Μουσουλμανική μειονότητα Δυτικής Θράκης

Από τη Βικιπαίδεια, την ελεύθερη εγκυκλοπαίδεια
Μετάβαση σε: πλοήγηση, αναζήτηση
Προσευχή μουσουλμανικής μειονότητας Θράκης στο ισλαμικό τέμενος της Φιλύρας Ροδόπης (2010).

Η μουσουλμανική μειονότητα Ελλάδος (τουρκικά: Yunanistan müslüman azınlığı, βουλγαρικά: мюсюлманско малцинство на Гърция mjusjulmansko maltsinstvo na Gǎrcija, τσιγγανικά: Xoraxani selyori andi Elada) είναι η μόνη ρητά αναγνωρισμένη μειονότητα στην Ελλάδα. Αριθμεί 98.000 περίπου άτομα ή περίπου 0,95% του συνολικού πληθυσμού της Ελλάδας, σύμφωνα με την απογραφή του 1991. [1] Η μουσουλμανική μειονότητα σήμερα αποτελείται από τρεις εθνοτικές ομάδες: Τούρκους [2] [3] (στην ελληνική βιβλιογραφία μετά το 1990 αναφέρονται ως Τουρκόφωνοι ή Τουρκογενείς - είναι μια προσπάθεια της Ελλάδας να ελαττωθεί ο χαρακτηρισμός της μειονότητας ως εθνικά Τουρκικής [4]), Πομάκους και Ρομά.

Ιστορία[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Σύμφωνα με τη Συνθήκη της Λωζάνης του 1923, η Ελλάδα και η Τουρκία πραγματοποίησαν μια ανταλλαγή πληθυσμών: όλοι οι χριστιανοί κάτοικοι της Τουρκίας υποκείμενοι στον Οικουμενικό Πατριάρχη Κωνσταντινούπολης - τον Έλληνα Πατριάρχη - θα μετανάστευαν στην Ελλάδα εκτός από τις κοινότητες της Κωνσταντινούπολης, Ίμβρου και Τενέδου, και όλοι οι μουσουλμάνοι στην Ελλάδα θα μετανάστευαν στην Τουρκία εκτός από τους μουσουλμάνους της Θράκης. [5]

Οι πληθυσμοί που ανταλλάχτηκαν δεν ήταν ομοιογενείς, οι χριστιανοί οι οποίοι μετανάστευσαν στην Ελλάδα δεν ήταν αποκλειστικά ελληνόφωνοι αλλά περιλάμβαναν ομιλητές της γεωργιανής, τουρκικής. Παρομοίως, οι μουσουλμάνοι οι οποίοι μετανάστευσαν στην Τουρκία δεν ήταν αποκλειστικά τουρκόφωνοι, αλλά περιλάμβαναν ομιλητές της αλβανικής, της βουλγαρικής, της βλάχικης και ακόμα και της ελληνικής γλώσσας (αλλά μουσουλμάνοι στο θρήσκευμα). [6] Αυτό οφειλόταν στο σύστημα οργάνωσης της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας και συγκεκριμένα στο σύστημα διοίκησης των οθωμανικών Μιλέτ όπου ο διαχωρισμός γινόταν με βάση την θρησκευτική ομάδα όπου άνηκε ο πολίτης [3]. Η μουσουλμάνοι στην Δυτική Θράκη, πριν την ανταλλαγή των πληθυσμών, αποτελούσαν ξεκάθαρη πλειονότητα των κατοίκων και αυτή η αναλογία άλλαξε όταν η Ελληνική κυβέρνησε εγκατέστησε με συστηματικό τρόπο χριστιανικούς προσφυγικούς πληθυσμούς από την Ανατολία και την Ανατολική Θράκη [7].

