Πομάκοι

Από τη Βικιπαίδεια, την ελεύθερη εγκυκλοπαίδεια
Μετάβαση σε: πλοήγηση, αναζήτηση
Πομάκες στο χωριό Μούγλα της Βουλγαρίας (1934).

Οι Πομάκοι (βουλγαρικά: помаци / Πομάτσι, Τουρκικά: Pomaklar / Πομακλάρ) είναι μία μουσουλμανική πληθυσμιακή ομάδα που μιλάει μία διάλεκτο της βουλγαρικής [1] και συγκεκριμένα την Πομακική γλώσσα [2]. Σήμερα η πληθυσμιακή αυτή ομάδα είναι διασκορπισμένη μεταξύ Ελλάδος [α], Βουλγαρίας, ΠΓΔΜ [β] [3], Τουρκίας [γ] και Αλβανίας [δ] [4] [5] [6]. Η πλειοψηφία των Πομάκων συγκεντρώνεται στην Βουλγαρία [4]. Οι Πομάκοι είναι Σουνίτες μουσουλμάνοι [7] αλλά κυρίως στα πομακοχώρια του Έβρου και της ανατολικής Ροδόπης υπάρχουν οι Κιζιλμπάσηδες [ε], μια αλεβίτικη αίρεση Μπεκτασήδων με ξεχωριστά πολιτιστικά χαρακτηριστικά [8] και εκτιμάται ότι είναι το 5% του πληθυσμού των Πομάκων [9].

Όνομα[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Η ετυμολογία της λέξης πομάκος δεν είναι ξεκάθαρη. Εικάζεται ότι προέρχεται από το σλαβικό ρήμα βοηθώ[10] (πομότσι/pomoći - IPA: /pǒmotɕi/ [11]), συνεπώς Πομάκος σημαίνει «αυτός που βοηθάει». Εξίσου αμφιλεγόμενη είναι η άποψη πως προέρχεται από την Βουλγάρικη λέξη μακ που σημαίνει βασανισμένος. Έχει επίσης προταθεί πως ο όρος σχετίζεται με τη βουλγαρική λέξη poturnjak («εκείνος που έγινε Τούρκος»), ενώ άγνωστο παραμένει αν το ίδιο ισχύει και με την τουρκική λέξη çomak («ρόπαλο»).[10] Στην ελληνική βιβλιογραφία, έχει υποστηριχτεί πως ο όρος προέρχεται από την ελληνική γλώσσα. Παραδίδονται οι εκδοχές πως συνδέεται με την ονομασία αρχαίας θρακικής πόλης ή με τη λέξη πομάξ που δηλώνει τον πότη[12].

Η χρήση του όρου Πομάκος έχει χρησιμοποιηθεί περιστασιακά από Βούλγαρους στο παρελθόν για να χαρακτηρίσουν τους μουσουλμάνους οι οποίο μιλούσαν Σέρβικα στην δυτική ΠΓΔΜ οι οποίοι εκεί συνήθως καλούνται με τον όρο "Τόρμπες" (στα σλαβικά τομπέσι/torbeši, στον ενικό λέγονται και τόρμπες/torbeš) - η λέξη προέρχεται από την λέξη τορβάς και η ονομασία οφείλεται στο ότι οι τορμπέσι έφεραν σάκους και ζητιάνευαν [13]. Ανάλογα με την επίδραση της βουλγαρικής εκπαίδευσης και λογοτεχνίας, ο όρος Πομάκος εξακολούθησε να χρησιμοποιείται περιστασιακά, μέχρι τις αρχές του 20ου αιώνα, για να περιγράψει αυτούς τους σερβόφωνους μουσουλμάνους, ωστόσο θα ήταν ακριβής μόνο για να περιγράψει μουσουλμάνους που μετανάστευσαν εκεί από τη Βουλγαρία. Τέτοια μετανάστευση έγινε για παράδειγμα τη περίοδο 1877-8. [10] [14] Έχει υποστηριχθεί πως οι Γκοράνοι και οι Τορμπές συνδέονται στενά με τους Πομάκους της Βουλγαρίας και της Ελλάδας, θεωρώντας τους Τορμπές υποομάδα των Πομάκων της Βουλγαρίας ή απόγονους αυτών [15], με αποτέλεσμα οι Πομάκοι να ονομάζονται και Τορμπές στην πΓΔΜ ή Γκοράνοι στην Αλβανία και το Κόσοβο. Ωστόσο, τόσο οι Πομάκοι όσο και οι Τορμπές ή οι Γκοράνοι δεν αποδέχονται την ταύτισή τους και οι διαφορές τους γίνονται αντιληπτές ακόμα και σε κοινότητες όπου συνυπάρχουν Τορμπές και Γκοράνοι[16].

Καταγωγή[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Το χωριό Μέδουσα (Μέμκοβα) στην ορεινή Ξάνθη.

Οι χώρες όπου ζουν οι Πομάκοι διεκδικούν την εθνική τους καταγωγή. Τόσο η Βουλγαρία όσο και η Ελλάδα, η Τουρκία αλλά και οι υπόλοιπες χώρες έχουν διεκδικήσει τους Πομάκους, παρουσιάζοντας διαφορετικά ιστορικά στοιχεία προκειμένου να ενισχύσουν τους εθνικούς μύθους προσεταιρισμού τους [17]. Δύο αδιαμφισβήτητα δεδομένα είναι ότι οι Πομάκοι είναι Βουλγαρόφωνοι και είναι μουσουλμάνοι στο θρήσκευμα [4]. Για την προέλευση των Πομάκων έχουν διατυπωθεί διάφορες αντικρουόμενες θεωρίες:

