην Ελλάδα. Επιλογές από την κοινωνική συγκρότηση στον εικοστό αιώνα», Α. Μωυσίδης, Σ. Σακελλαρόπουλος, Η Ελλάδα στον 19ο και τον 20ο αιώνα, Αθήνα, Τόπος, 2010, σσ. 249-257.

Α.Ν. Λύτρας, «Η Μισθωτή Εργασία στο Σύγχρονο Κόσμο. Πραγματικότητες και Προοπτικές», Δ. Δασκαλάκης (επιμ.), Οι Κοινωνικές Επιστήμες και η Υφιστάμενη Κρίση, Αθήνα, Παπαζήσης, 2013, σσ.  255-280.

Α.Ν. Λύτρας, «Η παιδική φτώχεια στις κοινωνίες του πλούτου», Χ. Μπαμπούνης (επιμ.), Συνέδριο: Παιδική Ηλικία: Κοινωνιολογικές, Πολιτισμικές, Ιστορικές και Παιδαγωγικές Διαστάσεις (Πρακτικά- Αθήνα,11-14 Απριλίου 2013), Εργαστήριο Κοινωνικών Επιστημών του Παιδαγωγικού Τμήματος Δημοτικής Εκπαίδευσης του Εθνικού και Καποδιστριακού Πανεπιστημίου Αθηνών (ISBN: 978-960-466-143-5), Αθήνα, 2014, σσ. 218-228 (http://www.hellenicsociology.gr/ sites/default/ files/praktika_synedriou.pdf).

Α.Ν. Λύτρας, «Πρόλογος», Β. Λώλης, Νέες μορφές εργασίας και το κοινωνικό κύρος των εργαζομένων. Η περίπτωση της ΔΕΗ, Αθήνα, Παπαζήσης, 2015.

Α.Ν. Λύτρας, «Η ταξική δομή του σύγχρονου καπιταλισμού: Η κοινωνική πόλωση και το ζήτημα του συλλογικού υποκειμένου», Μαρξιστικός Χώρος Μελέτης και Έρευνας (ΜΑΧΩΜΕ), [Γ. Τόλιος (επιμ.)-ΜΑΧΩΜΕ], Ταξική Διάρθρωση της Ελληνικής Κοινωνίας-Ταξική Συνείδηση και Πολιτική Διαπάλη [Πρακτικά Συνεδρίου ΜΑ.ΧΩ.Μ.Ε. (21-23 Νοεμβρίου 2014)], Αθήνα, Ταξιδευτής, 2015, σσ.  13-38.

Α.Ν. Λύτρας, «Η κοινωνική δομή στην Ελλάδα κατά την περίοδο της δικτατορίας (1967-1974)», Β. Φίλιας, Χ. Μελετιάδης (επιμ.), Η Αντίσταση κατά της Απριλιανής Δικτατορίας και το Πάντειον Πανεπιστήμιο. Η Περίπτωση της «Δημοκρατικής Άμυνας», Αθήνα, Λειμών, 2019, σσ. 61-84.


[1]  Α.Ν. Λύτρας, «Αντιλογίες. Αναφορές και Σχόλια», Κριτικά Δοκίμια, Πάντειον Πανεπιστήμιο, τ. ΙΙ, 2020.

[2] Α.Ν. Λύτρας, «Έργα και Βιβλιοθήκες», Τα Κοινωνικά. Επιλογές από την Ελληνική Κοινωνιολογία, Αθήνα, Πάντειον Πανεπιστήμιο, 2018, τ. V., σελ. 207  (www.pandemos.panteion.gr).

[3] Α.Ν. Λύτρας, Προλεγόμενα στη Θεωρία της Ελληνικής Κοινωνικής Δομής, Αθήνα, Νέα Σύνορα, 1993.

[4] Α.Ν.  Λύτρας, Δ. Πρόντζας, Η Αγροτική Εκμετάλλευση στην Ελλάδα. Κοινωνία, παραγωγή και ιδιοκτησία το 1951 (Πρόλογος: Β. Φίλιας), Αθήνα, Παπαζήσης, 2006.

[5] Α.Ν.  Λύτρας, Αναλύσεις περί Κοινωνικής Δομής. Κοινωνική οργάνωση και πολιτική στον εικοστό πρώτο αιώνα, Αθήνα, Παπαζήσης, 2007.

[6] Α.Ν. Λύτρας, Μικρό-Αστική Λειτουργία και Οργάνωση στην Ελλάδα, Αθήνα, Παπαζήσης, 2010.

[7] Α.Ν. Λύτρας, Η Ελληνική Κοινωνία στον 21ο Αιώνα. Αναλύσεις για την Απασχόληση, Εκτιμήσεις για την Κοινωνική Δομή και Απόψεις για την Κρίση, Αθήνα, Παπαζήση, 2020.

