Ντμίτρι Ντονσκόι

Ο ηττημένος μογγόλος στρατηγός Μαμάι κείτεται στα πόδια του Ντονσκόι. Απόσπασμα μνημείου στο Νόβγκοροντ

Ο άγιος Ντμίτρι Ιβάνοβιτς Ντονσκόι (12 Οκτωβρίου 1350 - 19 Μαΐου 1389) ήταν μέγας δούκας της Μοσχοβίας (από το 1359) και του Βλαντίμιρ (από το 1362), γιος του μέγα δούκα Ιωάννη Β΄ του Ερυθρού και της δεύτερης γυναίκας του δούκισσας Αλεξάνδρας Ιβανόβνας. Είχε τους γιους Βασίλη, Γιούρι, Αντρέα, Πέτρο και Κωνσταντίνο. Ο Ντονσκόι ήταν ο πρώτος ρώσος ηγεμόνας που αμφισβήτησε ανοιχτά την εξουσία της Χρυσής Ορδής επί των ρωσικών ηγεμονιών, και με τη νίκη του στη Μάχη του Κουλίκοβο στον ποταμό Ντον (που του προσέδωσε και το προσωνύμιο Ντονσκόι) εξασφάλισε την ντε φάκτο ανεξαρτησία του Μεγάλου Δουκάτου της Μοσχοβίας από τους Μογγόλους.

Παιδικά χρόνια και ο αγώνας για το Μέγα Δουκάτο του Βλαντίμιρ

Μετά το θάνατο του πατέρα του το 1359, κηδεμόνας του εννιάχρονου Ντμίτρι και πραγματικός κυβερνήτης του δουκάτου της Μοσχοβίας έγινε ο μητροπολίτης Αλέξιος, πολύ έξυπνος άντρας, που είχε ακέραιο χαρακτήρα και κύρος. Ο Ντμίτρι τον συμβουλευόταν, συνεχίζοντας την πολιτική της συνένωσης των ρωσικών περιφερειών γύρω από τη Μοσχοβία. Ήταν αναγκασμένος να κάνει διαρκή αγώνα ενάντια στους αντίζηλούς του δούκες για το μέγα δουκάτο, όπως τον δούκα της Σουζντάλ και του Νίζνι Νόβγκοροντ, τον δούκα της Ρυαζάν και τον δούκα της Τβερ.

Εκείνη την εποχή η βορειοανατολική Ρωσία αποτελούταν από ξεχωριστά ισχυρά δουκάτα: του Βλαντίμιρ, της Μοσχοβίας, της Τβερ, της Σουζντάλ και της Ρυαζάν. Καθένας από τους ηγεμόνες των κρατών αυτών είχε τον τίτλο του «μέγα δούκα» (Великий князь, βελίκυ κνιάζ, πιο σωστά αποδιδόμενο ως «μέγας ηγεμόνας»). Ο μέγας δούκας του Βλαντίμιρ ήταν ο πρεσβύτερος αυτών, επειδή το δουκάτο του Βλαντίμιρ-Σουζντάλ, όπου ανήκε και η Μοσχοβία, ήταν το πιο δυναμικό κατά την προ-μογγολική περίοδο του κράτους των Ρως. Κατά συνέπεια οι υπόλοιποι μεγάλοι δούκες επιδίωκαν να σφετεριστούν τον θρόνο του Βλαντίμιρ, με αποτέλεσμα συχνούς εμφυλίους πολέμους και δολοφονίες.