  • Στην Ελλάδα ιστορικοί υποστηρίζουν ότι οι Πομάκοι είναι απόγονοι του Παιονικού φύλου των Αγριάνων [6]. Σύμφωνα με τους Έλληνες ο αρχαίος αυτός θρακικός λαός αναμίχτηκε με ελληνικά φύλα και στη συνέχεια εκσλαβίστηκε γλωσσικά και ασπάστηκε την ισλαμική θρησκεία κατά την οθωμανική περίοδο. Σήμερα η γλώσσα που μιλάνε οι Πομάκοι στην Ελλάδα είναι ουσιαστικά η ίδια σλαβική γλώσσα με την Βουλγάρικη διάλεκτο [18] η οποία ομιλείται στην περιοχή Μαντάν και Ρούντοζεμ (βορείως της Ξάνθης στην Βουλγαρία) [4]. Οι Βούλγαροι υποστηρίζουν ότι οι Πομάκοι είχαν Βουλγαρική συνείδηση αλλά λόγω πολιτικής της Ελλάδας τα τελευταία 50 χρόνια, έχουν αποκτήσει την Τουρκική συνείδηση. [19]
  • Οι Βούλγαροι ιστορικοί θεωρούν τους Πομάκους εξισλαμισμένους Βούλγαρους. Κατά την Σοσιαλιστική Βουλγαρία χρηματοδοτήθηκαν έρευνες με σκοπό να παρουσιαστεί ότι οι Πομάκοι είναι εθνικά Βούλγαροι Σλάβοι χριστιανοί οι οποίοι υιοθέτησαν το ισλάμ στο παρελθόν. Σε αυτή τη θεωρία το αναπάντητο ερώτημα είναι αν οι Πομάκοι έγιναν μουσουλμάνοι ατομικά ή μαζικά αλλά και αν έγινε χρήση βίας για να αλλαξοπιστήσουν. Τη θεωρία μαζικής μετατροπής των Πομάκων σε μουσουλμάνους υιοθέτησε η κομμουνιστική προπαγάνδα πριν το 1989. Σύμφωνα με μια άλλη θεωρία Βουλγάρων ιστορικών οι Πομάκοι που συγκεντρώνονταν στην οροσειρά της Ροδόπης αλλαξοπίστησαν στο ισλάμ κατά την οθωμανική αυτοκρατορία, με δική τους πρωτοβουλία, κυρίως για πολιτικούς και οικονομικούς λόγους. Συγκεκριμένα στην θεωρία αναφέρεται ότι οι Πομάκοι ζούσαν σε άγονη περιοχή με περιορισμένη γεωργική παραγωγή. Οι Πομάκοι ως μέλη του χριστιανικού Μιλλέτ είχαν μεγαλύτερη φορολόγηση από την οθωμανική διοίκηση σε σχέση με το Μουσουλμανικό Μιλλέτ. [20] Οι Πομάκοι στην Βουλγαρία δεν αναγνωρίζονται ως ξεχωριστή μειονότητα και αναγνωρίζονται μόνο ως Βούλγαροι [21].
  • Κατά τους Τούρκους ιστορικούς είναι Τούρκοι "Κουμάνοι" οι οποίοι εγκαταστάθηκαν στην περιοχή της Ροδόπης πριν την Οθωμανική κατάκτηση της περιοχής. Τα φύλα αυτά που λόγω της γειτνίασης με Σλάβους έμαθαν τη Βουλγαρική γλώσσα με την συνεχή επαφή με τους Βούλγαρους χριστιανούς [4].
  • Οι Σλαβομακεδόνες ιστορικοί υποστηρίζουν ότι οι Πομάκοι είναι Σλαβομακεδόνες οι οποίοι ασπάστηκαν βίαια το Ισλάμ από τους Οθωμανούς [4].
  • Σύμφωνα με μια άλλη θεωρία οι Πομάκοι είναι ξεχωριστή εθνότητα η οποία δεν έχει σχέση με τους λαούς της περιοχής. Η Βουλγάρικη γλώσσα οφείλεται με την συχνή επαφή με τους χριστιανούς Βούλγαρους. [4]
  • Σύμφωνα με μια αμφιλεγόμενη θεωρία οι Πομάκοι είναι απόγονοι του Μωάμεθ οι οποίοι ήρθα ως ιεραπόστολοι να διαδώσουν το ισλάμ στα Βαλκάνια. Η σλαβοποίηση αυτών έγινε μετά από γάμους με ντόπιες Σλάβες γυναίκες. Κατά μια άλλη θεωρία οι Πομάκοι είναι απόγονοι Αράβων εμπόρων. Για την θεωρία "αραβικής" προέλευσης των Πομάκων έχουν δημοσιευτεί δύο βιβλία στην περιοχή Μαντάμ και Ρούντοζεμ (πόλεις βόρεια του Νομού Ξάνθης στην Βουλγαρία) το 1999 και 2006 [4].

Τόσο στην Ελλάδα [22] όσο και στη Βουλγαρία έχει γίνει προσπάθεια διεκδίκησης της καταγωγής των Πομάκων με εξετάσεις αίματος. Κατά την διάρκεια της Χούντας την περίοδο 1969-71 ο βοηθός ιατρικής από το ΑΠΘ Νικόλαος Ξηροτύρης κατά την στρατιωτική θητεία του στην παραμεθόριο έκανε αιματολογικές έρευνες σε πομακοχώρια της Ξάνθης με σκοπό να αποδείξει την Ελληνικότητα αυτών. [23] Τα αποτελέσματα της αιματολογικής έρευνας του Ξηροτύρη δημοσιεύτηκαν σε διδακτορική διατριβή στο ΑΠΘ όπου μαζί με "αρχαιολογικά, ιστορικά, πολιτιστικά και γλωσσολογικά" δεδομένα δείχνεται ότι οι Πομάκοι είναι αυτόχθονες Θράκες (συγκεκριμένα οι Αγριάνες - δηλαδή πολεμιστές του στρατού του Μεγάλου Αλεξάνδρου [24]). Σύμφωνα με τοπικούς δημοσιογράφους οι αιμοληψίες του Ξυροτύρη έγιναν με δικαιολογία του εμβολιασμού. Αυτό δημιούργησε ταραχή στην μειονότητα της Θράκης και από τότε άρχισαν να βλέπουν αρνητικά άλλους Έλληνες γιατρούς οι οποίοι επισκέπτονταν τα χωριά για ιατρικές εξετάσεις. [24] Τα συμπεράσματα του Ξηροτύρη [24], όπως και άλλες ανάλογες υποθέσεις που έχουν διατυπωθεί και αναφέρονται σε Τουρκο-Κουμανική καταγωγή των Πομάκων, αμφισβητούνται έντονα και θεωρούνται αναξιόπιστα [25]. Στην Βουλγαρία το 1994 και συγκεκριμένα στο νοσοκομείο της πόλης Στάρα Ζαγόρα μια ομάδα γιατρών έκανε αιμοληψία αίματος από Πομάκους και στην συνέχεια έστειλε το αίμα για εξέταση σε εργαστήριο στα Σκόπια με σκοπό να αποδειχτεί ότι η Πομάκοι είναι καθαρά Βουλγαρική φυλή. Το γεγονός αυτό προκάλεσε σκάνδαλο στη Βουλγαρία. [26] [27]

Γεωγραφική εξάπλωση[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Εθνολογικός χάρτης του 1877 από τον Αυστριακό διπλωμάτη Carl Sax [28]. Στο χάρτη με καφέ χρώμα είναι σημειωμένες οι γεωγραφικές περιοχές όπου συγκεντρώνονται οι Πομάκοι.