Από την συνθήκη της Λωζάνης (1923) μέχρι το 1954 η Ελλάδα αναγνώριζε την μειονότητα ως μουσουλμανική. Την άνοιξη του 1954 η Ελλάδα επικύρωσε απόφαση σύμφωνα με την οποία αναγνώριζε τα σχολεία της μειονότητας ως Τουρκικά.[8] [9] Ο νόμος 3065/1954 (ΦΕΚ Α’ 239, 9.10.1954) ήταν ο πρώτος νόμος που ρύθμιζε τα θέματα της μειονοτικής εκπαίδευσης ο οποίος ισχύει μέχρι σήμερα. [10] Στο Νόμο αυτό η Ελλάδα αναγνωρίζει τα σχολεία της μειονότητας ως Τουρκικά. [11] Η αλλαγή του χαρακτηρισμού από Τουρκικά σε Μουσουλμανικά ή Μειονοτικά (Μ/ΚΑ) θεσπίστηκε τον Μάρτιο του 1972 κατά την διάρκεια της χούντας όπου αποφασίστηκε να αλλάξουν όλες οι πινακίδες που ανάφεραν τα σχολεία ως "Τουρκικά" [12]. Ο χαρακτηρισμός των Πομάκων ως Τούρκων ήταν στα πλαίσια πολιτικής κατά της κομμουνιστικής Βουλγαρίας και της πιθανής επεκτατικής πολιτικής στην Θράκη και την Μακεδονία. Οι Πομάκοι μέχρι το τέλος της δεκαετίας του 1940 θεωρούνταν από την Ελληνική πολιτική ως πιθανοί συνεργάτες της Σόφιας και των Σοβιετικών μιας και αυτοί βρίσκονται στα σύνορα Ελλάδας-Βουλγαρίας και μιλάνε σλαβική γλώσσα, κοντινή με τα Βουλγάρικα. Κατά τον εμφύλιο πόλεμο οι γειτονικές κομμουνιστικές χώρες θεωρούνταν απειλή και εφαρμόστηκε πολιτική Τουρκοποίησης των Πομάκων οι οποίοι μιλούν Σλαβική διάλεκτο συγγενική με την Βουλγάρικη (η Πομάκικη θεωρείται διάλεκτος της Βουλγάρικης γλώσσας [13]) και ζούσαν στην παραμεθόριο περιοχή κοντά στην τότε κομμουνιστική Βουλγαρία. Σήμερα πολλοί Πομάκοι, λόγω αυτής της πολιτικής αυτοπροσδιορίζονται ως Τούρκοι. Το 1991 ο ανεξάρτητος βουλευτής Αχμέτ Φαϊκογλου είπε στην βουλή οι Πομάκοι είναι στο αίμα γνήσιοι Τούρκοι και ότι η μειονότητα είναι Τουρκική αλλά με μουσουλμανικό θρήσκευμα. Αντίστοιχες δηλώσεις είχε κάνει και ο Αχμέτ Σαδίκ αναφέροντας συνέντευξη ότι Κανένας πολιτικός δεν μπορεί να ότι οι Πομάκοι δεν είναι Τούρκοι, επειδή δεν μιλάνε Τούρκικα. Αυτοί οι άνθρωποι που μιλάνε Πομάκικα είναι Τούρκοι, όπως οι Ελληνόφωνοι στην Αλβανία και οι οι Έλληνες της Αμερικής είναι Έλληνες [14]. Η Ελληνική πολιτεία την δεκαετία 1970 (γεγονότα εισβολής Τούρκων στην βόρεια Κύπρο) και 1980 για την αποφυγή εκμετάλλευσης της "Τουρκοποιημένης Πομάκικης μειονότητας" από την Τουρκία αρχίζει να διαχωρίζει τους Πομάκους από την υπόλοιπη μειονότητα. Σήμερα η μειονότητα χαρακτηρίζεται επίσημα μόνο ως μουσουλμανική. [15] Με αφορμή την εκλογή του Αχμέτ Σαδίκ και του Αχμέτ Φαϊκογλου το 1993 η Ελλάδα θέσπισε το εκλογικό όριο του 3% καθιστώντας δυσκολότερη την εκλογή ανεξάρτητων βουλευτών / μικρά κόμματα από την μειονότητα. Ο Αχμέτ Σαδίκ το 1991 ένα χρόνο πριν πεθάνει από αυτοκινητιστικό δυστύχημα ίδρυσε το μειονοτικό κόμμα Φιλία-Ισότητα-Ειρήνη (Τουρκικά: Dostluk-Eşitlik-Bariş Partisi - DEB [16]). [17] Στις Ευροεκλογές του 2014 ήταν πρώτο σε ψήφους στο Νομό Ροδόπης και στον Νομό Ξάνθης. Το DEB έχει κύριο στόχο την ανάδειξη των προβλημάτων της «Μουσουλμανικής Τουρκικής Μειονότητας Δυτικής Θράκης» και έχει σύνθημα «Ευρώπη, Ευρώπη άκουσε τη φωνή μας, την ανεξάρτητη μειονοτική φωνή μας. Είμαστε και εμείς εδώ». [18] [19]

