Πανσλαβισμός
Ο Πανσλαβισμός αγγλ. (Pan-Slavism) ορίζεται ως η πολιτική και πολιτιστική κίνηση που αναπτύχθηκε τον 19ο αλλά και στις αρχές του 20ουαι. και αποσκοπούσε στην πολιτική συνένωση των σλαβικών λαών σε ενιαίο κράτος υπό τον ρωσικό έλεγχο[εκκρεμεί παραπομπή]. Ο όρος δεν είναι σλαβικός· προτάθηκε από τον Σλοβάκο Γιαν Χέρκελ[1] το 1826. Η ιδεολογική αφετηρία του πανσλαβισμού ανάγεται στους τελευταίους αιώνες του Μεσαίωνα.
Πίνακας περιεχομένων |
Η θεωρία [Επεξεργασία]
Η θεωρία για τη μεσσιανική αποστολή της Ρωσίας πρέπει να αναζητηθεί στην παράδοση της Τρίτης Ρώμης, η οποία δημιουργήθηκε από ορθόδοξους κληρικούς μετά την ενωτική Σύνοδο της Φλωρεντίας (1439) και προπάντων ύστερα από τον γάμο του τσάρου Ιβάν Γ΄ (1462-1505} με τη Σοφία Παλαιολογίνα, την ανηψιά του τελευταίου αυτοκράτορα Κωνσταντίνου Παλαιολόγου. Την θεωρία της Τρίτης Ρώμης πολέμησε έντονα ο Κροάτης φιλόλογος, πολιτικός και θεολόγος Κριζάνιτς[2] που είχει σπουδάσει στο Κολέγιο του Αγίου Αθανασίου στη Ρώμη.
Με τη στροφή της πολιτικής του Μεγάλου Πέτρου προς τη Δύση για τον εξευρωπαϊσμό της Ρωσίας παρατηρήθηκε κάποια απομάκρυνση από την αυτοκρατορική βυζαντινή παράδοση, τις ιδέες για την Τρίτη Ρώμη κλπ. Ύστερα όμως από την υιοθέτηση της ανατολικής πολιτικής της Μεγάλης Αικατερίνης επανεμφανίστηκε στην ανώτερη ρωσική τάξη η τάση για τη σύνδεση των πεπρωμένων της χώρας με την ανασύσταση της ανατολικής αυτοκρατορίας της Κωνσταντινούπολης. Δεν είχε φτάσει, ωστόσο, η στιγμή της στροφής των Ρώσων προς τους σλαβικούς λαούς της ανατολικής Ευρώπης και των Βαλκανίων· με την Πολωνία βρίσκονταν σε πατροπαράδοτη έχθρα, επιδιώκοντας πάντοτε τον διαμελισμό της, ενώ από την άλλη δεν είχε εμφανιστεί ακόμα η σλαβική συνείδηση στους Σέρβους και στους Βουλγάρους ούτε ήταν δυνατό να γίνει σκέψη για τον προσεταιρισμό των Κροατών και των Σλοβένων, οι οποίοι προ πολλού είχαν περάσει στη δικαιοδοσία της αυστριακής αυτοκρατορίας των Αψβούργων.
Δραστηριοποίηση [Επεξεργασία]
Σημαντικό σταθμό στην ανάπτυξη του Πανσλαβισμού αποτέλεσε το πρώτο Συνέδριο στην Πράγα,(1848) που συνιστά πρώτη επίσημη εκδήλωση πραγματικής αλληλεγγύης μεταξύ των διαφόρων σλαβικών λαών.
Οι πρώτες επιτυχίες προς τη κατεύθυνση του εναγκαλισμού των άλλων λαών παρατηρούνται μετά τον Κριμαϊκό πόλεμο (1854-56), χάρη κυρίως στη δραστηριότητα του καθηγητή της ιστορίας στο πανεπιστήμιο της Μόσχας Μιχαήλ Πογκότιν, ιδρυτή και στυλοβάτη της Σλαβικής Φιλανθρωπικής Επιτροπής που ιδρύθηκε στη Μόσχα το 1858 και εξαπλώθηκε στην Αγία Πετρούπολη, στο Κίεβο και στη Οδησσό. Εντυπωσιακή επιτυχία της Επιτροπής αυτής στάθηκε η Σλαβική Εθνογραφική Έκθεση της Μόσχας 1867, που αποτέλεσε επίσημη προβολή του πανσλαβισμού και πρώτη εκδήλωση της ρωσικής κυβέρνησης για το Σλαβικό ζήτημα, γεγονός που έδωσε την ευκαιρία σε πλήθος Ρώσων διανοουμένων, αυλικών και πολιτικών να πυκνώσουν τις τάξεις των παλαιών σλαβόφιλων (των οποίων ηγέτης ήταν ο Ρώσος πολιτικός και λογοτέχνης Ιβάν Ακσάκοφ) και των εκπροσώπων του νέου πανσλαβισμού, ο οποίος δεν εστίαζε πλέον στους καθολικούς Σλάβους, αλλά στους ορθόδοξους της Οθωμανικής αυτοκρατορίας. Ο αναγκαστικός αυτός περιορισμός, τον οποίο επέβαλαν κυρίως οι πολωνικές εξεγέρσεις του (1830-31) και 1863 εναντίον της ρωσικής Αυλής δραστηριοποίησε τους εκπροσώπους του κινήματος αυτού, όπως τον δημοσιογράφο