Σλαβόφωνοι της ελληνικής Μακεδονίας

Από τη Βικιπαίδεια, την ελεύθερη εγκυκλοπαίδεια
Μετάβαση σε: πλοήγηση, αναζήτηση
Οι σλαβόφωνοι της ελληνικής Μακεδονίας βρίσκονται σε μια γεωγραφική ζώνη που άλλοτε διευρύνεται και άλλοτε σμικρύνεται από βορειοδυτικά της λίμνης της Καστοριάς κατά μήκος των συνόρων της ΠΓΔΜ, άλλοτε Γιουγκοσλαβικών, που καταλήγει στο όρος Όρβηλο συνοριακά της Βουλγαρίας, όπως αυτά διαμορφώθηκαν και ισχύουν μέχρι τις μέρες μας μετά τους Βαλκανικούς πολέμους (1912-1908) βάσει της Συνθήκης του Βουκουρεστίου (28 Ιουλίου 1913)[1]

Οι Σλαβόφωνοι της ελληνικής Μακεδονίας στις μέρες μας (αρχές του 21ου αι.) είναι πληθυσμιακή ομάδα δίγλωσσων, όπως οι Αρβανίτες και οι Βλάχοι, όσοι απέμειναν εντός ελλαδικού χώρου μετά τις τρεις ελληνοβουλγαρικές αναταράξεις (1880-1912), το Πρωτόκολλο Πολίτη-Καλφώφ (1924) (περί εθελουσίας ανταλλαγής πληθυσμών) που υπογράφτηκε μεταξύ Ελλάδας και Βουλγαρίας στα πλαίσια της συνθήκης του Νεϊγύ (1919), την εισβολή των Βουλγάρων κυρίως στη Δυτική Μακεδονία κατά τη διάρκεια του δευτέρου παγκοσμίου πολέμου ως συμμάχων του άξονα και συνακόλουθα μετά την ήττα το ΔΣΕ (1949) ακολουθώντας τις τύχες του στις ανατολικές χώρες. Υπολογίζονται σήμερα από 10.000 έως 30.000.[2] Αυτού του είδους το εύρος μεταξύ ελαχίστου και μεγίστου πληθυσμού οφείλεται τόσο στην έλλειψη στατιστικών στοιχείων, στις επιμειξίες αλλά και στη μαζική σχεδόν αστυφιλία [3] που παρατηρήθηκε κυρίως στις δεκαετίες του 1950 και 1960.

Γενικά[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Οι σπουδαιότεροι λόγοι που συνετέλεσαν στη διαμόρφωση του σλαβικού ιδιώματος (φωνητικά) ανάγονται στη βυζαντινή περίοδο και τη Τουρκοκρατία που ακολούθησε, όταν αριθμός Βουλγάρων αιχμαλώτων αναζήτησε εργασία στα μεγάλα αγροκτήματα των βυζαντινών τιμαριούχων.[4] Ο Απόστολος Βακαλόπουλος αναφέρει ότι συναντούμε σλαβόφωνους ως εποχιακούς εργάτες συλλογής βαμβακιού και στην περιοχή των Τρικάλων.[5] Η έλλειψη ουσιαστικών συνόρων στην ελληνική χερσόνησο έκανε εύκολο το συγχρωτισμό με τους άλλους λαούς και οι μετακινήσεις για εργασία πολλών φτωχών Σλάβων προς τις εύφορες βόρειες περιοχές του ελληνικού χώρου, ήταν συνηθισμένο φαινόμενο. Αντιμετώπιζαν όμως πρόβλημα συνεννόησης καθώς το χαμηλό πνευματικό τους επίπεδο δεν τους επέτρεπε να μάθουν την τουρκική ή την ελληνική γλώσσα και έτσι περιορίζονταν μόνο να χρησιμοποιούν πολλές λέξεις από τις γλώσσες αυτές σε συνδυασμό με τη δική τους. Έτσι προέκυψε το σλαβικό ιδίωμα, ιδιαίτερα εύκολο στην εκμάθησή τουα[›] κι αποτέλεσε μέσο κοινής συνεννόησης Τούρκων, Ελλήνων και Σλάβων εποίκων για να εξυπηρετούνται εμπορικοί και άλλοι σκοποί. Σε πολλές περιπτώσεις, οι περιστάσεις ανάγκαζαν τον ελληνικό πληθυσμό να προτιμά να μαθαίνει το προφορικό ιδίωμα αυτό [όχι περισσότερο από 1.500 λέξεις] και να προσποιείται πρόσκαιρα ότι είναι σλαβικός ώστε να αποφεύγει το παιδομάζωμα, τις σφαγές και το μίσος των Τούρκων έπειτα από κάθε επανάσταση του ελληνισμού.[6]