Οι Πομάκοι κατοικούν στον ορεινό όγκο της Ροδόπης στη Θράκη, καθώς και στην Ανατολική Ρωμυλία στη Βουλγαρία. Η πλειοψηφία των Πομάκων βρίσκεται στη Βουλγαρία [4] και εντοπίζονται περισσότερο στο γεωγραφικό χώρο νότια της Φιλιππούπολης μέχρι βόρεια της Ξάνθης και της Κομοτηνής. Εκτιμάται πως ο πληθυσμός τους ανέρχεται σε 385.000 στην περιοχή της νοτιοανατολικής Ευρώπης (μέσα σε αυτόν τον αριθμό συμπεριλαμβάνονται και μικρές κοινότητες πομάκων στην ΠΓΔΜ, Αλβανία, Τουρκία κλπ). [29].

Βουλγαρία[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Σχετικά με τον πληθυσμό τους στη Βουλγαρία, παρατηρούνται μεγάλες αποκλίσεις σε διαφορετικές εκτιμήσεις που κυμαίνονται μεταξύ 80.000 και 270.000. Κατά την απογραφή του 1992, περίπου 164.000 Μουσουλμάνοι αναγνώριζαν ως μητρική γλώσσα τα βουλγαρικά, ωστόσο ως προς την εθνική τους ταυτότητα αυτοπροσδιορίζονταν ως Βούλγαροι, Βούλγαροι Μουσουλμάνοι ή Τούρκοι. Σύμφωνα με την απογραφή του 2001, 131.531 Βούλγαροι προσδιορίζονταν ως Μουσουλμάνοι. Ο αριθμός των Πομάκων στην Ελλάδα και την πρώην Γιουγκοσλαβική Δημοκρατία της Μακεδονίας εκτιμάται πως είναι 40.000, ενώ στην Αλβανία κυμαίνεται μεταξύ 80.000 και 120.000. Οι Πομάκοι της Τουρκίας θεωρείται πως έχουν αφομοιωθεί πλήρως.[30]

Ελλάδα[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Στην Ελλάδα, εξαιτίας της ασυνέπειας και των αντικρουόμενων πολιτικών που εφάρμοσαν οι κυβερνήσεις έναντι των Πομάκων, αλλά και λόγω του αμφιλεγόμενου καθεστώτος τους μετά την ανεξαρτησία της Βουλγαρίας από την οθωμανική κυριαρχία το 1878, υπάρχουν λίγες αξιόπιστες στατιστικές για τον πομακικό πληθυσμό. Επιπλέον, η εκτίμησή του είναι δύσκολη, καθώς στις εθνικές απογραφές δεν καταγράφονται ως ξεχωριστή πληθυσμιακή ομάδα αλλά συνήθως συμπεριλαμβάνονται στο μουσουλμανικό πληθυσμό, παρόλο που 3.000 περίπου Πομάκοι είναι Αλεβίτες[31]. Στην Ελλάδα ο αριθμός των Πομάκων υπολογίζεται με βάση την καταγωγή (μητρική γλώσσα) και όχι τη συνείδηση. Σήμερα υπάρχουν Πομάκοι οι οποίοι αυτοπροσδιορίζονται εθνικά ως Τούρκοι κάτι το οποίο υποστηρίζεται από την τουρκική πολιτική. Ο τουρκικός αυτοπροσδιορισμός των Πομάκων υποστηριζόταν και από την ελληνική πολιτική, όταν το διάστημα 1968 μέχρι την δεκαετία του 1980 οι επίσημες αρχές αναγνώριζαν τους Πομάκους ως Τούρκους. [32] [33] Οι επίσημες ελληνικές απογραφές από το 1961 δεν συμπεριλαμβάνουν ερωτήματα θρησκεύματος και μητρικής γλώσσας και σήμερα, μετά την απογραφή του 1991 εκτιμάται ότι υπάρχουν, σύμφωνα με στοιχεία του υπουργείου εξωτερικών 34.300 Πομάκοι στο σύνολο της μειονότητας (98.000 από τους οποίους οι 49.000 είναι Τουρκογενείς και οι 14.700 Ρομά) [34] [35] [36]. Γεωγραφικά κατανέμονται στον Έβρο (5,6%), στο νομό Ροδόπης (30,6%) και στο νομό Ξάνθης (63,8%) [37]. Οι Πομάκοι μέχρι την δεκαετία του 1940 ζούσαν στα βουνά της οροσειράς της Ροδόπης και όχι στις πόλεις. Σε πόλεις όπως η Κομοτηνή πριν την δεκαετία του 1990, ανάμεσα από τους Τουρκόφωνους Κομοτηναίους δεν ήταν ήταν συνηθισμένη η χρήση του όρου Πομάκος. Γεωγραφικά οι Πομάκοι ζούσαν πάνω στην οροσειρά της Ροδόπης ενώ στους πρόποδες και στις πεδιάδες ζούνε Ελληνόφωνοι, Τουρκόφωνοι και Ρομά. [24] Στη Ελληνική Θράκη ο όρος Πομάκος είναι γεωγραφικά συσχετισμένος με τα βουνά και ο Πομάκος είναι ο άνθρωπος από τα βουνά, και χρησιμοποιείται στους ανθρώπους που φύγαν από τα βουνά. Η Πομακικότητα συσχετίζεται και με ιστορικά και εθνικά στοιχεία αλλά χωρίς να ξεφεύγει από την σφαίρα της Τουρκικότητας. [38]

Στην Ελλάδα υπάρχουν τρεις ενεργοί σύλλογοι που αφορούν τους Πομάκους, το Κέντρο Πομακικών Ερευνών και ο Πανελλήνιος Σύλλογος Πομάκων και ο Πολιτιστικός Σύλλογος Πομάκων νομού Ξάνθης[39], και δυο εφημερίδες, η Ζαγάλιστα (Αλήθεια στα Πομάκικα) (που εκδίδεται από το Κέντρο Πομακικών Ερευνών και γράφεται στα Πομάκικα με ελληνικούς χαρακτήρες) και η Γκαζέτε Πομάτσκι[40].

Ιστορία[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Υπάρχουν αρκετές πηγές που δείχνουν ότι ένα μεγάλο μέρος του Μουσουλμανικού πληθυσμού σε ορισμένες περιοχές της Μακεδονίας και των βουνών της Ροδόπης (Πομάκοι) εξισλαμίστηκαν με βίαιο τρόπο από το στρατό. Υπήρξαν δύο περίοδοι εξισλαμισμού: α) η μια περίοδος έγινε το πρώτο μισό του 16ου αιώνα κάτω από τον Σουλτάνο Σελίμ Α΄ (1512-1520) και β) η δεύτερη περίοδος εξισλαμισμού έλαβε χώρα το δεύτερο μισό του 17ου αιώνα κάτω από τον Σουλτάνο Μωάμεθ Δ΄ (1648-1687). [41] Ο μοναχός Παχώμιος Ρουσάνος (1508-1553), που επισκέφτηκε την ορεινή Ξάνθη, έγραψε το 1550 ότι μόνο 6 ή 9 χωριά είχαν στραφεί στο ισλάμ[42].