[8] Α.Ν. Λύτρας, «Η Κοινωνική Δομή στην Ελλάδα. Επιλογές από την κοινωνική συγκρότηση στον εικοστό αιώνα», Α. Μωϋσίδης, Σ. Σακελλαρόπουλος, Η Ελλάδα στον 19ο και τον 20ο αιώνα, Αθήνα, Τόπος, 2010, σσ. 249-257∙ Α.Ν. Λύτρας, «Η κοινωνική δομή στην Ελλάδα κατά την περίοδο της δικτατορίας (1967-1974)», Β. Φίλιας, Χ. Μελετιάδης (επιμ.), Η Αντίσταση κατά της Απριλιανής Δικτατορίας και το Πάντειον Πανεπιστήμιο. Η Περίπτωση της «Δημοκρατικής Άμυνας», Αθήνα, Λειμών, 2019, σσ. 61-84.

[9] Sokratis Koniordos, ARTISANS IN LATE DEVELOPMENT: AN INVESTIGATION OF ATHENIAN SMALL PRODUCERS IN THE MACHINING AND GARMENT INDUSTRIES, Thesis submitted for the degree of Doctor of Philosophy at the University of London, The London School of Economics and Political Science, January 1996.

[10]  Pantelis P. Nassis, Analysis of Sports Policy in Greece, through a Strategic Relations Perspective 1980-93, Doctoral Thesis, Loughborough University of Technology, Loughborough, 1994.

[11] Susanne-Sophia Spiliotis, Transterritorialität und nationale Abgrenzung: Konstitutionsprozesse der -der modernen Gesellschaft, 2 Bde., Frankfurt 1993.

[12] Σταύρος Κατσούρας, Εργασία, συνείδηση και συνδικάτα: η περίπτωση της ελληνικής μεταπολεμικής κλωστοϋφαντουργίας και ένδυσης, Διδακτορική Διατριβή, Αθήνα, Πάντειο Πανεπιστήμιο, Τμήμα Κοινωνιολογίας. Τομέας Γενικής Κοινωνιολογίας, 2004, 2 τ.

[13] S.M. Koniordos, Towards a Sociology of Artisans: Continuities and Discontinuities in Comparative Respective, 2001, Ashgate Pub Ltd.

[14] Eirini Gaitanou, FORMS AND CHARACTERISTICS OF THE SOCIAL MOVEMENT IN GREECE IN THE CONTEXT OF THE ECONOMIC AND POLITICAL CRISIS, PhD, Department of European and International Studies,  King's College London, 2016.

[15] Dimitra Kotouza, Surplus Citizens. Struggles in the Greek Crisis, 2010-2014, PhD Thesis, Kent, University of Kent, 2015 (September) (https://kar.kent.ac.uk/55614/1/162Kotouza% 20D%20Surplus%20Citizens.pdf).

[16] Spyros Themelis, Social Change and Education in Greece, New York, Palgrave Macmillan, 2013, Copyright material from www.palgraveconnect.com - licensed to npg - PalgraveConnect - 2016-04-16, http://www.palgraveconnect.com/ pc/doifinder/view/10.1057/9781137108616.0021

[17] Irene Theodoropoulou, Sociolinguistics of Style and Social Class in Contemporary Athens, Amsterdam/Philadelphia, John Benjamins Publishing Co., 2014.

[18] THEOPOULA (POLINA) CHRYSOCHOU, THE IMPACT OF THE ECONOMIC CRISIS IN GREECE ON THE PROFESSIONAL LIVES AND TEACHING PRACTICES OF PRIMARY SCHOOL TEACHERS: A CRITICAL PEDAGOGY APPROACH, ANGLIA RUSKIN UNIVERSITY FACULTY OF HEALTH, SOCIAL CARE AND EDUCATION [A thesis in partial fulfilment of the requirements of Anglia Ruskin University for the degree of Doctor of Philosophy], https://arro.anglia.ac.uk/703814/ 1/Chrysochou_2018.pdf, 2018 (January).

[19] Dimitra Kotouza, Surplus Citizens. Struggle and Nationalism in the Greek Crisis, London, Pluto Press, 2019.

[20] Ένα παράδειγμα είναι: Spyros Dimanopoulos, Christos Hadziiossif, Kostas Katsoudas and Nikos Potamianos, “Small Business in Distress: Aspects of Petit-Bourgeois Collective Action in Postwar Greece”, Moving the Social, 64 (2020), pp. 121-147.

[21] Κωνσταντίνος Κατσούδας, «Ιστορία, νομοθεσία, δομές και μορφές συνδικαλιστικής εκπροσώπησης των μικρών επιχειρήσεων στην Ελλάδα. Ιστορία της ΓΣΕΒΕΕ και των φορέων της», Κωνσταντίνος Κατσούδας, Γεράσιμος Κάρουλας, Βασιλική Δ. Παπακωνσταντινοπούλου, Συνδικαλισμός εργοδοτών μικρών επιχειρήσεων (ΓΣΕΒΕΕ - Ομοσπονδίες – Σωματεία), Αθήνα, ΙΜΕ ΓΣΕΒΕ, 2013.

[22] Νίκος Ποταμιάνος, 100 χρόνια ΓΣΕΒΕΕ 1919–2019, Αθήνα, ΙΜΕ ΓΣΕΒΕΕ, 2019.