Ο Σουλτάνος τελικά έδινε δικαίωμα στην νέα Εκκλησία, εφόσον είχε στο εκκλησίασμα την πλειοψηφία των 2/3 να ιδρύσει Μητρόπολη και αν είχε το 1/3 τουλάχιστον να κατέχει μια εκκλησία [εκ περιτροπής].[7]

«Ἀν αὐτό ληφθῇ ὡς πρόσχημα διά τήν ἐνσπορᾶ διχόνοιας καί ἀναταραχής μεταξύ τὢν κατοίκων, οἱ ἔνοχοι τέτοιων ἐνεργειών θά τιμωρηθούν, σύμφωνα μέ τό νόμο».


Το σλαβικό ιδίωμα αποτέλεσε αργότερα τη βάση της βουλγαρικής προπαγάνδας αφού εμπλουτίστηκε κυρίως με την ίδρυση βουλγαρικών Εξαρχικών σχολείων και καταλήψεις ελληνικών εκκλησιών σύμφωνα με σουλτανικό φιρμάνι εφόσον οι εξαρχικοί αποτελούσαν το ήμισυ των εξαρχικών.

Η ιδιαιτερότητα της γλώσσας[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Ευαγγέλιο του Κονικόβου
KonikovoGospel.jpg
«ΠΡΕΠΙΣΑΝΟ Η ΔΙΩΡΤΩΣΑΝΩ ΟΤ ΜΕΝΕ» δηλαδή όπως πρέπει (αντιγραμμένο) Η (και) διορθωμένο από εμένα (ΟΤ ΜΕΝΕ). Ευαγγέλιο του Κονικόβου, σημερινό χωριό Δυτικό Πέλλας.
Συγγραφέας Ιερομάναχος Πάβελ
Είδος εκκλησιαστική λειτουργία
Πρώτη έκδοση ΕΥΑΓΓΕΛΙΕ
Κυριάκου Νταρζίντεν (1852)
Προηγείται του KonikovoGospel
Chiriac και Konstantin Darzhilov
Ημερομηνία έκδοσης 2008

Τόσο στην ελληνική όσο και στη διεθνή βιβλιογραφία οι αναφορές είναι ελάχιστες και αποσπασματικές. Ο πρώτος που κάνει αναφορά και διαχωρίζει το γλωσσικό σλαβικό [φωνητικά] ιδίωμα από τη σλαβομακεδονική είναι ο Νικόλαος Ανδριώτης καθηγητής γλωσσολογίας στο Α.Π.Θ. που εξέδωσε το 1957 στα αγγλικά το σύγγραμά του «The Confederate State of Skopje and its language για να διαβασθεί στο εξωτερικό. Έκτοτε ο Γεώργιος Ντελόπουλος καθηγ. του Πανεπιστημίου Αθηνών στο σχεδιάγραμμα Ι το αναφέρει ως Βορειοελλαδικό ιδίωμα της Ν. Ελληνικής αλλά και Ελληνοσλαβικό ιδίωμα στη Μακεδονία.[8] Επίσης για τη σύγκριση του βορειοελλαδικού ιδιώματος στη Μακεδονία με άλλα ιδιώματα του ελληνόφωνου κόσμου κάνει αναφορά ο Ν. Κοντοσόπουλος.[9]