Μιχαήλ Κατκόφ, τον πολιτικό Κονσταντίν Πομπεδενόστσεφ, τον ρώσο μυθιστοριογράφο Φιοντόρ Ντοστογιέφσκι και τον κυριότερο απολογητή του πανσλαβισμού συγγραφέα Νικολάι Ντανιλέφσκι. To 1871 εκδόθηκε το βιβλίο του Ντανιλέφσκι: Η Ρωσία και η Ευρώπη (Rossija i Europa), που θεωρήθηκε η βίβλος του πανσλαβισμού. Εκεί υποστηρίζονταν ότι οι σλαβικοί λαοί θα έπρεπε στο μέλλον να οργανωθούν σε ομοσπονδία στην οποία αναγκαστικά θα συμμετείχαν οι Ούγγροι, οι Ρουμάνοι και οι Έλληνες, που θα εκτείνονταν από την Αδριατική μέχρι τον ειρηνικό και από τον Αρκτικό μέχρι το Αιγαίο. Επικεφαλής της Ένωσης αυτής, που θα στηριζόταν στην αρχή των εθνοτήτων, θα αναλάμβανε η Ρωσία, με ομοσπονδιακή πρωτεύουσα την Κωνσταντινούπολη. Ο Ρώσος στοχαστής Κονσταντίν Λεόντιεφ, αν και δεν υπήρξε γνήσιος οπαδός του πανσλαβισμού συμφωνούσε με ορισμένα σημεία των απόψεων του Ντανιλέφσκι, ο οποίος ωστόσο τοποθετούσε το κέντρο του ιδεολογικού του προγράμματος στην Ορθοδοξία και στους υπόδουλος τότε στους Τούρκους ορθόδοξους, σλαβικούς και μη, λαούς. Αυτό οφειλόταν στις εγγενείς δυσκολίες μιας ένωσης με τους δυτικούς Σλάβους, οι οποίοι δεν ήταν μόνο καθολικοί, αλλά και φιλελεύθεροι, αντίθετοι προς το παραδοσιακό συγκεντρωτικό καθεστώς της Ρωσίας.
Βαλκανική πολιτική [Επεξεργασία]
Ως πρεσβευτής της Ρωσίας στην Κωνσταντινούπολη (1864-77) (διακεκριμένος Πανσλαβιστής) έχοντας υπό τη δικαιοδοσία του τις σχέσεις της Ρωσίας με την Οθωμανική Αυτοκρατορία υποστήριξε με θέρμη την ίδρυση της Εξαρχίας με σουλτανικό φιρμάνι.[3]
Αναγκαστικά, λοιπόν, η ρωσική πολιτική, που περιλάμβανε στο μακρόπνοο πρόγγραμμά της και πανσλαβικούς στόχους, περιόρισε την προσοχή της στα Βαλκάνια, επιδιώκοντας, με την συνεχή διείσδυση στην περιοχή αυτή, να μονοπωλήσει την υπόθεση της εθνικής αποκατάστασης των Βαλκανίων. Στα πλαίσια της πολιτικής αυτής πρέπει να ενταχθεί η ρωσική στάση στη διαμάχη μεταξύ Οικουμενικού Πατριαρχείου και των Βουλγάρων μετά την ίδρυση της Βουλγαρικής Εξαρχίας (1870), στις αιματηρές επαναστάσεις της Βοσνίας-Ερζεγοβίνης (1875), στον σερβοτουρκικό πόλεμο (1876) και κυρίως στον ρωσοτoυρκικό πόλεμο του (1877-1878) που οδήγησε στη Συνθήκη του Αγίου Στεφάνου (3 Μαρτίου 1878).
Σύγχρονες κατευθύνσεις [Επεξεργασία]
Η ιδέα του πανσλαβισμού εξακολούθησε να εμπνέει τους Ρώσους πολιτικούς και μετά την αποτυχία τους στο συνέδριο του Βερολίνου (Ιούλιος 1878), καθώς επίσης και μετά την ήττα της Ρωσίας στο Ρωσοϊαπωνικό πόλεμο του (1904-5). Μόνο μετά τον Α΄ Παγκόσμιο πόλεμο και την έκρηξη της Οκτωβριανής επανάστασης του 1917 φάνηκε αλλά και διακηρύχθηκε επίσημα από τους μπολσεβίκικο καθεστώς ότι οι παλιοί πανσλαβικοί προσανατολισμοί της ρωσικής πολιτικής δεν θα αποτελούσαν μέρος του ρωσικού πολιτικού προγράμματος, άσχετα αν μερικοί διέκριναν πανσλαβιστικές τάσεις σε μερικές επεκτατικές ενέργειες της Ρωσίας αμέσως με τη λήξη του Β΄ Παγκοσμίου πολέμου (προσάρτηση Βεσσαραβίας κλπ.).[4]
Παραπομπές [Επεξεργασία]
- ↑ Γιάν Χέρκελ, Elementia Universalis Linguae Slavica (Základy všeobecného slovanského jazyka)
- ↑ Κριζάνιτς, Τα πολιτικά, 1663-65
- ↑ Παγκόσμιο Βιογραφικό Λεξικό, τόμ. 4, σ 106, Εκδοτική Αθηνών, 1985
- ↑ Εγκυκλοπαίδεια Δοηή, σ.. 14 τόμ. 23, ISBN 960-8177-73-1
Βιβλιογραφία [Επεξεργασία]
- Άντα Διάλλα, Η Ρωσία απέναντι στα Βαλκάνια, εκδ. Αλεξάνδρεια, 2009, ISBN 978-960-221-443-8