Η Ελλάδα εφάρμοσε μια πολιτική αφομοίωσης της μειονότητας η οποία παραβίασε τα ανθρώπινα δικαιώματα της μειονότητας όπως: αφαίρεση ιθαγένειας, απαγόρευση αγοράς γης ή κατοικίας ή ξεκινήματος επιχειρησιακής δραστηριότητας, επιδιόρθωση σχολείων, περιορισμοίσ στην ελευθερίας έκφρασης και στην θρησκευτική ελευθερία. [20] Από την δεκαετία του 1990 η Ελληνική κυβέρνηση αλλά και αργότερα εθνικιστικοί κύκλοι (όπως του ΛΑΟΣ) υποστηρίζουν σωματεία και ομάδες Πομάκων οι οποίοι αναδεικνύουν την ανάδειξη της εθνικής ταυτότητας των Πομάκων ως διαφορετική από την ταυτότητα των Τούρκων. Το 1997 υποστηρίχθηκε η ίδρυση του "Κέντρου Πομακικών Σπουδών" και τότε ξεκίνησε η έκδοση της Εφημερίδας "Ζαγάλισα". Επίσης μέσω του "Κέντρου Πομάκικων Σπουδών" το 2009 ιδρύθηκε ο "Πανελλήνιος Σύλλογος Πομάκων" με χρηματοδότηση του επιχειρηματία Εφιετζόγλου [α]. [21] Ο σημερινός εκδότης της Πομάκικης εφημερίδας "Ζαγάλισα" Αχμέτ Ιμάμ υπήρξε το 2007 υποψήφιος με το ΛΑΟΣ [22] [23] ενώ μέχρι το 1993 ήταν δάσκαλος (δημόσιος υπάλληλος) σε μειονοτικό σχολείο της Θράκης. To 1993 απολύθηκε λόγω "ανθελληνικής" δράσης / πειθαρχικής παράβασης άρθρων του υπαλληλικού κώδικα (δημοσίων υπαλλήλων). Το 2000 έκανε προσφυγή στο Ευρωπαϊκό Δικαστήριο Ανθρώπινων Δικαιωμάτων (ΕΔΑΔ) κατά της Ελλάδας (Νο. 63719/00) υποστηρίζοντας ότι η απόλυσή του έγινε λόγω ότι ήταν μέλος της Τουρκικής Μουσουλμανικής μειονότητας της Θράκης. Η προσφυγή του απορρίφθηκε από το δικαστήριο το 2003. [24] Σήμερα ο Αχμέτ Ιμάμ υπερασπίζεται την Πομάκικη ταυτότητα σε διεθνείς οργανισμούς όπως του ΟΑΣΕ [25].

Σήμερα η Ελλάδα αναγνωρίζει την μειονότητα μόνο ως μουσουλμανική (από συνθήκη Λωζάνης) παρόλο που υπάρχουν τρεις εθνοτικές ομάδες οι οποίες αυτοπροσδιορίζονται ως Τουρκική, Πομακική και Ρομά. Υπάρχουν αναφορές για μέλη που αυτοπροσδιορίζονται ως Πομάκοι (και ανήκουν στην Τουρκόφωνη μειονότητα) οι οποίοι δέχονται πίεση να απαρνηθούν την ύπαρξη της Πομάκικης εθνότητας (ακόμη και με οικονομικά κίνητρα) ως διαφορετικής από την Τουρκική. Η Ελλάδα παρόλο που επιτρέπει τον αυτοπροσδιορισμό, έχουν καταγγελθεί περιστατικά όπου μειονοτικές ομάδες δεν μπορούν να χρησιμοποιήσουν την εθνική ονομασία "Τούρκος" ή "Τουρκικός" σε πολιτιστικούς οργανισμούς ή οργανώσεις. Το 2012 ο Άρειος Πάγος δεν αναγνώρισε την "Τουρκική Ένωση Ξάνθης" παρόλο που υπήρχε θετική απόφαση του Ευρωπαϊκού Δικαστηρίου Ανθρώπινων Δικαιωμάτων (ΕΔΑΔ) του 2008. Η αιτιολόγηση του Αρείου Πάγου ήταν όταν η απόφαση του ΕΔΑΔ δεν είναι δεσμευτική για την Ελλάδα. [26]