Σύμφωνα με τους Κώδικες της Μητροπόλεως Φιλιππουπόλεως και τον Τσέχο ιστορικό και σλαβολόγο Κωνσταντίν Γιόζεφ Γίρετσεκ (Konstantin Josef Jireček), στα μέσα του 17ου αιώνα, οι προύχοντες των Πομάκων συμφώνησαν να εξισλαμιστούν ομαδικά, προκειμένου να επιβιώσουν. Παρουσιάστηκαν τότε, στις αρχές της Φιλιππούπολης για να γνωστοποιήσουν την απόφαση. Ο Οθωμανός διοικητής, αμήχανος τους παρέπεμψε στον Μητροπολίτη Φιλιππουπόλεως Γαβριήλ (1636-1672). Ο μητροπολίτης δεν μπόρεσε να τους αποτρέψει, καθώς οι Πομάκοι ήταν αποφασισμένοι να συνεργαστούν με τους Οθωμανούς, προκειμένου να εκδικηθούν τους Βούλγαρους για την μακραίωνη καταδυνάστευση των Πομακικών πληθυσμών. Βάσει της παράδοσης των Ελλήνων της Φιλιππούπολης, έγινε πανηγυρική τελετή περιτομής των Πομάκων προυχόντων στο παλαιό τζαμί κοντά στο διοικητήριο της Φιλιππούπολης. Κατόπιν αυτού εξισλαμίστηκαν και οι κάτοικοι των πομακοχωρίων. [εκκρεμεί παραπομπή]

Κατα την παράδοση των Βουλγάρων, ο Μέγας Βεζίρης Κιοπρουλού Μεχμέτ πασάς (1656-1661) απείλησε τους Πομάκους της κοιλάδας του Τσεπίνου (στη βορειοδυτική Ροδόπη) ότι αν δε προσέρχονταν στο Ισλάμ, θα εξοντώνονταν. Πράγματι, το 1656 Οθωμανικές δυνάμεις εισέβαλαν στην κοιλάδα του Τσεπίνου, συνέλαβαν τους προύχοντες των Πομάκων και τους μετέφεραν στον τοπικό πασά, όπου αναγκάστηκαν να υποκύψουν. Ο Μέγας Βεζίρης Μεχμέτ Κιοπρουλού, μετά τον ομαδικό εξισλαμισμό, κατέστρεψε 218 εκκλησίες και 336 παρεκκλήσια στις περιοχές των Πομάκων. [43] Τα ερείπια της καταστροφής παραμένουν έως και σήμερα σε πολλά μέρη. Το γεγονός αυτό έχει μείνει ως ανάμνηση στις Πομακικές κοινότητες. Ο εξισλαμισμός δεν έγινε πάντοτε οικειοθελώς. Πολλοί Πομάκοι προτίμησαν να πεθάνουν παρά να εξισλαμιστούν, πηδώντας σε κάποιο βάραθρο. Σημεία θυσίας των Πομάκων αναφέρονται σε πολλές κωμοπόλεις και χωριά των Πομάκων, όπως το Γκούλεμ Κάμεν στη Γλαύκη Ξάνθης, το Μόμτσι Κάμεν στο Ωραίο Ξάνθης, το Τσερβέν Κάμεν στη Μάνταινα Ξάνθης, η κορυφή Μαρίνα στην Αιώρα Ξάνθης, ο βράχος Νεβιάστα στο Σμόλυαν Βουλγαρίας, το Μόμιν Κάμεν στο Ζλάτογκραντ Βουλγαρίας, στην Πάχνη Ξάνθης, στην Κοττάνη Ξάνθης και στη Σιρόκα Λάκα Βουλγαρίας. [44]

Χαρακτηριστικό της εποχής είναι το ακόλουθο δημοτικό Πομακικό τραγούδι της Γλαύκης που αναφέρεται στο εξισλαμισμό του 17ου αιώνα στην πομακική γλώσσα:

Μάιτσιμκο μόγε ήτσιμκο,
μάιτσιμκο μόγε άιτσιμκο,
τριμήνα Τούρτσι ντόινταχο,
μόματα ντα τη παγιόματ.
Νη μόι μα πούστα μάιλελε,
Νη μόι μα ντάβα μάιλελε,
Τούρτσι ντα μα παγιόματ,
ον ντοκούς μαμά κούτενα,
φ' Γιουνάντσκο τσόρνα παρστίτσα,
φ' Γιουνάντσκο τσεγίρ ζελένα,
κίτκι τσερβένα φ' τσεγίρεν,
αόσκι ζελένι ι σένκι.
Κακ σε μα πρεμπαλές μάιλελε,
Τούρτσι ντα μα παγιόματ;
Μάνα μου, δικιά μου μανούλα,
μάνα μου, δικιά μου μανούλα,
τρεις Τούρκοι ήρθανε,
την κόρη σου να πάρουν.
Μη με αφήνεις μανούλα μου,
μη με δίνεις μανούλα μου,
Τούρκοι να με πάρουν,
δεκαεννιά χρονών κόρη μεγάλωνες,
σε Ελληνικό μαύρο χώμα,
σε Ελληνικό λιβάδι πράσινο,
λουλούδια κόκκινα στο λιβάδι,
καρποφόρα πράσινα δέντρα και σκιές.
Πώς θα το αντέξεις μανούλα μου,
Τούρκοι να με πάρουν;

[45]

Με την απελευθέρωση της Δυτικής Θράκης το 1920, διαπιστώθηκε η ύπαρξη πολλών Πομάκων κρυπτοχριστιανών, οι οποίοι και εκδηλώθηκαν. Στη βιβλιογραφία έχει δημοσιευτεί η περίπτωση κάποιου Γιουσούφ από τον Κέχρο Ροδόπης, που διατηρούσε τα άμφια του παππού του που ήταν χριστιανός ιερέας [43].

Κατά τον Ρωσοτουρκικό πόλεμο (1877-1878), οι Πομάκοι επαναστάτησαν κατά των βλέψεων της Βουλγαρίας και ίδρυσαν την αυτόνομη πολιτεία με την ονομασία "Δημοκρατία του Ταμράς", σε εδάφη της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας, τα οποία θα περιλαμβάνονταν στην υπό αυτονόμηση Ανατολική Ρωμυλία. Το 1886 η Οθωμανική κυβέρνηση αποδέχτηκε την προσάρτηση της Ανατολικής Ρωμυλίας στη Βουλγαρία, και έτσι ήρθε το τέλος για την αυτόνομη πολιτεία των Πομάκων. Κατά τη διάρκεια του Μακεδονικού Αγώνα, πολλοί Πομάκοι συμμετείχαν στην πλευρά των Ελλήνων, έναντι των Βουλγάρων και των Τούρκων. Αξιοσημείωτη είναι η μορφή του Αλή Ζεΐρ Χαβούζ, από τη Δράμα, ο οποίος πήρε μέρος σε πολλές μάχες[46]. Μετά το Β΄ Βαλκανικό Πόλεμο, οι Πομάκοι ξεσηκώθηκαν κατά της Βουλγαρικής κατοχής (στην οποία είχε περιέλθει όλη η Δυτική Θράκη).

