Πρωτοχώρι Κοζάνης
Συντεταγμένες: To Πρωτοχώρι είναι μικρή κωμόπολη του νομού Κοζάνης της Μακεδονίας. Βρίσκεται 7 χιλιόμετρα νοτιοδυτικά της πόλης της Κοζάνης, σε υψόμετρο 680 μέτρα. Είναι ένα από τα μεγαλύτερα Τοπικά Διαμερίσματα του Δήμου Κοζάνης, με περίπου 1.700 μόνιμους κατοίκους και 850 που μένουν εκτός χωριού, σε Ελλάδα και εξωτερικό
Πίνακας περιεχομένων |
[Επεξεργασία] Ιστορία
Οι πρώτοι κάτοικοι της περιοχής θεωρούνται απόγονοι βασιλικών οικογενειών της περιοχής Ασκίου (Εράτυρα). Ο οικισμός επί Τουρκοκρατίας έγινε τσιφλίκι του Μπέη της περιοχής και κατοικήθηκε από Μουσουλμάνους. Στην ίδια περίοδο χρησιμοποιήθηκε ως τελωνείο και ως εμπορευματικός σταθμός της περιοχής. Ήταν το μόνο πέρασμα από τη δυτική Μακεδονία προς τη Θεσσαλία.
[Επεξεργασία] 1900 - 1922
Το 1893 στον οικισμό κατοικούσαν 160 οικογένειες Χριστιανών και 217 Μουσουλμάνων. Ο πληθυσμός του οικισμού ανερχόταν περίπου στους 1800. Το χωριό παλιά ονομαζόταν Πορτοράζ με τον κώδικα Ζάβορδας, πήρε την ονομασία του από τον βασιλιά της Εράτυρας που έχτισε κάστρο προς τιμή της γυναίκας του Ρόζας. Στην είσοδο του κάστρου είχε μεγάλο πέρασμα-πόρτα ύψους 17 μέτρων. Εκεί είχε γίνει και η τελετή γάμου του βασιλιά και έτσι πήρε την ονομασία ο οικισμός Πορτοράζ (πόρτα-Ρόζας).
Μετέπειτα, στις αρχές του 1900, άρχισε να εγκαταλείπεται από τους Χριστιανούς ο οικισμός και κατοικήθηκε για 22 χρόνια μόνο από μουσουλμάνους. Στο χωριό υπήρχαν αποθήκες του μπέη και το παλάτι του και όλη η σοδειά της περιοχής κατέληγε στα αμπάρια του. Στο χωριό υπήρχαν 4 τζαμιά και πολλοί νερόμυλοι. Ήταν πλούσιο μέρος σε βλάστηση και νερά γι'αυτό εγκαταστάθηκε εκεί ο μπέης της περιοχής στον οικισμό.
[Επεξεργασία] 1922 - 1950
Με την πάροδο των χρόνων και την ανταλλαγή των πληθυσμών μετά τη Μικρασιατική καταστροφή η κυβέρνηση της Ελλάδας αποφασίζει να μετεγκατασταθούν από τις χαμένες πατρίδες Πόντιοι, Μικρασιάτες και λίγοι Θρακιώτες. Οι πρώτοι πρόσφυγες Μικρασιάτες μετά από ταλαιπωρίες εγκαταστάθηκαν στον οικισμό το τον Αύγουστο του 1922. Στον οικισμό ήδη υπήρχαν μουσουλμάνοι που σιγά σιγά με την ανταλλαγή των πληθυσμών εγκατέλειπαν τον οικισμό. Το Δεκέμβριο του 1922 έρχονται στον οικισμό και οι Πόντιοι πρόσφυγες μετά από μεγάλη ταλαιπωρία μαζί με λίγους Θρακιώτες και ο οικισμός πλέον κατοικείται από το 1922 από Χριστιανούς πρόσφυγες. Το 1923 αρχές Μαρτίου γκρεμίζουν τα τουρκικά τζαμιά και τα 2 τούρκικα σχολεία το και πάνω στα γκρεμισμένα ερείπια τον τζαμιών χτίζουν σχολείο και εκκλησία. Μέσα σε 3 χρόνια χτίζουν μεγαλοπρεπή ιερό ναό στο κέντρο του χωριού, τον Άγιο Γεώργιο, και διόροφο μεγαλοπρεπές σχολείο με 4 μεγάλες αίθουσες και 2 γραφεία δασκάλων.