Δημογραφικά[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Συνθήκη Λωζάνης[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Δημογραφικά στοιχείων κατά το συνέδριο της συνθήκης της Λωζάνης - παρατάθηκαν από την ελληνική αντιπροσωπεία [27]
Περιοχή - Σύνολο Έλληνες Πρόσφυγες (Έλληνες) Τούρκοι Βούλγαροι Εβραίοι Αρμένιοι
Κομοτηνή (104.108) 11.386 33.770 50.081 6.609 1.112 1.183
Ξάνθη (64.744) 18,249 18.613 27.882 - - -
Αλεξανδρούπολη (38.553) 9.228 17.518 2.705 9.102 - -
Σουφλί (32.299) 11,517 14.211 5.454 1.117 - -
Διδυμότειχο (34.621) 21.759 9.649 3.213 - - -
Ορεστιάδα (39.386) 22.087 11.677 6.072 - - -
Σύνολο (314.235) 94.226 105.438 95.407 16.828 1.112 1.183
Δημογραφικά στοιχείων κατά το συνέδριο της συνθήκης της Λωζάνης - παρατάθηκαν από τον Ισμέτ Ινονού [28].
Πόλη Αρμένιοι Τούρκοι Έλληνες Εβραίοι Βούλγαροι
Κομοτηνή 360 59.967 8834 1007 9997
Ξάνθη 114 42.671 8728 114 552
Αλεξανδρούπολη 449 11.744 4800 253 10.227
Σουφλί - 14.736 11.542 - 5490

Το 1922 (πριν την άφιξη των προσφύγων της Μικρασιατικής Καταστροφής που επισφραγίσθηκε με την συνθήκη της Λωζάνης),[27] η μουσουλμανική μειονότητα στη Δυτική Θράκη αποτελούσε πλειοψηφία [29] [28] και αριθμούσε περίπου 86.000 άτομα (σύμφωνα με τα στοιχεία του Ελληνικού Υπουργείου Εξωτερικών) [1] ή 120.000 άτομα από το σύνολο των 190.000 κατοίκων [29]. Η μουσουλμανική μειονότητα αποτελείται κυρίως από τρεις εθνότητες: Τούρκοι, Πομάκοι (βουλγαρόφωνοι μουσουλμάνοι - η Πομάκικη είναι βουλγαρική διάλεκτος [13]) και Τσιγγάνοι μουσουλμάνοι (οι οποίοι μιλάνε Ρομανί και Τούρκικα [30]), κάθε μια από αυτές τις εθνότητες έχοντας μια ιδιαίτερη γλώσσα και πολιτισμό [31]. Η Συνθήκη τους καθορίζει ως μουσουλμανική μειονότητα, και όχι τρεις μειονότητες: μια τουρκική, μια πομακική και μια τσιγγάνικη. [1]

Απογραφή 1928[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Στην απογραφή του 1928 οι κάτοικοι Μουσουλμανικού θρησκεύματος ανέρχονται σε όλη την επικράτεια σε 126.017 δηλαδή περίπου το 2% του συνολικού πληθυσμού. Οι πληθυσμοί αυτοί αποτελούσαν κυρίως τους Μουσουλμάνους της Δυτικής Θράκης (102.621) και τους αλβανικής καταγωγής μουσουλμάνους της Ηπείρου (19.244), οι οποίοι εξαιρέθηκαν από την ανταλλαγή των πληθυσμών. Στην ίδια απογραφή 191.254 κάτοικοι δήλωσαν στο σύνολο της χώρας ως μητρική γλώσσα τα τουρκικά. Από αυτούς 93.793 ήταν κάτοικοι Δυτικής Θράκης. Οι τουρκόφωνοι δηλαδή αποτελούσαν το 91,3% του μουσουλμανικού πληθυσμού της Θράκης και το 30,9 του συνολικού πληθυσμού της. Στην Δυτική Θράκη (Ξάνθη-Ροδόπη-Έβρος) το 65% ήταν χριστιανοί και το 33,85% μουσουλμάνοι. Στην Αλεξανδρούπολη καταγράφηκαν 176 μουσουλμάνοι (σε σύνολο 14.019 κατοίκων όπου οι 12.906 ήταν χριστιανοί), στο Διδυμότειχο 1.548 μουσουλμάνοι (σε σύνολο 8.690 κατοίκων όπου 6.386 ήταν χριστιανοί), στο Σουφλί καταγράφηκαν 160 μουσουλμάνοι (σε σύνολο 7.744 κατοίκων όπου οι 7.544 ήταν χριστιανοί), στην Κομοτηνή καταγράφηκαν 13.364 μουσουλμάνοι (σε σύνολο 31.551 κατοίκων όπου οι 16.964 ήταν χριστιανοί) και στην Ξάνθη 11.259 μουσουλμάνοι (σε σύνολο 35.912 κατοίκων όπου οι 23.824 ήταν χριστιανοί). [32]