1912: Βάφτιση Πομάκων στο χωριό Μπανίτε, στην περιοχή του Σμόλυαν της Βουλγαρίας (βορείως της Ξάνθης).

Στις 16 Αυγούστου του 1913, ξέσπασε το επαναστατικό κίνημα στις περιοχές Κοσούκαβακ (σημερινό Κρούμοφγκραντ Βουλγαρίας), Μαστανλί (σημερινό Μόμτσιλγκραντ Βουλγαρίας) και Κάρντζαλι. Οι επαναστάτες κατέλαβαν επίσης την Κομοτηνή, την Ξάνθη και το λιμάνι της Αλεξανδρούπολης (Δεδέαγατς). Την 1η Σεπτεμβρίου 1913 ιδρύθηκε στην Κομοτηνή η "Προσωρινή Διοίκηση Δυτικής Θράκης" (Garbi Trakya Hukumet i Muvakkatesi). Η Οθωμανική διοίκηση δεν υποστήριξε τους επαναστάτες και έτσι, με την ανοχή Ελληνικής και Οθωμανικής κυβέρνησης, η περιοχή παραδόθηκε στο Βουλγαρικό στρατό στις 30 Οκτωβρίου 1913. Οι επαναστάτες (αν και μουσουλμάνοι) αναζήτησαν στήριξη, κυρίως από την Ελλάδα. Είναι χαρακτηριστικό ότι στο Δεδέαγατς (Αλεξανδρούπολη) διορίστηκε Έλληνας δήμαρχος[47][48][49][50]. Μετά το τέλος του Α΄ Παγκοσμίου Πολέμου, 8 Πομάκοι βουλευτές της Βουλγαρικής βουλής, απευθυνόμενοι στις κυβερνήσεις της Ελλάδος και Γαλλίας, ζήτησαν να προστατευτεί η εθνική και θρησκευτική τους ιδιαιτερότητα από τη Βουλγαρική διοίκηση[51]. Η πολιτική της Βουλγαρίας το 1912 ήταν οι Πομάκοι να "Χριστιανικοποιηθούν" και να αλλάξουν όνομα και ταυτότητα [52]. Κατά την "Προσωρινή Διοίκηση Δυτικής Θράκης" οι Βούλγαροι επέβαλαν με βία "Βουλγαροποίηση" των μουσουλμάνων Πομάκων μέσω χριστιανικών βαπτίσεων. Αναφέρεται σε πηγές ότι ένας Εξαρχικός Βούλγαρος κληρικός βάπτιζε τους Πομάκους χριστιανούς παράλληλα τους απέδιδε ένα Βουλγάρικο όνομα σχετικό με την Βουλγάρικη ιστορία και εκκλησία. Καθώς με το ένα χέρι έριχνε αγιασμένο νερό τηρώντας την θρησκευτική παράδοση, με το άλλο χέρι έδινε ένα χοιρινό λουκάνικο να φάνε (το χοιρινό απαγορεύεται αυστηρά από την ισλαμική πίστη). Στις γυναίκες επιβαλλόταν να κυκλοφορούν χωρίς μαντίλα. [53] Η "Χριστιανοποίηση" των Πομάκων παραβίαζε της συνθήκη της Κωνσταντινούπολης (1912) και του Βουκουρεστίου (1913) όπου η Βουλγαρία έπρεπε να σεβαστεί την θρησκευτική ελευθερία - επιλογή των πολιτών. [54]

Για ιδεολογικούς και πολιτικούς λόγους, οι Πομάκοι υπέστησαν κατά περιόδους πιέσεις ώστε να αλλάξουν τα τουρκικά/μουσουλμανικά ονόματά τους σε βουλγαρικά (1912, 1942, 1962 και 1971-4), όπως επίσης τους δόθηκε αργότερα το δικαίωμα να ανακτήσουν τα ονόματά τους (1913, 1945, 1964 και 1990). Η μετονομασία των Πομάκων συνοδεύτηκε από πιέσεις εκχριστιανισμού τους και απαγορεύσεων ισλαμικών πρακτικών[55]. Η Βουλγάρικη πολιτική είχε σχέδιο αφομοίωσης των Πομάκων την περίοδο 1948 μετακίνησε Πομάκους σε περιοχές όπου υπήρχαν εθνικά Βουλγαρικοί πληθυσμοί. Το 1970-73 έγιναν έντονες προσπάθειες οι Πομάκοι να αλλάξουν τα ισλαμικής/αραβικής προέλευσης ονόματά τους σε Βουλγάρικα. Την δεκαετία 1980 οι Πομάκοι αντέδρασαν με μαζικές διαμαρτυρίες κατά της αλλαγής των ονομάτων τους. [56]

Μετά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, με αντιπροσώπους τους στη Διάσκεψη Ειρήνης στο Παρίσι το 1946, οι Πομάκοι της Βουλγαρίας επανέφεραν το αίτημα για ένωση με την Ελλάδα. Ο διευθυντής του ραδιοφωνικού σταθμού της Ουάσινγκτον Άλμπερτ Βέρνερ, παρουσίασε το θέμα ως εξής: "Ένα ακόμη πρόβλημα μειονότητας παρουσιάστηκε σήμερα στην Ουάσινγκτον στο πρόσωπο των Πομάκων, οι οποίοι είναι αρχαία ελληνική φυλή, ιστορούμενη από την προ του Μεγάλου Αλεξάνδρου εποχή [...] Οι Πομάκοι ποιούνται νυν έκκληση προς το Συμβούλιο Ασφαλείας του ΟΗΕ και προς το Αμερικανικό Υπουργείο Εξωτερικών και ζητούν την διενέργεια δημοψηφίσματος, για να ελευθερωθούν από τη Βουλγαρία και να απολαύσουν την ελευθερία την οποία απολαμβάνουν οι Πομάκοι της Ελλάδας [...]". Ο τύπος επίσης έγραφε: "Το παρελθόν Σάββατον εις το ξενοδοχείο Πενσυλβάνια έλαβε χώρα συνέντευξις προς τους αντιπροσώπους του Αμερικανικού και Ελληνικού τύπου εκ μέρους των κ.κ. Χαμδή Χουσεΐν, πρώην βουλευτού Ροδόπης και Χακή Σουλεϊμάν, αποτελούντων από την αντιπροσωπεία των Πομάκων Θράκης. Οι Πομάκοι εξέθεσαν προς τον τύπο τας απόψεις των και τα δίκαιά των, ζητούντες την ένωσιν των με την Ελλάδα". Η προσπάθεια των Πομάκων δεν τελεσφόρησε διότι είχε προηγηθεί η διανομή της Ευρώπης μεταξύ των τριών μεγάλων δυνάμεων στη Γιάλτα, τον Φεβρουάριο του 1944[57].

