Ρωμαϊκό Δίκαιο

Από τη Βικιπαίδεια, την ελεύθερη εγκυκλοπαίδεια
Μετάβαση σε: πλοήγηση, αναζήτηση
Ακρωνύμιο από τη λατινή φράση Senatus Populusque Romanus- Σύγκλητος και Λαός της Ρώμης.

Κατά τη στενότερη εκδοχή, ό όρος δηλώνει το νομικό σύστημα που διαπλάστηκε από την ίδρυση της Ρώμης (8ος αι. π.Χ. -από το συμβατικό έτος ίδρυσής της (759 π.Χ.) έως το έτος 565, χρονολογία του θανάτου του αυτοκράτορα του Βυζαντίου Ιουστινιανού Α΄. Από άποψη, όμως, γενικότερης ιστορικής σημασίας, το ρωμαϊκό δίκαιο είναι το ίδιο νομικό σύστημα που, με μεταγενέστερες τροποποιήσεις και αναπροσαρμογές, ίσχυε σε ένα μεγάλο μέρος της Ευρώπης έως τις αρχές των νεότερων χρόνων.

Βυζαντινό δίκαιο[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Η μετά του Ιουστινανού ανάπτυξη του συστήματος αυτού στη Βυζαντινή αυτοκρατορία παρήγαγε το βυζαντινό δίκαιο ορθότερα, (ρωμαιοβυζαντινό), ενώ εκείνο που αναπτύχθηκε στην Ευρώπη πήρε την ονομασία κοινό δίκαιο.

Στη σύγχρονη όμως αντίληψη ο όρος είναι πολύ γενικότερος περιλαμβάνοντας και παρεμφερείς νομοθεσίες που δημιουργήθηκαν με το χρόνο παράλληλα και ίσχυαν εκτός ρωμαϊκής αυτοκρατορίας και που έφθασαν να διατηρούνται σχεδόν μέχρι το 1900 όπως συνέβαινε στη Βαυαρία και την υπόλοιπη Γερμανία που ίσχυε ως "βοηθητικό", ή "επικουρικό δίκαιο".
Τελικά αυτός υιοθετήθηκε και ως κοινός νομοθετικός κώδικας από πλείστα κράτη - Βασίλεια της Ευρώπης, όπως και της Ελλάδαςα[›] και που ίσχυε όποτε δεν συγκρούονταν με σύγχρονες νομοθεσίες, εξ ου και ο χαρακτηρισμός "βοηθητικός, ή επικουρικός". Ιδιαίτερο χαρακτηριστικό στοιχείο που επιβεβαιώνει τα παραπάνω είναι ότι ακόμα και σήμερα αναφορές σε νομικούς όρους συνοδεύονται ή και αποδίδονται αυτούσια με λατινικούς του Ρωμαϊκού Δικαίου.

Στάδια ανάπτυξης[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Το προκλασικό δίκαιο[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Το ρωμαϊκό δίκαιο κατά τη στενή του έννοια, διέτρεξε τέσσερα στάδια ανάπτυξης, που συνδέονται με τέσσερις ουσιώδεις περιόδους του ρωμαϊκού πολιτισμού: της βασιλείας, της δημοκρατίας, της αυτοκρατορίας από τον Αύγουστο έως τους Σεβήρους και της δεσποτικής μοναρχίας. Με βάση τις κετευθύνσεις που το χαρακτηρίζουν κατά τις διάφορες περιόδους γίνεται λόγος για: το jus quiritarium δηλαδή το δίκαιο των Ρωμαίων πολιτών (Quirites), που διαπλάστηκε στα στενά πλαίσια της ρωμαϊκής πολιτείας (civitas)· το ρωμαϊκό προκλασικό δίκαιο, που το χαρακτηρίζει μια βαθμιαία μετάβαση προς περισσότερο εξελιγμένες μορφές· το κλασικό δίκαιο (κατά την πρώτη περίοδο της αυτοκρατορίας), που αποτελεί την πιο εξελιγμένη μορφή του συστήματος· το μετακλασικό και το ιουστινιάνειο δίκαιο.

Το κλασικό ρωμαϊκό δίκαιο[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Η κλασική νομική επιστήμη έφτασε στο απόγειό της κατά τη διάρκεια της βασιλείας του Ανδριανού (117-138) με τον Σέξτο Πομπώνιο και τον Γάιο (Gaius) και αργότερα κατά τη διάρκεια της δυναστείας των Σεβήρων (193-235), διακρίθηκαν ο Ιούλιος Παύλος (Julius Paulus),β[›] ο Ουλπιανός (Domitius Ulpianus) και ο Μοδεστίνος (Modestinus)γ[›].