Στην πραγματικότητα πρόκειται για προφορικό γλωσσικό ιδίωμα, χωρίς επιστημονικούς όρους, σύνθετες λέξεις, έλλειψη πτώσεων στα ουσιαστικά και στα επίθετα κάνοντας χρήση μόνο της ονομαστικής του ενικού και πληθυντικού αριθμού (λιβάντα τα-λιβάντι τε), γκαρντίνα τα (πρβ αγγλ. garden) με υποτυπώδεις κανόνες γραμματικής που ομιλούνταν μέσα σε ένα πολυεθνικό οθωμανικό περιβάλλον και ομιλείται μέχρι της μέρες μας άθικτο και αυθεντικό στα βόρεια σύνορα της ελληνικής Μακεδονίας, ενώ οι μεταναστεύσαντες και αυτοεξόριστοι στη Βουλγαρία υιοθέτησαν το Κυριλλικό αλφάβητο και εν γένει τη βουλγαρική γλώσσα και οι φυγάδες μετά τη λήξη του εμφυλίου πολέμου (1946-49) διαφοροποίησαν εν μέρει το λεκτικό του σλαβικού ιδιώματος και το επέκτειναν με σερβοκροατικές λέξεις που διδάχθηκαν για περισσότερα από πενήντα χρόνια.[10]

Τα επίθετα σχηματίζουν το θηλυκό με την κατάληξη-α και το ουδέτερο με την κατάληξη -ο, όπως πρέπεν, πρέπνα, πρέπνο= ωραίος. Ο μόνος αξιόλογος γραμματικός κανόνας που μπορεί να διατυπωθεί είναι τα ρήματα που έχουν ως κατάληξη το -αμ (ίμαμ βιντένο= έχω δει) που κλίνονται κατά την πρώτη και δεύτερη συζυγία των λατινικών, όπως (βέρβαμ= πιστεύω) βέρβας, βέρβα, βέρβαμε, βέρβατε, βέρβαν και σένταμ= κάθομαι (λατινικά sedeo=κάθομαι) σέντις, σέντι, σέντιμε, σέντιτε, σένταν. Ενώ οι παρελθοντικοί χρόνοι σχηματίζονται με την κατάληξη -εσε, όπως βίνταμ βιντέσε=έβλεπε και ο μέλλων με το μόριο κι (κι όντιμε= θα πάμε). Ιδιαίτερα στην εκκλησιαστική γλώσσα συναντάμε λέξεις ελληνικές, όπως:

«Agiasm, agonia, anarhia, angel, amnnesty, apokryf, aorist, aristokrat, atmosfera, Bivliotika, delfin (δελφίνι), doma (δωμάτιο), dieta, etica (ηθική), melodia, timian = (θυμίαμα με αναβιβασμό του τόνου), Ad= Άδης, Apostol, Arxiepiscop (Архимандрит), ateict = άθεος, Aftonomy, egoist (εγωιστής) enigma, epidemia, episcope, diabol, demon, efkeleon, fobia, Evangel, dogma, drama, dragon, idea, ideological, idol, ikona, cosmopolitan, cad= κάδος, Kristian, Katolik, klima, makar, liturgia, Metropola, martyrisam, myrisam, miris (μύρον), nostalgia, igumen, Mysteria, Ortodox, planeta, period, tetrad, trapezn, scelet, fenomenal, synonymus, gramatika, trap (ατραπός), vaptisam, Vasanisam, piam, radisam, xaoc, xierarxia, xipokritia, xymn (ύμνος), Risto (Χριστός)β[›].

«Έκαμα ένα γλωσσάριο που το πλουτίζω, το συμπληρώνω μέρα με τη μέρα. Μιλάνε μια γλώσσα πούναι παρακλάδι σλαβικό, με πολλά τούρκικα και ελληνικά στοιχεία. Η αντρίκεια της φτογγολογία μου δίνει ένα τονωτικό συναίστημα Τα φωνήεντα είναι σπάνια. Η μαλακιά θηλυκάδα τους πνίγεται σ΄ένα κατακρύλισμα από φωνές αδρές και σκληρές. Σας μιλάν ακούς να δρομίζουν τον κατήφορο βότσαλα και χαλίκια στρογγυλεμένα στ΄ ορμητικό ρέμα του Δραγόρα. Μερικές λέξεις έχουν την παρθένα παραστατικότητα των πρωτογέννητων γλωσσών, που δεν ήταν παρά ηχητική μίμηση των κρότων και των θορύβων της ζωντανής ζωής. Για να πούνε πως το πουλί ((πέταξε)) λένε ((π΄ρρλιτς)). Σε καμιά γλώσσα δεν άκουσα τόσο ηχητικά το πέταγμα του πουλιού. Στρατής Μυριβήλης, Η ζωή εν τάφω,[11]