Το 1361 ο μογγόλος χάνος της Χρυσής Ορδής παραχώρησε το Μέγα Δούκατο του Βλαντίμιρ στο δούκα της Σουζντάλ, τον Ντμίτρι Κονσταντίνοβιτς, απόγονο του δούκα Αντρέα, του μικρότερου αδερφού του Αλεξάνδρου Νιέφσκι. Η Μοσχοβία όμως, της οποίας οι ηγεμόνες ήθελαν να κατοχυρώσουν τον τίτλο και τις κτήσεις του Μεγάλου Δουκάτου του Βλαντίμιρ για τη δυναστεία τους, αρνήθηκαν να αποδεχτούν αυτή τη παραχώρηση. Ο Ντονσκόι κατέλαβε το Βλαντίμιρ, αναγκάζοντας το νεαρό Ντμίτρι Κονσταντίνοβιτς να καταφύγει στη Χρυσή Ορδή. Όταν όμως ο Ντονσκόι επέστρεψε στη Μόσχα, ο Ντμίτρι Κονσταντίνοβιτς κυρίεψε το Βλαντίμιρ. Η εξουσία του εκεί όμως κράτησε μόνο 12 ημέρες, καθώς ο Ντονσκόι εκστράτευσε και τον έδιωξε απο το Βλαντίμιρ.

Την κατάσταση για τον Ντμίτρι Κονσταντίνοβιτς χειροτέρευσε ο σφετερισμός, από μέρους του μικρότερου αδερφού του Μπορίς, του δουκάτου του Νίζνι Νόβγκοροντ. Μη έχοντας επαρκή στρατιωτική δύναμη, ο Ντμίτρι Κονσταντίνοβιτς αναγκάστηκε να στραφεί για βοήθεια στη Μοσχοβία. Ο Ντονσκόι δέχτηκε να βοηθήσει στην επανάκτηση του Νίζνι Νόβγκοροντ, αλλά σε αντάλλαγμα υποχρέωσε το Ντμίτρι Κονσταντίνοβιτς να παραιτηθή κάθε αξίωσης επί του Βλαντίμιρ. Ο νέος χάνος, Αζίζ, θέλοντας να αποτρέψει την υπέρμετρη ενίσχυση της Μοσχοβίας, έδωσε ξανά το Βλαντίμιρ στον Ντμίτρι Κονσταντίνοβιτς, αλλά αυτός προτίμησε να αρνηθεί χάριν της συμμαχίας με τον Ντονσκόι, η οποία στερεώθηκε στις 17 Ιανουαρίου 1366 με το γάμο του Ντονσκόι με τη δούκισσα της Σουζντάλ, Ευδοξία Ντμιτρίεβνα.

Εν τω μεταξύ, το 1362 ο Ντονσκόι είχε νικήσει το Δούκα του Ροστόφ, Κωνσταντίνο.

Η αρχή της ανεξάρτητης διοίκησης. Η σύγκρουση με την Τβερ

Στο δεύτερο μισό της δεκαετίας του 1360, ο Ντονσκόι πήρε μια σειρά μέτρων που αποσκοπούσαν στη συγκέντρωση της διοικητικής και στρατιωτικής εξουσίας στα χέρια του. Το 1365, μια μεγάλη πυρκαγιά ξέσπασε στη Μόσχα, η οποία σε 2 ώρες κατέστρεψε το Κρεμλίνο και πολλές από τις ως επί το πλείστον χτισμένες με ξύλο συνοικίες της πόλης. Το 1367 ο Ντονσκόι άρχισε την οικοδόμηση του καινούργιου κρεμλίνου από λευκή πέτρα. Το 1368 ξέσπασε εμφύλια διαμάχη στο Τβερ μεταξύ του Βασίλι Μιχάηλοβιτς Κάσινσκι και του ανιψιού του Μιχαήλ Αλεξάντροβιτς, εξαιτίας της περιφέρειας του μακαρίτη Σεμιόν Κονσταντίνοβιτς. Όταν ζήτησαν από το Ντμίτρι Ιβάνοβιτς να μεσολαβήσει για τη λύση της φιλονικίας, αυτός υποστήριξε τον Βασίλι Μιχάηλοβιτς, ενώ ο Μιχαήλ Αλεξάντροβιτς κατέφυγε στην Λιθουανία στον γαμπρό του, δούκα Αλγκίρντας.