[23] Παλούκης, Κώστας, «Ραγίζοντας τη ραχοκοκαλιά της κοινωνίας», ΣΥΓΧΡΟΝΗ ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΗΣ ΓΣΕΒΕΕ (1997–2018), Αθήνα, ΙΜΕ ΓΣΕΒΕΕ, 2020 https://imegsevee.gr/wp-content/uploads/2020/06/Book-21stCentury.pdf.

[24] Κώστας Κατσούδας (σε συνεργασία με τον Κώστα Καρόζη), Η ΓΣΕΒΕΕ στον 20ο Αιώνα, Αθήνα, 2019.

[25] Γιώργος Οικονομάκης Γιάννης Ζησιμόπουλος Δημήτρης Κατσορίδας Γιώργος Κoλλιάς Γιώργος Κρητικίδης, Η ταξική διάρθρωση και η θέση της εργατικής τάξης στην ελληνική κοινωνία, ΙΝΕ ΓΣΕΕ, 2015, http://www.inegsee.gr/wp-content/uploads/2016/07/MELETH-41.pdf.  

[26] Α.Ν. Λύτρας, Κοινωνία και Εργασία: Ο Ρόλος των Κοινωνικών Τάξεων, Αθήνα, Παπαζήσης, 2000.

[27] Α.Ν. Λύτρας, Η Μισθωτή Εργασία στην Κοινωνική Οργάνωση. Οι πραγματικότητες στην απασχόληση και η εδραίωση της εργασιακής αυτονομίας, Αθήνα, Παπαζήσης, 2016.

[28] A.Ν. Lytras, Wage Labour in Modern Society. The current realities and the challenge of change, Athens, Papazissis, 2016 (eBook).

[29] Α.Ν. Λύτρας, Η δημοκρατία του κοινωνικού μέλλοντός μας, Αθήνα, Παρατηρητήριο, 2019.

[30] Α.Ν.  Λύτρας, Π. Παντελόγλου, «Φορείς και Δίκτυα Καταπολέμησης του Κοινωνικού Αποκλεισμού  [(Έκθεση προς το Υπουργείο Παιδείας, την Ευρωπαϊκή Επιτροπή -Γ.Δ. V- και το ΕΚΤ)», Αθήνα, Πάντειον Πανεπιστήμιο- ΕΠΕΑΕΚ, 1999], Τα Κοινωνικά. Επιλογές από την Ελληνική Κοινωνιολογία, Αθήνα, Πάντειον Πανεπιστήμιο, 2018, τ. VII, σελ. 152 (http://pandemos.panteion.gr).

[31] Α.Ν. Λύτρας, Κ. Σουλιώτης, Αποκλεισμοί στην Παγκοσμιοποίηση. Ζητήματα Κοινωνικής Πολιτικής (Πρόλογος: Η. Μόσιαλος), Αθήνα, Παπαζήσης, 2004.

[32] Α.Ν. Λύτρας, «Η καταπολέμηση της ανεργίας και η κοινωνική αλληλεγγύη», [εισήγηση στο Συνέδριο ΠΕΣΚΟ-Παντείου Πανεπιστημίου (Τμήμα Κοινωνιολογίας): για την Κοινωνική και Αλληλέγγυα Οικονομία, Αθήνα, 2016 (10-12 Ιουνίου), http://koinoniki--oikonomia.blogspot.gr/2016/08/ blog-post_4.html#more], Τα Κοινωνικά. Επιλογές από την Ελληνική Κοινωνιολογία, Αθήνα, Πάντειον Πανεπιστήμιο, 2019, τ. Χ, σελ. 62  (www.pandemos.panteion.gr).

[33] Α.Ν. Lytras, A Radical Policy for Combating Unemployment. The Future Network: Autonomous Workers, Stock Holders, Consumers and the State, Athens, Papazissis, (2017, eBook) 2020 (Έντυπη Έκδοση, ISBN: 978-960-02-3611-8).

[34] Δημοσθένης Δασκαλάκης, Βιομηχανική Κοινωνιολογία, Αθήνα, Σάκκουλας, 2009.

[35] Δημοσθένης Δασκαλάκης, Βιομηχανικές Σχέσεις, Αθήνα, Σάκκουλας, 2009.

[36] Δημοσθένης Δασκαλάκης, Εισαγωγή στη Σύγχρονη Κοινωνιολογία, Αθήνα, Παπαζήσης, 2009.

[37] Δημοσθένης Δασκαλάκης, Βιομηχανική Κοινωνιολογία και Βιομηχανικές Σχέσεις, Αθήνα, Παπαζήσης, 2013.

[38] Τρύφωνας Κωστόπουλος, Τοπική Κοινωνία και Ευρωπαϊκή Ολοκλήρωση, Αθήνα, Παπαζήσης, 2010.

[39] Ανδρέας Μοσχονάς, Ελληνικό Συνδικαλιστικό Κίνημα και Ευρωπαϊκή Ολοκλήρωση, Αθήνα, Τυποθήτω-Γιώργος Δαρδανός, 2003.