Σύμφωνα με τον Αλέξη Αλεξανδρή η απογραφή του 1928 περιγράφει στην Δυτική Θράκη 103.175 μουσουλμάνους από τους οποίους οι 85.585 είναι Τουρκογενείς, οι 16.740 Πομάκοι και οι 850 Ρομά [33]. Τα πρωτογενής δεδομένα των στατιστικών δεν αναφέρονται σε Πομάκους αλλά σε ομιλητές Βουλγαρικής γλώσσας, με λίγο διαφορετικούς αριθμούς. Συγκεκριμένα στον Πίνακα 9 (γλώσσες) της απογραφής αναφέρονται για την Δυτική Θράκη 93.793 Τουρκόφωνοι, 1435 Ρομά και 16.737 Βουλγαρόφωνοι. [32]

Απογραφή 1961 και 1991[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

H Mουσουλμανική μειονότητα σε απογραφή του 1991.
Δημογραφικά στοιχεία για το 1961 [34]
Εθνοτική ομάδα Φιλ. Δραγούμης Αλέξης Αλεξανδρής
Τούρκοι/Τουρκόφωνοι 62.615 (62%) 47.250 (45%)
Πομάκοι 27.678 (27%) 37.800 (36%)
Γύφτοι/Αθίγγανοι 19.844 (11%) 18.900 (18%)
Σύνολο μουσουλμάνων 101.137 (100%) 105.000 (100%)
Δημογραφικά στοιχεία για το 1991 [34]
Πηγή "Τουρκογενείς" Πομάκοι Τσιγγάνοι Σύνολο
Ιστοσελίδα ΥΠΕΞ [1] 49.000 34.300 14.700 98.000
Ακαδημία Αθηνών [35] 50.400 36.750 17.850 105.000
Καθημερινή [36] 54.000 36.000 24.000 114.000
Ιω. Χολεβάς [37] 51.000 37.000 25.000 113.000

Οι επίσημες ελληνικές απογραφές από το 1961 δεν συμπεριλαμβάνουν ερωτήματα θρησκεύματος και μητρικής γλώσσας. Παρόλα αυτά έχουν δημοσιευτεί στατιστικά στοιχεία για την μειονότητα τα οποία πολλές φορές έχουν αποκλίσεις. Στον πίνακα φαίνονται στατιστικά στοιχεία για το 1961 δημοσιευμένα από τον Αλέξη Αλεξανδρή (νυν διευθυντή της ΥΠΥ) το 1988 και από τον υπουργό εξωτερικών και άμυνας Φίλιππο Δραγούμη το 1964. [34] Σύμφωνα με την ελληνική κυβέρνηση, η μουσουλμανική μειονότητα στη Θράκη κατά το 1991 αριθμεί 98.000 άτομα (σε πληθυσμό 338.000 κατοίκων της Θράκης), εκ των οποίων το 50% της θρησκευτικής μειονότητας είναι τουρκικής καταγωγής, 35% Πομάκοι και μόλις 15% Τσιγγάνοι μουσουλμάνοι.[1] Η μειονότητα σήμερα αποτελεί περίπου το 33% του πληθυσμού της Θράκης. Ανέρχονται σε 55.000 [38] στο Νομό Ροδόπης(σε σύνολο 110.828 κατοίκων [39]), σε περίπου 37.000 [40] στο Νομό Ξάνθης (πληθυσμός νομού 101.856 κάτοικοι) και σε περίπου 7.000 στο Νομό Έβρου(συνολικός πληθυσμός νομού 150.580 κάτοικοι). [1]