Το χωριό ήταν μεγάλο, αποτελούνταν από δύο μαχαλάδες (συνοικισμούς). Οι κάτοικοι-πρόσφυγες προέρχονταν από την Κωνσταντινούπολη (8 οικογένειες), Σμύρνη-Προύσα (15 οικογένειες), , Τραπεζούντα-Ματσούκα (177 οικογένειες), Κερασούντα (7 οικογένειες), Αμάσεια (6 οικογένειες), Αργυρούπολη (3 οικογένειες), Σάντα (3 οικογένειες), Σούρμενα (5 οικογένειες), Σινώπη (5 οικογένειες). Το μεγαλύτερο ποσοστό των κατοίκων ήταν Πόντιοι από την πόλη της Τραπεζούντας (συνοικία Αγ. Ευγενίου)και κυρίως απο τα χωριά Καπίκιοϊ (Καρρά-Έντιμα-Κοντού-Ζερφυρύ) και Χαψίκιοϊ, της περιοχής Ματσούκας της Τραπεζούντας. Οι Πόντιοι είχαν φέρει μαζί τους τις εικόνες των αγίων τους από την πατρίδα, την εικόνα του Αγίου Γεωργίου και τις καμπάνες από τις εκκλησίες των ενοριών τους.
Το 1927 γίνεται η διανομή αγροτικών κλήρων και χαράσονται τα διοικητικά όρια της κοινότητας. Η Κοινότητα το 1933 ονομάζεται Πρωτοχώρι διότι οι κάτοικοι ήταν οι πρώτοι πρόσφυγες που εγκαταστάθηκαν στην ευρύτερη περιοχή της Κοζάνης. Η Κοινότητα Πρωτοχωρίου πλέον ήταν ένα μεγάλο και πλούσιο χωριό εκείνης της εποχής. Οι κάτοικοι, από τα πρώτα χρόνια της εγκατάστασής τους, είχαν εργατικότητα και ζήλο και ανέδειξαν το Πρωτοχώρι σε ένα πλούσιο και περήφανο προσφυγικό χωριό. Με τον ζήλο στα γράμματα ανέδειξε το Πρωτοχώρι μεγάλους επιστήμονες εκείνη την εποχή: ιατρούς, δικηγόρους αλλά και πετυχημένους επαγγελματίες. Το χωριό μεγάλωνε και είχε ανάπτυξη σε όλους τους τομείς.
Το 1940 αρχίζει η αντίστροφη πορεία: το χωριό ερημώνει και εγκαταλείπεται. Λίγες οικογένειες που μείναν υπέφεραν από τους Γερμανούς, που έκαναν πολλά μπλόκα στην περιοχή. Το χωριό αντιστάθηκε στους Γερμανούς και στην κατοχή έπεσαν Πρωτοχωρίτες για την ελευθερία. Πολλές οικογένειες εγκαταλείπουν το χωριό και πάνε σε μεγάλα αστικά κέντρα της Ελλάδας (Αθήνα-Θεσσαλονίκη) και στο εξωτερικό (Αυστραλία, Γερμανία, Αγγλία, ΗΠΑ, Αργεντινή και Καναδά.
Το 1950 λόγω των έργων της ΔΕΗ το χωριό επανέρχεται, πολλοί που το είχαν εγκαταλείψει επέστρεψαν. Το χωριό μεγαλώνει και αναπτύσσεται υπερβολικά.
Το 1991 εγγράφονται στους καταλόγους του χωριού 70 οικογένειες παλινοστούντων και τους παραχωρείται κοινοτική έκταση για οικιστική αποκατάσταση, η οποία ξεκινάει το 2003 όταν αρχίζουν και χτίζουν της δικές τους οικίες. Επίσης το 1998 παραχωρείται κοινοτική έκταση 1000 στρεμμάτων από την Κοινότητα Πρωτοχωρίου για την δημιουργία του Οικισμού του Νέου Κλείτου, στα όρια με την Κοινότητα Αργίλου.