[40] Σπύρου Σακελλαρόπουλου και Παναγιώτη Σωτήρη, «Τάξεις, μάζες και πολιτική: σχετικά με το επαναστατικό υποκείμενο της εποχής μας», Ε. Μπιτσάκης κά, Ιμπεριαλισμός: Αντιθέσεις και Αντιστάσεις, Αθήνα, ΚΨΜ, 2007, σσ. 101-126, https://pdfcoke.com/download/2007-pdf-l3gjj814183p.

[41] Σπύρου Σακελλαρόπουλου, Το θεωρητικό και ιδεολογικό πλαίσιο της παγκοσμιοποίησης: Μια κριτική αποτίμηση. 29-5-2002, http://spyrossakellaropoulos.com/keimenaDetails.php? nid=110.

[42] Lambros Sdrolias, Dimitrios Tselios, Panagiotis Trivellas, Nikolaos Kakkos, “System of Labour Unions According to the Workplace Environment: Evidence from Greece”, Conference: Proceedings of the 2nd International Conference on Business, Management, and Economics, At Yasar University, Cesme-Izmir, Turkey, 2006 (June), https://www.researchgate.net/profile/Dimitrios_Tselios/ publication/312021877_Planning_an_Effective_Communication_System_of_Labour_Unions_According_to_the_Workplace_Environment_Evidence_from_Greece/links/586c0f8908ae329d62121942/Planning-an-EffectiveCommunication-System-of-Labour-Unions-According-to-the-Workplace-Environment -Evidence-from-Greece.pdf.

[43] George E. Skoulas, “Labor Unions & Training in the age of Globalization and Information”, Research Journal of International Studies, ISSN: 1453-212X, 2006, pp. 62-85.

[44] Ελένη Σιάνου-Κυργίου, Από το Πανεπιστήμιο στην Αγορά Εργασίας. Όψεις των κοινωνικών ανισοτήτων, Αθήνα, Μεταίχμιο, 2010.

[45] A. Δαρόπουλος, Διαφοροποιήσεις στις στάσεις μελών της μεσαίας τάξης σε σχέση με την εκπαίδευση, Διδακτορική Διατριβή, ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΤΟΥ ΑΝΘΡΩΠΟΥ ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΟ ΤΜΗΜΑ ΕΙΔΙΚΗΣ ΑΓΩΓΗΣ, Βόλος, Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας, 2013.

[46] Βάλια Αρανίτου, Η μεσαία τάξη στην Ελλάδα, Αθήνα, Θεμέλιο, 2018.

[47] Παναγιώτης Δουμουλιάκας, Ο ρόλος των εκπαιδευτικών των ΣΕΠ στην ένταξη των αλλοδαπών μαθητών. Η περίπτωση των Γενικών Λυκείων της Κεντρικής και Νότιας Εύβοιας, Διδακτορική Διατριβή, Αθήνα, Πάντειον Πανεπιστήμιο (Τμήμα Κοινωνικής Πολιτικής), 2017.[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

[48] Δ. Κατσορίδας, Η ΣΥΝΘΕΣΗ της ΕΡΓΑΤΙΚΗΣ ΤΑΞΗΣ στην ΕΛΛΑΔΑ και το ΖΗΤΗΜΑ της ΣΥΝΔΙΚΑΛΙΣΤΙΚΗΣ ΕΚΠΡΟΣΩΠΗΣΗΣ, Δ.Δ., Πανεπιστήμιο Αιγαίου, Χίος, 2020 https://hellanicus.lib.aegean.gr/bitstream/handle/11610/21211/Thesis-Katsoridas-4F%20%282%29.pdf ?sequence =1&isAllowed=y.

[49] E.E. Μακρή, Η παιδική ηλικία στα εγχειρίδια ιστορίας, στην ελληνική πρωτοβάθμια και δευτεροβάθμια εκπαίδευση (1964-2014), Διδακτορική Διατριβή, ΠΤΔΕ, ΕΚΠΑ, Αθήνα, 2017.

[50] Βασίλης Ε. Μουλιανίτης, Οι επιδράσεις των κοινωνικών και εκπαιδευτικών μεταβολών που συντελούνται από τη 10ετία του ’70 και μετά στη διδακτική πράξη: Ευελιξία στην εκπαίδευση και στάσεις των εκπαιδευτικών, Ιωάννινα, Πανεπιστήμιο Ιωαννίνων, 2004.

[51] Αθανάσιος Τσακίρης, Ο συνδικαλισμός των εργαζομένων στις τράπεζες στην Ελλάδα (1974-1993), Διδακτορική Διατριβή, Εθνικό και Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο Αθηνών, Σχολή Νομικών, Οικονομικών και Πολιτικών Επιστημών, Τμήμα Πολιτικών Επιστημών και Δημόσιας Διοίκησης, Πρόγραμμα Μεταπτυχιακών Σπουδών «Πολιτική Επιστήμη και Κοινωνιολογία», Αθήνα, 2006.