Επωφελούμενοι της απουσίας του, ο Βασίλι και ο Ντονσκόι λεηλάτησαν την περιφέρεια του. Μα ο Μιχαήλ με την βοήθεια της Λιθουανίας πήρε την Τβερ και έδιωξε τον θείο του. Οι σύμβουλοι του Ντμίτρι, φοβισμένοι από τις προθέσεις του Μιχαήλ, ο οποίος αυτοαποκλήθηκε Μέγας Δούκας της Τβερ και ήθελε να αποκαταστήσει την ανεξαρτησία του δουκάτου του, τον προσκάλεσαν στην Μόσχα, όπου τον φυλάκισαν. Μόνο η άφιξη του πρεσβευτή του χάνου ανάγκασε τον Ντμίτρι Ντονσκόι να απελευθερώσει τον Μιχαήλ της Τβερ. Ο θυμωμένος Μιχαήλ ζήτησε ξανά την βοήθεια του Αλγκίρντας, ο όποιος κινήθηκε κατά της Μόσχας με μεγάλη στρατιωτική δύναμη.

Το 21 Νοεμβρίου 1368, στο ποτάμι Τόστνα κόντα στη Μόσχα, το μοσχοβιτικό στράτευμα νικήθηκε από τους Λιθουανούς, η Μόσχα όμως άντεξε την επίθεση εξαιτίας των πέτρινων τειχών της. Ο λιθουανικός στρατός ερήμωσε το Δουκάτο της Μόσχας για τρεις μέρες και κατόπιν αποσύρθηκε. Σε απάντηση ο Ντμίτρι εκστράτευσε κατά της Τβερ τον Αύγουστο του 1370. Ο Μιχαήλ της Τβερ δεν εμπιστευόταν τις δυνάμεις του ώστε να αντιμετωπίσει ανοιχτά το μοσχοβίτικο στρατό, και στράφηκε στη Λιθουανία. Αυτή τη φορά όμως ο Αλγκίρντας δεν μπόρεσε να τον βοηθήσει, καθώς είχε εμπλακεί σε πόλεμο με τους Τεύτονες Ιππότες. Έτσι ο Μιχαήλ στράφηκε στους Μογγόλους της Χρυσής Ορδής. Στις αρχές του 1371, πήγε ο ίδιος στη Χρυσή Ορδή, και επέστρεψε με το μογγόλο πρεσβευτή Σαριχοντζά. Οι μοσχοβίτες άρχοντες όμως προσκάλεσαν το Σαρχοτζά στη Μόσχα, όπου και τον εξαγόρασαν, με αποτέλεσμα τον Ιούλιο του 1371, ο ΝτμίτριΙβάνοβιτς να ταξιδέψει στη Χρυσή Ορδή, όπου έλαβε τον τίτλο του μεγάλου δούκα καθώς και τον γιό του Μιχαήλ, ο οποίος ήταν όμηρος των Μογγόλων.