Με το σεισμό του 1995 το χωριό έπαθε σοβαρές ζημιές και καταστράφηκε ο κεντρικός Ιερός Ναός. Κατεδαφίζεται και το 1996 ξεκινάει η ανέγερση του νέου, πιο μεγαλόπρεπου και πιο παραδοσιακού, με βάση το σχέδιο του Αγίου Ευγενίου Τραπεζούντος. Σήμερα είναι ένας από τους μεγαλύτερους Ιερούς Ναούς της περιοχής με σχέδιο βασιλικής με τρούλο και 2 κωδονοστάσια. Βρίσκεται στο κέντρο του χωριού μεγαλοπρεπής και αγναντεύει περήφανα στον κάμπο τον ποταμό Αλιάκμωνα και την πόλη της Κοζάνης. Τα παλιά κτίσματα κατεδαφίζονται και χτίζονται πολυτελείς διόροφες και τριόροφες οικίες.
Το χωριό πλέον γίνεται μια σύγχρονη και καθαρή κωμόπολη, με ρυμοτομικό σχέδιο, μεγάλους δρόμους, πλατείες και πάρκα με καφετέριες, οικογενειακά κέντρα, συνεταιρισμό και συλλόγους. Για την ευρύτερη περιοχή είναι ένας παράδεισος λόγω πυκνής βλάστησης -που σπανίζει στην περιοχή- και λόγω των πολλών νερών, λόγω της θέσης του οικισμού και επίσης λόγω της καταπληκτικής θέας που έχει τόσο στον κάμπο της περιοχης Ελιμείας, όσο και στο όρος Βούρινος. Ο πληθυσμός του χωριού σήμερα ανέρχεται περίπου στους 1.000 κατοίκους και πολλοί Πρωτοχωρίτες διαμένουν, στην Αθήνα και τη Θεσσαλονίκη.
Οι Πρωτοχωρίτες από όλα τα μέρη του κόσμου επισκέπτονται το χωριό τους μήνες του καλοκαιριού, στις μεγάλες χριστιανικές εορτές του Δωδεκαημέρου με το έθιμο των Μομόγερων και του Πάσχα με το ταφικό έθιμο, όπως και στο ετήσιο Καλοκαιρινό Αντάμωμα Πρωτοχωρίου που γίνεται κάθε χρόνο στα τέλη Ιούνη με αρχές Ιούλη.
[Επεξεργασία] Μνημεία
- Υπέρ των απανταχού Πεσόντων υπέρ της Πατρίδας στην Κεντρική Πλατεία
- Υπέρ του Πεσόντος από τους Γερμανούς, Πρωτοχωρίτη ανθυπολοχαγού Χατζημιχαηλίδη, στον Κεντρικό Δρόμο προς Αιανή
[Επεξεργασία] Εκκλησίες-παρεκκλήσια
- Κεντρικός ενοριακός ναός Αγίου Γεωργίου, με μικρό παρεκκλήσι του Αγίου Στεφάνου στον κάτω όροφο
- Ιερός ναός Αγίων Κωνσταντίνου-Ελένης
- Ιερός ναός Αγίας Τριάδος
- Παρεκκλήσι στη Bρύση Παναγιάς
- Ιερός ναός Κοιμήσεως της Θεοτόκου
- Ιερός ναός Αγίου Πνεύματος
- Ιερός ναός Αγίου Αθανασίου
[Επεξεργασία] Διοικητικά όρια
Μεταμόρφωσης-Βατερού-Αργίλου-Νεου Κλείτου-Λευκοβρύσης-Καρυδίτσας-Αγίας Παρασκευής-Λευκοπηγής
[Επεξεργασία] Πλατείες-πάρκα
Κεντρική πλατεία-Πλατεία Παναγιάς-Κεντρική πλατεία Οικισμού Παλιννοστούντων-Παιδική Χαρά-Γήπεδο Πρωτοχωρίου