[52] Αγγελική Ν. Χαρίτου, Κοινωνικές τάξεις στην Ελλάδα: εκπαιδευτικές και επαγγελματικές επιλογές στον 21ο αιώνα, Διδακτορική Διατριβή, Πάντειο Πανεπιστήμιο, 2017.

[53] Κούρτης Ιωάννης, Η εικόνα του Μαρξ μέσα από έργα του Αξελού και του Παπαϊωάννου, Αθήνα, ΕΚΠΑ, Τμήμα Φιλοσοφίας..., ΠΜΣ Φιλοσοφία, Διπλωματική Εργασία, Ακδ. Έτος: 2018-2019∙  Β. Στασινός, Οικονομική Κρίση, Αγορά Εργασίας και Αγροτικός Χώρος, Γεωπονικό Πανεπιστήμιο, ΠΜΣ Ολοκληρωμένη Ανάπτυξη και Διαχείριση του Αγροτικού Χώρου, Διπλωματική Εργασία, Αθήνα, 2015∙ Αναφορές και αναλύσεις, πέραν όσων αναφέρονται ενδεικτικά, καταγράφονται σε πολλές άλλες διπλωματικές εργασίες.

[54] Ιωάννης Κούρτης, Ο κυρίαρχος λόγος στον ιστοχώρο επαγγελματικής δικτύωσης LinkedIn, ΕΚΠΑ, ΦΠΨ, ΠΜΣ Συμβουλευτική και Επαγγελματικός Προσανατολισμός, Αθήνα, 2020.

[55] Κρυσταλλία Κατσορίδα, Οι Αλλαγές στο Περιεχόμενο της Απασχόλησης και της Εργασίας: Η περίπτωση της Βιομηχανικής Ζώνης του Ασπροπύργου, Πανεπιστήμιο Πελοποννήσου, Τμήμα Κοινωνικής και Εκπαιδευτικής Πολιτικής, ΠΜΣ Ευρωπαϊκή Κοινωνική Πολιτική, Διπλωματική Εργασία, Κόρινθος, 2017 (Ιανουάριος)  http://amitos.library.uop.gr/xmlui/handle/123456789/3772.

[56] Π. Λεκάκης, Η Συμβολή του Ευρωπαϊκού Συνδικαλιστικού Κινήματος, στη Διαμόρφωση Ευρωπαϊκής Πολιτικής Απασχόλησης και Πολιτικών Κοινωνικής Αλληλεγγύης, Πανεπιστήμιο Μακεδονίας, ΠΜΣ Ευρωπαϊκές Πολιτικές Νεολαίας, Διπλωματική Εργασία, Θεσσαλονίκη, 2013.

[57] ΛΟΥΙΖΙΔΗ ΣΟΦΙΑ, «Κοινοτική πρωτοβουλία URBAN II. Επιχειρησιακό πρόγραμμα ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗΣ ΚΑΙ ΚΟΙΝΩΝΙΚΗΣ ΑΝΑΖΩΟΓΟΝΗΣΗΣ ΠΕΡΑΜΑΤΟΣ 2001-2006. Μία κοινωνιολογική προσέγγιση για τη βιώσιμη αστική ανάπτυξη», ΕΘΝΙΚΟ ΜΕΤΣΟΒΙΟ ΠΟΛΥΤΕΧΝΕΙΟ, ΔΙΑΤΜΗΜΑΤΙΚΟ ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΣΠΟΥΔΩΝ «ΑΡΧΙΤΕΚΤΟΝΙΚΗ-ΣΧΕΔΙΑΣΜΟΣ ΧΩΡΟΥ», ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗ: ΠΟΛΕΟΔΟΜΙΑΣ-ΧΩΡΟΤΑΞΙΑΣ, ΑΚΑΔΗΜΑΪΚΟ ΕΤΟΣ 2006-2007, Αθήνα, 2006.

[58] Β. Στασινός, Οικονομική Κρίση, Αγορά Εργασίας και Αγροτικός Χώρος, Γεωπονικό Πανεπιστήμιο, ΠΜΣ Ολοκληρωμένη Ανάπτυξη και Διαχείριση του Αγροτικού Χώρου, Διπλωματική Εργασία, Αθήνα, 2015.

[59] Δημήτρης Δημητρόπουλος, Τηλεργασία: Μια πρόκληση για την οργάνωση της εργασίας και την απασχόληση στο πλαίσιο της κοινωνίας της πληροφορίας, Τελική Εργασία, ΕΚΔΔ/ΕΣΔΔ, Αθήνα, 2003, http://www.ekdd.gr/ekdda/files/ ergasies_esdd/14/13/543.pdf.

[60] Καλογεροπούλου Αγγελική, Εναρμόνιση Επαγγελματικής και Οικογενειακής Ζωής, Αθήνα, ΕΣΔΔ/ΕΚΔΔ, 2005, Τελική Εργασία, http://www.ekdd.gr/ekdda/files/ergasies_esdd/16/13/896.pdf.