Διακρίσεις δικαίου[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Ξεπερνώντας κατά πολύ τις νομικές αντιλήψεις των λαών της αρχαιότητας, οι Ρωμαίοι κατάφεραν προοδευτικά, όχι μόνο να πλαισιώσουν εννοιολογικά όλους τους νομικούς θεσμούς που ίσχυσαν κατά την αρχαιότητα, αλλά και να εννοήσουν και να συστηματοποιήσουν τα διάφορα επίπεδα της νομικής ζωής που αναπτύχθηκαν έξω από τα όρια της ρωμαϊκής κυριαρχίας. Έτσι, στην έννοια του jus civile, δηλαδή του ιδίου δικαίου και γενικά του δικαίου κάθε λαού, πρόσθεσαν την έννοια του jus gentium, δηλαδή του δικαίου που οι διάφοροι λαοί είχαν κοινό μεταξύ τους και του jus naturale, του προκατεστημένου δικαίου, αποτελούμενου από φυσικούς κανόνες, τους οποίους το δίκαιο κάθε λαού δεν μπορεί να καταλύσει· αυτό το δίκαιο κατά μεγάλο μέρος είχε περιληφθεί στο jus gentium.

Μέρη του δικαίου[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Από ιστορική άποψη, το ρωμαϊκό δίκαιο φανερώνει έναν ανώτατο βαθμό εννοιολογικής εξέλιξης στο πεδίο του ενοχικού δικαίου. Μικρότερη, αντίθετα σε σχέση προς τη μεγάλη ποικιλία των οικονομικοκοινωνικών και πολιτιστικών συνθηκών, είναι η ιστορική του ζωτικότητα στο πεδίο του δικαίου των προσώπων, όπου η διάπλαση της γενικής κατηγορίας του υποκείμενου δικαίου εμποδίστηκε από την εμμονή στο θεσμό της δουλείας και ιδιαίτερα στο πεδίο του οικογενειακού δικαίου. Ακόμα και η αξιοσημείωτη διάπλαση του εμπραγμάτου δικαίου συνάντησε σοβαρό φραγμό, εξαιτίας των ιδιαίτερων συνθηκών της ρωμαϊκής κοινωνίας. Τέλος, το ρωμαϊκό δίκαιο, που επηρέασε ευρύτατα τις διαδοχικές εξελίξεις του ιδιωτικού δικαίου, παρουσιάζει μέτρια συμβολή στην ανάπτυξη του δημοσίου δικαίου.

Η συστηματοποίηση της ρωμαϊκής παράδοσης[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Εξώφυλλο με τον τίτλο του τέλους του 16ου αιώνα της έκδοσης των πανδεκτών, μέρους του Corpus Juris civilis.

Η συστηματοποίηση της ρωμαϊκής παράδοσης (corpus Juris Civilis) οφείλεται στον αυτοκράτορα Ιουστινιανό που τέθηκε το 529 σε ισχύ ο νέος ιουστινιάνειος κώδικας (Codex Iustinus), που συγκέντρωσε τις διατάξεις και τις γραπτές απαντήσεις των αυτοκρατόρων. Ο κώδικας αντικατεστάθηκε το 534 από νέα έκδοση, αναθεωρημενη υπό τη διεύθυνση του Τριβωνιανού (Codex repitae praelectionis). Αν και τυπικά δεν στερείται ελαττωμάτων η συστηματοποίηση αυτή που πραγματοποίησε ο Ιουστινιανός διακρίνεται για τήν πρωτοτυπία αναπτύσσοντας μία γόνιμη αντίληψη για τον ανθρωπισμό (humanitas) και την επιείκεια (aequitatas).δ[›]

Σημειώσεις[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

^ α: Το ρωμαϊκό δίκαιο επί αιώνες εφαρμόστηκε στο Βυζάντιο ακόμα και επί τουρκοκρατίας, ενώ ως ιδιωτικό δίκαιο των Ελλήνων συνδέθηκε με την περί δικαίου συνείδηση του ελληνικού λαού και από την ίδρυση του ελληνικού κράτους ίσχυσε ως αστικό δίκαιο (διάταγμα της 23ης Φεβρουαρίου 1834), με μερικές τροποποιήσεις, μέχρι την 23 Φεβρουαρίου 1946. Από τότε ισχύει ο Αστικός Κώδικας (Α.Ν. 2250/1940), βασισμένος, όπως όλα τα νεότερα αστικά δίκαια στο ρωμαϊκό δίκαιο.

^ β: Μεγάλο μέρος των Πανδεκτών του Ιουστινιανού (2.080 χωρία) είχε ληφθεί από το έργο του Ιουλίου Παύλου.

^ γ:  Ο Μοδεστίνος διατύπωσε τον ορισμό του ρωμαϊκού δικαίου για τον γάμο ως «ένωσιν του ανδρός και της γυναικός, συγκλήρωσιν του βίου παντός, θείου και ανθρωπίνου δικαίου κοινωνίας» .

^ δ:  Ο ανθρωπισμός και η επιείκεια του δικαίου αναπτύσσεται εκτενώς στα έργα του Αριστοτέλη Ηθικά Νικομάχεια και Ρητορική.

Δείτε επίσης[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Βοηθήματα[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

  • Ιστορία και εισηγήσεις του Ρωμαϊκού Δικαίου, (Τόμοι δέκα), εκδ. Σάκουλα, 1989