Σε επιστολή του προς τον πρωθυπουργό της Ελλάδας Γεώργιο Παπανδρέου και την υπουργό Παιδείας και Θρησκευμάτων Άννα Διαμαντοπούλου, ο Πολιτιστικός Σύλλογος Πομάκων Ξάνθης, στις 17 Μαρτίου 2010, ζήτησε την ίδρυση δημόσιων, μη μειονοτικών σχολείων στα πομακοχώρια, ώστε να μην αναγκάζονται οι μαθητές να μαθαίνουν την τουρκική, μια γλώσσα ξένη προς αυτούς. Την επιστολή υπογράφουν ο πρόεδρος του συλλόγου, Ταχήρ Κόντε, η γραμματέας Αλιέ Εφέντη και ο ταμίας Χαμδή Εφέντη[58].

Γνωστοί Πομάκοι[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Δείτε επίσης[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Βιβλιογραφία[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Commons logo
Τα Wikimedia Commons έχουν πολυμέσα σχετικά με το θέμα
  • Ali Eminov (1997). Turkish & Other Muslim Minorities. C. Hurst & Co. (Publishers). ISBN 1-85065-319-4. 
  • Kristen Ghodsee (2009). Muslim Lives in Eastern Europe: Gender, Ethnicity, and the Transformation of Islam in Postsocialist Bulgaria. Princeton University Press. ISBN 978-0691139555. 
  • Τάσος Κωστόπουλος (2009). Το "Μακεδονικό" της Θράκης: Κρατικοί Σχεδιασμοί για τους Πομάκους. Βιβλιόραμα. ISBN 978-960-8087-80-4. 

Σημειώσεις[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

α.^  Στην Ελλάδα αναγνωρίζονται επίσημα ως μουσουλμάνοι - σύμφωνα με την συνθήκη της Λωζάνης [60].

β.^  Σε μέρος της βιβλιογραφίας η σλαβόφωνη μουσουλμανική κοινότητα τόρμπες της ΠΓΔΜ χαρακτηρίζεται ως Πομάκικη [6]. Οι Γκοράνοι και οι Τορμπές της ΠΓΔΜ θεωρούνται απόγονοι των Πομάκων [15]

γ.^  Στην Τουρκία η πλειοψηφία των Πομάκων έχουν αφομοιωθεί με τους Τούρκους [60].

δ.^  Στην Αλβανία δεν υπάρχουν αξιόπιστες πηγές για τους Πομάκους και ως Πομάκοι χαρακτηρίζονται από τις κυβερνήσεις η Σλαβομακεδονική μειονότητα της Αλβανίας [60]

ε.^  Δείτε το λήμμα Τεκές Σεγίτ Αλή Σουλτάν σχετικά με τον μπεκτασικό τεκέ στον Έβρο.