[61] Ευ. Λαγός,  Πολιτιστική Πολιτική και Πολιτική Ελεύθερου Χρόνου (ΥΠΠΟ 1983-2000). ΕΣΔΔ, Τελική Εργασία, 2002.

[62] Γεώργιος Νεράντζης, Παγκοσμιοποίηση και Κοινωνικός Αποκλεισμός, Τελική Εργασία, ΕΚΔΔ/ΕΣΔΔ, Αθήνα, 2003, http://www.ekdd.gr/ekdda/ files/ergasies_esdd/14/13/520.pdf.

[63] Αγγελική Πανάγου, Δημογραφικές Εξελίξεις και οι Επιπτώσεις στην Απασχόληση και την Αγορά Εργασίας, Τελική Εργασία, Αθήνα, ΕΚΔΔ/ΕΣΔΔ, 2006, http://www.ekdd.gr/ekdda/ files/ergasies_esdd/17/13/977.pdf.

[64] Ιωάννης Πέντας, Τρίτος τομέας, εθελοντισμός και απασχόληση κατά την περίοδο του μετασχηματισμού του κοινωνικού κράτους, Τελική Εργασία, Αθήνα, ΕΣΔΔ/ΕΚΔΔ, 2001, http://www.ekdd.gr/ekdda/files/  ergasies _esdd/12/4/273.pdf.

[65] Σταθοπούλου Θεοδώρα, Μεταναστευτική πολιτική στην Ελλάδα: Πτυχές αποτελεσματικότητας και αναποτελεσματικότητας, ΕΚΔΔ, Τελική Εργασία, Αθήνα, 2004.

[66] Dimosthenis Daskalakis, Greek Labour Relations in Transition in a Global Context, Frankfurt am Main, Peter Lang, 2015.

[67] Anna Koumandaraki, “Analyzing the Relevance of Gender and Class in the Case of the Greek Trade Union Movement”, International Journal of Humanities and Social Science, Vol. 3 No. 8 [Special Issue April 2013], pp.114-119.

[68] P. Manolakos, “The Greek crisis babushka: A crisis, within a crisis, within a crisis”, European Academic Research, Vol. VI., Issue 7/ October 2018, pp. 3537-3559 (https://www. researchgate.net/publication/328497177).

[69] Georgia Oikonomopoulou, “Organisational Change in Greece: Exploring Bottlenecks in Public Sector’s Hospital Management”, Open Journal of Social Sciences, 2021, 9, 43-53, https://www.scirp.org/journal/jss, https://www.scirp.org/pdf/jss_2021040916284277.pdf.

[70] ΕΚΔΔ, Παραδοτέα και προτάσεις της ΕΣΔΔ και της ΕΣΤΑ, Αθήνα, 2010.

[71] Άγγελος Ευστράτογλου, Τοπικές Αγορές Εργασίας και Υπηρεσίες Απασχόλησης, Ινστιτούτο Εργασίας ΓΣΕΕ/ΑΔΕΔΥ, Αθήνα, Μάρτιος 2005, http://diotima.wizcom.com.gr/ig_common/upload /TOPIKES_AGORES_ERGASIAS. pdf.

[72] Ο.Ε. Κασσαβέτη, Γ. Μπουγιούκος (Επιστημονικά Υπεύθυνη: Ρ. Κακάμπουρα), Αρχείο Αφηγήσεων Ζωής του ΠΤΔΕ, Αθήνα, ΕΚΠΑ, ΠΤΔΕ-Εργαστήριο Κοινωνικών Επιστημών, 2021 (eBook-ISBN: 978-618-82007-3-9), http://www.primedu.uoa.gr/fileadmin/primedu.uoa.gr/uploads/Egrastiria/ Ergastirio_koinonikon_episthmon/ARCHEIO_AFIGISEON_ZOIS_TOY_PTDE_EKPA_EREYNA.pdf.

[73] Χρήστος Μπουρσανίδης, Πρόγραμμα Σπουδών Τμήματος Κοινωνικής Διοίκησης (ΕΚΔΔ), Αθήνα 2010.

[74] Ε. Σιάνου, “Εκπαίδευση και κοινωνικός αποκλεισμός”, Ανοικτά Μαθήματα, Ενότητα: Κοινωνικός Αποκλεισμός και Εκπαίδευση, Πανεπιστήμιο Ιωαννίνων, Τμήμα Φιλοσοφίας, Παιδαγωγικής και Ψυχολογίας, [ΕΣΠΑ, 2007-2013], Ιωάννινα 2014, http://ecourse.uoi.gr/course/view.php?id= 1138,http://ecourse.uoi.gr/pluginfile.php/87902/mod_resource/content/2/en1.pdf.

[75] Θεόδωρος Σακελλαρόπουλος, ΣΤΟΧΕΥΜΕΝΕΣ ΜΕΛΕΤΕΣ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ ΚΟΙΝΩΝΙΚΗΣ ΕΠΙΧΕΙΡΗΜΑΤΙΚΟΤΗΤΑΣ, Πάντειο Πανεπιστήμιο, ΑΘΗΝΑ 2007.