Η συνεννόηση με την Χρυσή Ορδή κατέστησε το Ντμίτρι πιο ισχυρό από τον Αλγκίρντας, τον οποίο και νίκησε το 1373 σε μάχη κοντά στη Λιουμπούτσκ. Κατόπιν επετεύχθη μια συμφωνία ανακωχής, και η κόρη του Αλγκίρντας Ελένη παντρεύτηκε το θείο του Ντμίτρι, Βλαδίμηρο Αντρέεβιτς Σερπουχοβσκόι. Το 1374-1375, οι σχέσεις Μοσχοβίας-Χρυσής Ορδής διαταράχτηκαν, και ο χάνος μετέφερε το αξίωμα του μεγάλου δούκα στην Τβερ. Ο Μιχαήλ της Τβερ ξεκίνησε τον πόλεμο το 1375. Ο Ντμίτρι συγκέντρωσε πλήθος συμμάχων: οι δούκες του Σουζντάλ-Νίζνι Νόβγκοροντ, της Σερπουχόφ, Γκοροντέτς, Ροστόφ, Γιαροσλάβλ, Μπελοζέρσκ, Κάσσιν, Σταροντούμπ, Ταρούσσα, Νοβοσίλσκ, Ομπολένσκ, Σμολένσκ, Μπριάνσκ και του Νόβγκοροντ. Ούτε η Λιθουανία, ούτε η Ορδή δεν συνέδραμαν τον Μιχαήλ, ο οποίος αναγκάστηκε να ζητήσει ειρήνη. Στη συμφωνία ειρήνης που υπογράφτηκε στις 3 Σεπτεμβρίου, ο Μιζαήλ παραιτήθηκε των αξιώσεών του και υποχρεώθηκε να συνδράμει το Ντμίτρι ενάντια στους Μογγόλους και τους Λιθουανούς.

Ο Αγώνας εναντίον του Μαμάϊ. Η Μάχη της Κουλικόβσκαγια

Το 1376 η Μοσχοβία ισχυρίστηκε την επιρροή της στην Βολσκό-Κάμσκαγια Βουλγαρία και άρχισε τις διαπραγματεύσεις με τον Νόβγκοροντ για την εμπορική πολιτική. Στο σύνολο η Μόσχα άνοιξε τα συνορά της για τα νοβγκοροντιτικά εμπορεύματα, έχοντας τον Νόβγκοροντ ως σύμμαχος της εναντίον Τβερ. Ο Μαμάϊ ήταν πολύ ανήσυχος επειδή του ισχυρισμού του μοσχοβιτικού δούκα. Στην μάχη στο πόταμο Πιάνα το ρωσικό στράτευμα νικήθηκε από τον ορδητικό δούκα Αράπσι. Τον επόμενο χρόνο ο Μαμάϊ έστειλε το απόσπασμα να ληστέψει και κάψει την υπερβολικά ισχυριζόμενη Μόσχα. Ο Δημήτρης συνάντησε τους μογγόλους στο πόταμο Βοζσά, όπου τους νίκησε τους μογγόλους την πρώτη φόρα στόν περίοδο 150 χρόνους. Ο Μαμάϊ ετοίμαζε «την νέα μεγάλη εκστρατεία στην Ρωσία» ένα χρόνο. Πρόσθεσε στον στράτο του και τους μισθοφόρους: γενοβέζους, τσερκέσους, αλάνους και γιασους. Τον σύμμαχο του ήταν και ο λιθουανικός δούκας Γιαγκάϊλο. Ο δούκας του Ριαζάν Ολέγκ έκανε την μυστική συμφωνία με τον Γιαγκάϊλο, συμφωνώντας να κατανείμει την Μοσχοβία μεταξί τους. Το καλοκαίρι του 1380 ο Μαμάϊ ξεκίνησε στην Ρωσία. Τα αποσπάσματα των πολλών ρωσικών δουκατών συγκεντρώθηκαν στην Κολόμνα, που ήταν το επιτελείο του Δημήτρη. Οι αντίπαλοι είχαν περίπου 100-120 χιλιάδες στρατιώτες. 8 Σεπτεμβρίου του 1380 στο Κουλικόβο, στον τόπο που η ποταμός Νεπριάντβα χύνεται στο Ντον οι ρώσοι και οι μογγόλοι συναντήθηκαν για την οριστική μάχη. Τους ρώσους στρατιώτες μύρωσε ο Αγιος Σέργιος Ραντονέσκι. Τον έστειλε τον Ντμίτρι τους δύο λεβέντες του μονάχους Οσλιάμπλια και Περεσβέτ. Άρχισαν την μάχη ο Περεσβέτ και ο τάταρος λεβέντης Τσαλουμπέϊ. Οι δυο τους χάθηκαν αμέσως. Μετά από τον θάνατο τους άρχισε η σκληρότατη μάχη, που τελειώθηκε με την την δραπέτευση του Μαμάϊ και την απόλυτη ήττα των μογγολών.