Παραπομπές[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

  1. «Ethnologue: Languages of the World: Bulgarian.». Ethnologue. http://www.ethnologue.com/show_language.asp?code=bul. Ανακτήθηκε στις 2012-10-12. 
  2. Σεμπαεδήν Καραχότζα (2006). Η καθημερινή γλώσσα των Πομάκων. Ξάνθη: Εκδόσεις Σπανίδη. ISBN 960-6653-08-0. 
  3. «Pomaks». The Encyclopedia of Islam. 8. Leiden: E. J. Brill. 1995. σσ. 320-324. 
  4. 4,0 4,1 4,2 4,3 4,4 4,5 4,6 4,7 4,8 Kristen Ghodsee (2009). Muslim Lives in Eastern Europe: Gender, Ethnicity, and the Transformation of Islam in Postsocialist Bulgaria. Princeton University Press. σελ. 38. ISBN 978-0691139555. http://books.google.gr/books?id=VZ9FmdPZs2YC&pg=PA38#v=onepage&q&f=false. 
  5. Alan J. Day, Roger East and Richard Thomas (2002). A Political and Economic Dictionary of Eastern Europe. Routledge. σελ. 454. ISBN 1-85743-063-8. http://books.google.gr/books?id=dt2TXexiKTgC&pg=PA454#v=onepage&q&f=false. 
  6. 6,0 6,1 6,2 Jeffrey Cole (May 2011). Ethnic Groups of Europe: An Encyclopedia / Pomaks. ABC-CLIO. ISBN 978-1-59884-302-6. http://books.google.gr/books?id=Wlth0GRi0N0C&pg=PA288#v=onepage&q&f=false. 
  7. James Minahan, επιμ. (2002). «Pomaks». Encyclopedia of the Stateless Nations: Ethnic and National Groups Around the World. 3. Greenwood Publishing Group. σσ. 1517. http://books.google.gr/books?id=u9Lq_8Ozf5cC&pg=PA1517&lpg=PA1516#v=onepage&q&f=false. Ανακτήθηκε στις 2012-12-04. 
  8. Konstantinos Tsitselikis (2012). Old and New Islam in Greece: From Historical Minorities to Immigrant Newcomers. Martinus Nijhoff Publishers. σελ. 263. ISBN 978-90-04-22152-9. http://books.google.gr/books?id=FdqRdctzEXcC&pg=PA263#v=onepage&q&f=false. 
  9. Ednan Aslan (2009). Islamic Education in Europe. Böhlau Verlag Wien. σελ. 149. ISBN 978-3-205-78310-7. http://books.google.gr/books?id=srQ0F6mAiVoC&pg=PA149#v=onepage&q&f=false. 
  10. 10,0 10,1 10,2 «Pomaks». The Encyclopedia of Islam. 8. Leiden: E. J. Brill. 1995. σσ. 320. 
  11. «Λήμμα pomoći». en.wikidictionary.org. http://en.wiktionary.org/wiki/pomo%C4%87i. Ανακτήθηκε στις 2012-12-04. 
  12. Βλ. Μαγκριώτης Γ., Πομάκοι ή Ροδοπαίοι;, Αθήνα 1990, όπως παρατίθεται στο Turan, Omer. "Pomaks, their past and present", Journal of Muslim Minority Affairs 19. 1 (Apr 1999): 69-83
  13. Hannes Grandits, Nathalie Clayer, Robert Pichler (May 15, 2011). Conflicting Loyalties in the Balkans: The Great Powers, the Ottoman Empire and Nation-Building. Tauris Academic Studies. σελ. 311. ISBN 978-1848854772. http://books.google.gr/books?id=xHEnVxnHIHgC&pg=PA311#v=onepage&q&f=false. 
  14. Thammy Evans (2012). Macedonia. Bradt. σελ. 44. ISBN 978-1841623955. http://books.google.gr/books?id=10Tjsyz69UwC&pg=PA44#v=onepage&q&f=false. 
  15. 15,0 15,1 Ekmeleddin İhsanoğlu (2003). The Different aspects of Islamic Culture, Volume 5. UNESCO. σελ. 96. ISBN 92-3-103909-1. http://books.google.gr/books?id=5naHA3N3tXoC&pg=PA96#v=onepage&q&f=false. 
  16. Ali Dikici, "The Torbeshes of Macedonia: Religious and National Identity Questions of Macedonian-Speaking Muslims", Journal of Muslim Minority Affairs, Vol. 28, No. 1, April 2008
  17. Ali Eminov (1997). Turkish & Other Muslim Minorities. C. Hurst & Co. (Publishers). σελ. 101. ISBN 1-85065-319-4. http://books.google.gr/books?id=q9ZS0B0dYHMC&pg=PA101#v=onepage&q&f=false. 
  18. «Turks and Pomaks». Minority rights groups international. http://www.minorityrights.org/1533/greece/turks-and-pomaks.html. Ανακτήθηκε στις 2012-12-13. 
  19. «Μεταφρασμένο ολοσέλιδο ρεπορτάζ από την εφημερίδα «Σεγκα», της Τάνια Μανγκαλάκοβα: Πομάκοι Θράκης: «Οι Τούρκοι 5 αιώνες δεν μπόρεσαν να μας κάνουν Τούρκους, οι Έλληνες μας έκαναν σε 50 χρόνια».». 2010-10-06. http://tvxs.gr/news/%CE%AD%CE%B3%CF%81%CE%B1%CF%88%CE%B1%CE%BD-%CE%B5%CE%AF%CF%80%CE%B1%CE%BD/%CF%80%CE%BF%CE%BC%CE%AC%CE%BA%CE%BF%CE%B9-%CE%B8%CF%81%CE%AC%CE%BA%CE%B7%CF%82-%C2%AB%CE%BF%CE%B9-%CF%84%CE%BF%CF%8D%CF%81%CE%BA%CE%BF%CE%B9-5-%CE%B1%CE%B9%CF%8E%CE%BD%CE%B5%CF%82-%CE%B4%CE%B5%CE%BD-%CE%BC%CF%80%CF%8C%CF%81%CE%B5%CF%83%CE%B1%CE%BD-%CE%BD%CE%B1-%CE%BC%CE%B1%CF%82-%CE%BA%CE%AC%CE%BD%CE%BF%CF%85%CE%BD-%CF%84%CE%BF%CF%8D%CF%81%CE%BA%CE%BF%CF%85%CF%82-%CE%BF%CE%B9-%CE%AD%CE%BB%CE%BB%CE%B7%CE%BD%CE%B5. Ανακτήθηκε στις 2012-12-13. 
  20. Kristen Ghodsee (2009). Muslim Lives in Eastern Europe: Gender, Ethnicity, and the Transformation of Islam in Postsocialist Bulgaria. Princeton University Press. σελ. 39-40. ISBN 978-0691139555. 
  21. «A Country Study: Bulgaria, "Pomaks"». Library of Congress Country Studies. 1992-06. http://lcweb2.loc.gov/cgi-bin/query/r?frd/cstdy:@field%28DOCID+bg0085%29. Ανακτήθηκε στις 2012-12-14. 
  22. Asen Balikci (1999). "Pomak Identity: National Prescriptions and Native Assumptions". Ethnologia Balkanica 3. http://books.google.gr/books?id=-7nX6hv6k8AC&pg=PA52#v=onepage&q&f=false. 
  23. Τάσος Κωστόπουλος (2009). Το "Μακεδονικό" της Θράκης: Κρατικοί Σχεδιασμοί για τους Πομάκους. Βιβλιόραμα. σελ. 96. ISBN 978-960-8087-80-4. 
  24. 24,0 24,1 24,2 24,3 Olga Demetriou (January 2004). "Prioritizing ‘ethnicities’: The uncertainty of Pomak-ness in the urban Greek Rhodoppe". Ethnic and Racial Studies 27 (1): 106. doi:10.1080/0141987032000147959. http://www.azinlikca.net/pdfs/thesis/The_uncertainty_of_Pomakness_in_the_urban_Greek_Rhodoppe.pdf. 
  25. Fikret Adanir, Suraiya Faroqhi (2002). The Ottomans and the Balkans - A discussion of Historiography. Leiden: Brill. σελ. 253. ISBN 90-04-11902-7. http://books.google.gr/books?id=4gNQtt2s1wMC&pg=PA253#v=onepage&q&f=false. 
  26. Ali Eminov (1997). Turkish & Other Muslim Minorities. C. Hurst & Co. (Publishers). σελ. 102. ISBN 1-85065-319-4. http://books.google.gr/books?id=q9ZS0B0dYHMC&pg=PA102#v=onepage&q&f=false. 