[76] Νίκος Τσίρος, «Επτά θέσεις για την επιστημολογία του κοινωνικού αποκλεισμού στην ύστερη νεωτερικότητα», Θέσεις, τεύχος 115, Απρίλιος - Ιούνιος 2011.

[77] Αντώνιος Κώστας, «Οργανώσεις της κοινωνικής οικονομίας και κοινωνικές επιχειρήσεις στην Ελλάδα», Κ.Δ. Γεώρμας (επιμ.), Η κοινωνική οικονομία. Ορισμοί, εμπειρία και προοπτικές, Αθήνα, Εναλλακτικές Εκδόσεις (Δοκίμιο 20), 2013.

[78] Γρηγόρης Κοταλακίδης, Η κοινωνική πρόνοια στο πλαίσιο της αναδιάρθρωσης και του μετασχηματισμού του κράτους πρόνοιας στην Ευρώπη. Η περίπτωση των υπηρεσιών κοινωνικής φροντίδας στην Ελλάδα, Διδακτορική Διατριβή, Αθήνα, Πάντειον Πανεπιστήμιο, 2007.

[79] Νικόλαος Μπιτσάκος, Μαθητική Διαρροή, Κοινωνικός Αποκλεισμός και Επανεκπαίδευση: Μελέτη σε δομές εκπαίδευσης ενηλίκων, Δ.Δ., Πανεπιστήμιο Αιγαίου, Σχολή Ανθρωπιστικών Επιστημών, Τμήμα Επιστημών της Προσχολικής Αγωγής και του Εκπαιδευτικού Σχεδιασμού, Ρόδος 2020, https://hellanicus.lib.aegean.gr/bitstream/handle/11610/21263/%CE%94%CE%99%CE%91%CE%A4%CE%A1%CE%99%CE%92%CE%97%20%CE%9C%CE%A0%CE%99%CE%A4%CE%A3%CE%91%CE%9A%CE%9F%CE%A3%20%CE%9D%CE%99%CE%9A%CE%9F%CE%9B%CE%91%CE%9F%CE%A3.pdf?sequence=1&isAllowed=y.

[80] Στέλλα Δ. Καλογεροπούλου, Δίκαιο  και   Εξουσία: Το κράτος  δικαίου  ως δίκτυο  κοινωνικής προστασίας  και η  συμβολή  του στον κοινωνικό  μετασχηματισμό, Μυτιλήνη, Πανεπιστήμιο Αιγαίου, Διδακτορική Διατριβή, 2007.

[81] ΒΑΣΙΛΕΙΟΥ ΓΕΩΡΓΙΑ, ΠΟΛΙΤΙΚΕΣ ΑΝΤΙΜΕΤΩΠΙΣΗΣ ΚΟΙΝΩΝΙΚΟΥ ΑΠΟΚΛΕΙΣΜΟΥ ΣΕ ΣΥΝΘΗΚΕΣ ΚΡΙΣΗΣ. Η ΠΕΡΙΠΤΩΣΗ ΤΟΥ ΔΗΜΟΥ ΠΑΤΡΕΩΝ. Πανεπιστήμιο Πελοποννήσου. ΣΧΟΛΗ ΚΟΙΝΩΝΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΤΜΗΜΑ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΗΣ ΚΑΙ ΚΟΙΝΩΝΙΚΗΣ ΠΟΛΙΤΙΚΗΣ,  ΠΜΣ ΚΟΙΝΩΝΙΚΕΣ ΔΙΑΚΡΙΣΕΙΣ, ΜΕΤΑΝΑΣΤΕΥΣΗ & ΙΔΙΟΤΗΤΑ ΤΟΥ ΠΟΛΙΤΗ, Διπλωματική Εργασία, Κόρινθος 2018 http://amitos.library.uop.gr/xmlui/handle/123456789/5246.

[82] ΚΑΛΟΓΕΡΟΠΟΥΛΟΥ ΘΕΟΔΩΡΑ, ΑΠΟ ΤΗΝ ΦΤΩΧΕΙΑ ΣΤΟΝ ΚΟΙΝΩΝΙΚΟ ΑΠΟΚΛΕΙΣΜΟ: ΜΗΧΑΝΙΣΜΟΙ ΑΝΤΙΜΕΤΩΠΙΣΗΣ ΤΟΥ ΦΑΙΝΟΜΕΝΟΥ ΣΤΟ ΔΗΜΟ ΤΡΙΠΟΛΗΣ, ΔΕ, Πανεπιστήμιο Πελοποννήσου, Τμήμα Οικονομικών Επιστημών, ΠΜΣ στην Οργάνωση και Διοίκηση, Δημόσιων Υπηρεσιών, Δημόσιων Οργανισμών και Επιχειρήσεων, ΤΡΙΠΟΛΗ, 2020, https://amitos.library.uop.gr/xmlui/bitstream/handle/ 123456789/5761.