Τον Ντμίτρι τον βρήκαν τραυματισμένον βαριά. Ο Γιαγκάϊλο επανήρθε, ο Ολέγκ δραπέτευσε στην Λιθουανία, αλλά γύρισε σύντομα και συμφιλιώθηκε. Για τη νίκη στο πεδίο Κουλίκοβο ο Ντμίτρι πήρε το όνομα Ντονσκόϊ.

Η επιδρομή του Τοχταμίς. Η καταστροφή της Μόσχας.

Τα απομεινάρια του στρατευμάτος του Μαμάϊ εξοντώθηκαν από τον Τοχταμίς απόγονον του Τσένγκις Χαν, που έγινε χάνος. Το 1381 ο Τοχταμίς πρόσταξε τον Ντμίτρι να ενταχθεί στην Ορδή, αλλά αυτός δεν υπάκουσε. Τότε ο Τοχταμίς εκστράτευσε στη Μόσχα το 1382. Ο δούκας του Ριαζάν του έδειξε το δρόμο για να σώσει το δούκατό του. Ο Ντμίτρι Ντονσκόϊ αναχώρησε στην Κοστρομά για να μαζέψει το στράτευμα μα χωρίς επιτυχία. Ο Τοχταμίς έκαψε την Μόσχα εντελώς. Οι πολίτες της βρέθηκαν σκοτωμένοι ή αιχμαλωτισμένοι.

Τελευταία χρόνια

Επωφελούμενος από την αποδυνάμωση της Μόσχας ο δούκας του Τβερ Μιχαήλ πήγε στην Ορδή για να γίνει μέγας δούκας. Ωστόσο ο Ντμίτρι τον ξεπέρασε με «την συγχωρημένη πρεσβεία». Άφησε ως αιχμάλωτο τον γιό του Βασίλι και ορκίστηκε να πληρώνει τον φόρο.

Στην εποχή της τριαντάχρονης διοικήσεώς του ο Ντμίτρι μπόρεσε να γίνει αρχηγός της αντιορδητικής κατευθύνσης στη Ρωσία, «ενοποιός» των Ρωσικών περιφερειών. Η αντίληψη για την πολιτική ενότητα της Ρωσίας συνέπιπτε με την ιδέα της ισχυρής μεγαλοδουκατικής μοσχοβιτικής εξουσίας. Το έδαφος της Μοσχοβίας συμπεριέλαβε την Γκάλιτς, Μπελοόζερο, Ούγλιτς. Ντμίτροφ, Μεσσέρα, Κοστρομά, Τσούχλομα και άλλες περιοχές. Το μεγάλο δουκάτο του Βλαντιμίρ επίσης έγινε μέρος της Μοσχοβίας. Έχοντας τις φιλικές σχέσεις με την Βυζαντινή αυτοκρατορία ο Ντμίτρι επιζητούσε την την ανεξαρτησία της ρωσικής ορθόδοξης εκκλησίας από την Κωνσταντινούπολη.

Ο Ντμίτρι είχε 12 παιδιά (8 γιούς και 4 κόρες). Ο Ντμίτρι κληροδότησε το μεγάλο δουκάτο του Βλαντίμιρ και της Μόσχας στον μεγαλύτερο γιο του τον Βασίλι (χωρίς επιδοκιμασία της Ορδής).

Ο Ντμίτρι πέθανε το 19 Μαΐου 1389, κηδεύτηκε στο Κρεμλίνο στην Μόσχα στο ναό του Αρχαγγέλου. Προσφωνήθηκε ως άγιος το 1988. Το όνομα του Δημήτρη Ντονσκόϊ με τον καιρό έγινε το σύμβολο της ρωσικής δόξας.