  27. James Minahan, επιμ. (2002). «Pomaks». Encyclopedia of the Stateless Nations: Ethnic and National Groups Around the World. 3. Greenwood Publishing Group. σσ. 1516. http://books.google.gr/books?id=u9Lq_8Ozf5cC&pg=PA1520#v=onepage&q&f=false. Ανακτήθηκε στις 2012-12-04. 
  28. Andrew Light, Jonathan M. Smith (1998). Philosophy and Geography II. Rowman & Littlefield Publishers. σελ. 242. ISBN 0-8476-8810-0. http://books.google.gr/books?id=s2_Do4Hd8skC&pg=PA242#v=onepage&q&f=false. 
  29. James Minahan, επιμ. (2002). «Pomaks». Encyclopedia of the Stateless Nations: Ethnic and National Groups Around the World. 3. Greenwood Publishing Group. σσ. 1516. http://books.google.gr/books?id=u9Lq_8Ozf5cC&pg=PA1516&lpg=PA1516#v=onepage&q&f=false. Ανακτήθηκε στις 2012-12-04. 
  30. Δημογραφικά στοιχεία από το Ali Eminov, Social Construction of Identities: Pomaks in Bulgaria, JEMIE 6 (2007) 2, σελ. 7
  31. εφημερίδα Ζαγάλισα, δημοσιογραφικό όργανο του Κέντρου Πομακικών Ερευνών, "Πομακοχώρια του νομού Έβρου ή της Αφρικής; Σβησμένα από τον χάρτη", τεύχος 41, Μάιος 2010
  32. «Turks and Pomaks». Minority Rights Group International. http://www.minorityrights.org/1533/greece/turks-and-pomaks.html. Ανακτήθηκε στις 2012-07-10. 
  33. Domna Michail (February 2003). «From "Locality" to "European Identity": Shifting Indentities among the Pomak Minority in Greece». International Association for Southestern Anthropology. Graz. http://www.kemo.gr/doc.php?fld=doc&doc=26.pdf. Ανακτήθηκε στις 2012-12-04. 
  34. Τάσος Κωστόπουλος (2009). Το "Μακεδονικό" της Θράκης - Κρατικοί Σχεδιασμοί για τους Πομάκους (1956-2008). Βιβλιόραμα - Σειρά μελετών ΚΕΜΟ. σελ. 286-288. ISBN 978-960-8087-80-4. 
  35. Ελληνικό παράρτημα παρατηρητηρίου Ελσίνκι
  36. «Greece overview». Minority Rights Group International. http://www.minorityrights.org/326/greece/greece-overview.html. Ανακτήθηκε στις 2012-07-10. 
  37. Μαλκίδη Θεοφάνη (9-10 Μαρτίου 2002). ««Χώρος και περιβάλλον: Παγκοσμιοποίηση - Διακυβέρνηση - Βιωσιμότητα»». Ανακοίνωση στο Διεθνές Επιστημονικό Συνέδριο, Αθήνα, Πάντειο Πανεπιστήμιο. http://www.patrides.com/march02/pomaki.htm. Ανακτήθηκε στις 2012-12-21. 
  38. Olga Demetriou (January 2004). "Prioritizing ‘ethnicities’: The uncertainty of Pomak-ness in the urban Greek Rhodoppe". Ethnic and Racial Studies 27 (1): 104-105. doi:10.1080/0141987032000147959. http://www.azinlikca.net/pdfs/thesis/The_uncertainty_of_Pomakness_in_the_urban_Greek_Rhodoppe.pdf. 
  39. Ίδρυμα Στάυρος Νιάρχος, Πολιτιστικός Σύλλογος Πομάκων νομού Ξάνθης: Οικονομική ενίσχυση
  40. Θράκη: Η μειονότητα σήμερα Μανώλης Κοττάκης, Νέα Σύνορα, Εκδοτικός Οργανισμός Λιβάνη, 2000, σελ. 44
  41. Anton Minkov - edited by Suraiya Faroqhi and Halil Inalcik (2004). Conversion to Islam in the Balkans: Kisve Bahasi Petitions and Ottoman Social Life, 1670-1730. Leiden: Brill. σελ. 77-78. ISBN 90-04-13576-6. 
  42. Εφημερίδα "Καθημερινή", Στήλη Ταξίδια "Πομακοχώρια Θράκης, Πολυπολιτισμική Ελλάδα", Νικόλαος Θ. Κόκκας, Αθήνα 1 Οκτωβρίου 2009
  43. 43,0 43,1 Λιάζος, Νικόλαος (2006). Τα τουρκικά σχολικά εγχειρίδια της μειονοτικής εκπαίδευσης στην ανάπτυξη διαπολιτισμικών σχέσεων μεταξύ χριστιανών και μουσουλμάνων στυ Δυτική Θράκη. Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης (ΑΠΘ): Διδακτορική Διατριβή - Σχολή Θεολογική. Τμήμα Ποιμαντικής και Κοινωνικής Θεολογίας. σελ. 18. http://thesis.ekt.gr/thesisBookReader/id/14508#page/22/mode/2up. 
  44. Μ. Γ. Βαρβούνης "Λαογραφικά των Πομάκων της Θράκης", Αθήνα 1996
  45. Ιστολόγιο Πολιτιστικού Συλλόγου Πομάκων Ξάνθης: Πομακοχώρια, Μαθητική εφημερίδα Γενικού Λυκείου Γλαύκης: Ματιά της Γλαύκης, επιμέλεια Σεϊνούρ Μάλκο, 2012
  46. ["Αφανείς Γηγενείς Μακεδονομάχοι" Εταιρεία Μακεδονικών Σπουδών (ΕΜΣ), University Studio Press, Θεσσαλονίκη, 2008]
  47. στην τουρκική: Biyiklioglou Tevfik, "Trakya' da millî mücadele" Άγκυρα 1956
  48. στη γερμανική: Peter Soustal, "Thrakien (Thrake, Rodope und Haimimontos)" Βιέννη 1991
  49. Γενική Γραμματεία Περιφέρειας Aνατολικής Mακεδονίας - Θράκης, "Θράκη" Κομοτηνή 1994
  50. στην τουρκική: Aydinli Ahmet, "Bati Trakya faciasinin icyuzu" Κωνσταντινούπολη 1972
  51. European Union Pomak Forum
  52. Vassilis Nitsiakos, Ioannis Manos, Georgios Agelopoulos, Aliki Angelidou, Vassilis Dalkavoukis (2008). Balkan Border Crossings: First Annual of the Konitsa Summer School. LIT Verlag Münster. σελ. 179-180. ISBN 978-3-8258-0918-8. http://books.google.gr/books?id=M0NjLLVK18cC&pg=PA179#v=onepage&q&f=false. 
  53. Kevin Featherstone, Dimitris Papadimitriou, Argyris Mamarelis, Georgios Niarchos (2011). The Last Ottomans: The Muslim Minority of Greece, 1940-49. Palgrave Macmillan. σελ. 27. ISBN 978-0-230-23251-8. 
  54. Paul Mojzes (2011). Balkan Genocides: Holocaust and Ethnic Cleansing in the Twentieth Century. Rowman & Littlefield. σελ. 31. ISBN 978-1-4422-0663-2. http://books.google.gr/books?id=m5bDUFZXQ5sC&pg=PA31#v=onepage&q&f=false. 
  55. Eminov, 101, 107
  56. «World Directory of Minorities and Indigenous Peoples - Bulgaria : Bulgarian-speaking Muslims (Pomaks)». UNHCR: Minority Rights Group International. 2008. http://www.unhcr.org/refworld/country,,MRGI,,BGR,,49749d4737,0.html. Ανακτήθηκε στις 2012-12-14. 
  57. Άρθρο ιστοχώρου ποικίλης ύλης "Πάρε Δώσε", Σάββατο, 15 Μαρτίου 2008
  58. Άρθρο Χρόνου, "Δεν θέλουμε να μάθουμε τουρκικά κύριε πρωθυπουργέ."
  59. εφημερίδα, Χρόνος, Δήμος Μπακιρτζάκης, ΜικροΚομοτηναίικα, 7 Δεκεμβρίου 2011
  60. 60,0 60,1 60,2 P. H. Liotta (1999). The Wreckage Reconsidered: Five Oxymorons from Balkan Deconstruction. Lexington Books. σελ. 135. ISBN 978-0739100127. http://books.google.gr/books?id=U8SzuC4p8J4C&pg=PA135#v=onepage&q&f=false. 

Δείτε επίσης[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]