[83] ΣΤΑΥΡΟΥΛΑ ΠΑΤΣΟΥΡΑΚΗ, Η πολιτική συνοχής της ΕΕ και η εφαρμογή της κοινωνικής πτυχής από τους ελληνικούς ΟΤΑ για την περίοδο 2014-2020. Παράδειγμα εξέτασης: Δήμος Αγίου Δημητρίου Αττικής, ΔΙΠΛΩΜΑΤΙΚΉ ΕΡΓΑΣΙΑ, Πανεπιστήμιο Πελοποννήσου, Διαπανεπιστημιακό Διατμηματικό Πρόγραμμα Μεταπτυχιακών Σπουδών «Τοπική και Περιφερειακή Ανάπτυξη και Αυτοδιοίκηση», Κόρινθος, Φεβρουάριος 2017. http://amitos.library.uop.gr/xmlui/bitstream/handle/ 123456789/3294/375-2017%20ΠΑΤΣΟΥΡΑΚΗ%20ΣΤΑΥΡΟΥΛΑ.pdf? sequence=1&isAllowed=y.

[84] Λάζαρος Ντάντης Δουκάκης, Μαρία Λιάπη, Καίτη Κυλάκου, Θεσμικοί σχηματισμοί και κοινωνικό πεδίο. O ρόλος των ΜΚΟ και της κοινωνίας των πολιτών στη διαμόρφωση των πολιτικών σε εθνικό και ευρωπαϊκό επίπεδο, Κέντρο Γυναικείων Μελετών και Ερευνών, ΚΟΙΝΟΤΙΚΗ ΠΡΩΤΟΒΟΥΛΙΑ EQUAL, Α.Σ. E-QUALITY.

[85] Ινστιτούτο Κοινωνικής Καινοτομίας, Κοινωνικός αποκλεισμός στην Ελλάδα– Διερεύνηση του πεδίου για την αποτελεσματική εφαρμογή πολιτικών με χωρική βάση, ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΑΠΑΣΧΟΛΗΣΗΣ ΚΑΙ ΚΟΙΝΩΝΙΚΗΣ ΠΡΟΣΤΑΣΙΑΣ, ΓΕΝΙΚΗ ΓΡΑΜΜΑΤΕΙΑ ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗΣ ΚΟΙΝΟΤΙΚΩΝ ΚΑΙ ΑΛΛΩΝ ΠΟΡΩΝ, ΕΙΔΙΚΗ ΥΠΗΡΕΣΙΑ ΣΥΝΤΟΝΙΣΜΟΥ ΚΑΙ ΠΑΡΑΚΟΛΟΥΘΗΣΗΣ ΔΡΑΣΕΩΝ ΕΥΡΩΠΑΪΚΟΥ ΚΟΙΝΩΝΙΚΟΥ ΤΑΜΕΙΟΥ, 2005.

[86] ΦΩΤΕΙΝΗ ΜΑΡΙΝΗ, “ΕΜΠΕΙΡΟΓΝΩΜΟΣΥΝΗ ΓΙΑ ΤΟ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΙΑΚΟ ΣΧΕΔΙΟ ΔΡΑΣΗΣ ΚΑΙ ΤΟ ΣΥΣΤΗΜΑ ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗΣ, ΠΑΡΑΚΟΛΟΥΘΗΣΗΣ, ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗΣ ΚΑΙ ΕΛΕΓΧΟΥ ΤΩΝ ΔΡΑΣΕΩΝ ΤΟΥ ΜΕΤΡΟΥ 3.1 ΤΟΥ Ε.Π. «ΥΓΕΙΑ – ΠΡΟΝΟΙΑ»”,  Επιχειρησιακό Σχέδιο Δράσης για την υλοποίηση του Μέτρου 3.1 και Σύστημα Διαχείρισης Παρακολούθησης. Αξιολόγησης και Ελέγχου των Δράσεων του Μέτρου 3.1, 2008, http://www.ygeiapronoia.gr/uploads/meletes /2_sxedio_drashs_m31.pdf.

[87] Αθανάσιος Μπέλλας, Βασίλης Παππάς, Ανάπτυξη περιφερειακών δεικτών κοινωνικού αποκλεισμού και μεθόδων μέτρησης της κοινωνικής ανισότητας για τη Δυτική Ελλάδα, Πελοπόννησο και τα Ιόνια Νησιά (ΤΕΛΙΚΗ ΕΚΘΕΣΗ Τεύχος 2: Κοινωνικός Αποκλεισμός ΘΕΩΡΗΤΙΚΗ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΗ ΚΑΙ ΚΑΤΑΡΤΙΣΗ ΔΕΙΚΤΩΝ), ΕΥΡΩΠΑΪΚΗ ΕΝΩΣΗ ΕΥΡΩΠΑΪΚΟ ΤΑΜΕΙΟ ΠΕΡΙΦΕΡΕΙΑΚΗΣ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ, ΝΟΕΜΒΡΙΟΣ 2013.

[88] Α.Ν. Λύτρας, «Αντιλογίες. Αναφορές και Σχόλια», Κριτικά Δοκίμια, Πάντειον Πανεπιστήμιο, τ. ΙΙ, 2020.