Η πολιτική των ελληνικών κυβερνήσεων[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Από την απελευθέρωση (1912) μέχρι τη μεταπολίτευση (1974) οι εκάστοτε ελληνικές κυβερνήσεις δεν κατέβαλαν ούτε την ελάχιστη προσπάθεια αφομοίωσης των σλαβοφώνων αλλά αντίθετα συμπεριφέρθηκαν σε πολλές περιπτώσεις ακόμα και εχθρικά, γεγονός που οφείλεται στις τότε κοινωνικοπολιτικές συνθήκες και στον υπερβάλλοντα ζήλο κατωτέρων κυρίως κρατικών οργάνων, με αποκορύφωμα την απαγόρευση της χρήσης του γλωσσικού ιδιώματος στα χρόνια της δικτατορίας του Μεταξά παραπέμποντας ακόμα και γριούλες στα δικαστήρια[12] και ακόμα χειρότερα παιδιά σλαβοφώνων που, αν και οι πατεράδες τους συμμετείχαν στο αλβανικό έπος και στο εθνικό στρατό 1946-49 πλην ελαχίστων εξαιρέσεων, αποκλείονταν από τις στρατιωτικές σχολές και τις δημόσιες θέσεις, ενώ πολλοί επιλέγονταν να υπηρετήσουν στο στρατό ως ημιονηγοί στο Σώμα Εφοδιασμού μεταφορών (ΣΕΜ) ή σκαπανείς στο μηχανικό. Συντρεχόντων και οικονομικών λόγων, τις δεκαετίες του ΄50 και ΄60, αρκετοί μετανάστευσαν σε υπερατλαντικές χώρες και ιδιαίτερα στο Τορόντο του Καναδά, στη Μελβούρνη και στο Περθ της Αυστραλίας γ[›].

Δείτε επίσης[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Σημειώσεις[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

^ α: Ο διευθυντής του Πειραματικού Σχολείου Θεσσαλονίκης Ιωάννης Ξηροτήρης, όταν επισκέφθηκε κάποια χωριά της περιοχής των Γιαννιτσών το 1926 αναφέρει ότι κάποιοι Πόντιοι είχαν μάθει να συνεννοούνται με τους σλαβόφωνους[13].

^ β: Στις μεταγλωττισμένες ελληνικές λέξεις που αρχίζουν από το ελληνικό -χ αυτό συνήθως παραλείπεται μαζί με την κατάληξη με αναβιβασμό του τόνου στην παραλήγουσα, όπως Χριστός σε Ρίστο, χορός σε όρο, χιλιάδα σε ιλιάντα χαλβάς σε άλβα, χαβάνι σε άβαν, χαμπέρι σε άμπερ, χάπι σε απ αλλά χριστιανός σε Κρίστιαν, χαρακτήρας σε Κάρακτερ, χιλιόμετρο σε Κιλομέτερ.

^ γ: Μετά το πέρας της τελετής των εγκαινίων, εξ αιτίας των απειλητικών διαθέσεων των συγκεντρωθέντων Σκοπιανών [Σλαβομακεδόνων], ζητήθηκε από τον κ. Σαρτζετάκη (Πρόεδρος της ελληνικής δημοκρατίας), για λόγους ασφαλείας, να βγει από την πίσω πόρτα του Μουσείου της Βικτωρίας. Ο Πρόεδρος απέρριψε ασυζητητί την προσβλητική πρόταση ανταπαντώντας: Δεν θα φύγω ως διαρρήκτης και αποχώρισε κανονικά από την κύρια είσοδο. Προκληθείς μάλιστα από το αναρτημένο ΠΑΝΟ των Σκοπιανών που έγραφε: Σαρτζετάκη η μάνα σου δεν ήταν Ελληνίδα αλλά Μακεδόνισσα παίρνοντας το μικρόφωνο τους απάντησε: Η μητέρα μου ήταν Ελληνίδα γιατί ήταν Μακεδόνισσα.[14]

Παραπομπές[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

  1. Γεώργιος Μίντσης, Η Μακεδονία από τη Συνθήκη του Αγίου Στεφάνου μέχρι τη Συνθήκη του Βουκουρεστίου, σ. 3, 1992
  2. «Greece – Report about Compliance with the Principles of the Framework Convention for the Protection of National Minorities (along guidelines for state reports according to Article 25.1 of the Convention)». Greek Helsinki Monitor (GHM) & Minority Rights Group – Greece (MRG-G). 1999-09-18. http://dev.eurac.edu:8085/mugs2/do/blob.html?type=html&serial=1044526702223. Ανακτήθηκε στις 2009-01-12. 
  3. Politics, power, and the struggle for democracy in South-East Europe, Karen Dawisha, Bruce Parrott, Cambridge University Press, 1997, ISBN 0-521-59733-1, pp. 268-269.
  4. ΙΕΕ, τόμος ΙΔ΄ «Νεώτεροι χρόνοι 1880-1913, σ.»
  5. Απόστολος Βακαλόπουλος, Ιστορία της Μακεδονίας 1354-1833 «ΔΙΑΚΙΝΗΣΗ ΕΛΛΗΝΙΚΩΝ ΚΑΙ ΑΛΛΩΝ ΠΛΗΘΥΣΜΩΝ ΜΕΣΑ ΣΤΗΝ ΜΑΚΕΔΟΝΙΑ» σσ. 139-56, εκδόσεις Βάνιας, 1992
  6. Παύλος Τσάμης, Μακεδονικός Αγών, Εταιρεία Μακεδονικών Σπουδών, Θεσσαλονίκη 1975
  7. Ανδρέας Νανάκης, Εκκλησία-Γένος-Ελληνισμός, εκδ. ΤΕΡΤΙΟΣ, Κατερίνη 1993
  8. Πρακτικά Ε΄Συμποσίου Ι.Μ.Χ.Α. για τη Λαογραφία του Βορειοελλαδικού Χώρου, Θεσσαλονίκη 1989
  9. Ν. Κοντοσόπουλος, Διάλεκτοι και ιδιώματα της Νέας Ελληνικής με βιβλιογραφία και διαλεκτικά κείμενα για κάθε ιδίωμα στη Μακεδονία που διατηρεί αρχαία ελληνικά χαρακτηριστικά, Αθήνα,(1981)
  10. Δημήτριος Γκολίτσης, Τα χωριά βορειοανατολικά της λίμνης της Καστοριάς 1870-1908, ήτοι από τη σύσταση της βουλγαρικής εξαρχίας μέχρι το Νεοτουρκικό Κίνημα «Κεφ. Β΄ Η ιδιαιτερότητα της γλώσσας», εκδ. Αποστόλου Δούκη, 1992
  11. Στρατής Μυριβήλης, Η Ζωή εν τάφω, σ. 225, Εκδ. Βιβλιοπωλείον της Εστίας, 198926η
  12. Τάσος Κωστόπουλος, Η απαγορευμένη γλώσσα, εκδόσεις Μαύρη λίστα, 2002, ISBN 960-8044-09-X
  13. Ιωάννης Ξηροτήρης, Μνήμες και παρατηρήσεις, 2001
  14. [1] από το ημερήσιο τύπο 28.11.1988

Βιβλιογραφία[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Εξωτερικές συνδέσεις[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]


Στο λήμμα αυτό έχει ενσωματωθεί κείμενο από το λήμμα Slavic_speakers_of_Greek_Macedonia της Αγγλικής Βικιπαίδειας, η οποία διανέμεται υπό την GNU FDL και την CC-BY-SA 3.0. (ιστορικό/συντάκτες).