Ανιθαγενείς[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Από τα μέσα του 1950 έως το 1998 υπήρχε το Άρθρο 19 του Κώδικα Ελληνικής Ιθαγένειας σύμφωνα με το οποίο «αλλογενής εγκαταλιπών το Ελληνικόν έδαφος άνευ προθέσεως παλιννοστήσεως δύναται να κηρυχθεί απολέσας την Ελληνικήν ιθαγένειαν». Με βάση το Άρθρο αυτό το άρθρο αφαιρέθηκε η ελληνική ιθαγένεια κατοίκων των παραμεθόριων χωριών κατά τον Εμφύλιο πόλεμο οι οποίοι είχαν τότε καταφύγει σε χώρες του ανατολικού μπλοκ. Μετά το 1967 το άρθρο αυτό εφαρμόστηκε σε μουσουλμάνους κατοίκους της Δυτικής Θράκης. Η αφαίρεση Ιθαγένειας γινόταν με απόφαση του υπουργού Εσωτερικών και το υπηρεσιακό Συμβούλιο Ιθαγένειας. Αφαιρέθηκαν 60.044 ιθαγένειες, από τις οποίες 50.000 εκτιμάται ότι ανήκουν στην Μουσουλμανική μειονότητα Θράκης. Μετά από πίεση του Συμβουλίου της Ευρώπης το Άρθρο 19 καταργήθηκε το 1998. [41] [42]

Σαρία[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Στη Δυτική Θράκη, εφαρμόζεται για τους μουσουλμάνους από το Ελληνικό κράτος η Σαρία, ο ιερός νόμος του ισλάμ. Μάλιστα, ο ιερός ισλαμικός νόμος είναι ανώτερος από το Ελληνικό και Ευρωπαϊκό Αστικό Δίκαιο και το γεγονός προκαλεί πολλά προβλήματα στους μουσουλμάνους που καταφεύγουν στο Ευρωπαϊκό Δικαστήριο[43].

Εξωτερικοί σύνδεσμοι[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Δείτε επίσης[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Σημειώσεις[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

α.^ Ο Πρόδρομος Εφιετζόγλου έχει χαρακτηριστεί ως "εθνικόφρονος" και υποστηρικτής του ΛΑΟΣ [45] . Η εταιρία εταιρία "Μηχανική Α.Ε" ανήκει στον Εφιετζόγλου και έχει επίσης εκδόσει γραμματική και Λεξικό της Πομακικής γλώσσας [46].

Πηγές[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

  1. 1,0 1,1 1,2 1,3 1,4 1,5 «Μουσουλμανική μειονότητα Θράκης». Υπουργείο Εξωτερικών - Υπηρεσία Ενημέρωσης. Ιούνιος 1999. http://web.archive.org/web/20000530133937/http://www.mfa.gr/foreign/musmingr.htm. Ανακτήθηκε στις 2012-12-03. 
  2. Metin Heper, Sabri Sayari (28th June 2012). The Routledge Handbook of Modern Turkey. Routledge. σελ. 285. ISBN 978-0-415-55817-4. http://books.google.gr/books?id=a0yaXTpWR90C&pg=PA285#v=onepage&q&f=false. 
  3. 3,0 3,1 Olga Demetriou (January 2004). "Prioritizing ‘ethnicities’: The uncertainty of Pomak-ness in the urban Greek Rhodoppe". Ethnic and Racial Studies 27 (1): 95–119. doi:10.1080/0141987032000147959. http://www.azinlikca.net/pdfs/thesis/The_uncertainty_of_Pomakness_in_the_urban_Greek_Rhodoppe.pdf. 
  4. Tsitselikis, Konstantinos (2012). Old and new Islam in Greece : from historical minorities to immigrant newcomers. Leiden: Martinus Nijhoff Publishers. σελ. 148. ISBN 978-90-04-22152-9. http://books.google.gr/books?id=FdqRdctzEXcC&pg=PA148#v=onepage&q&f=false. 
  5. Vemund Aarbakke (2000). The muslim minority of Greek Thrace. Phd thesis / University of Bergen. σελ. 51. http://www.batitrakya.org/yayinlar/arastirmalar/indir/the-muslim-minority-of-greek-thrace.html. 
  6. Biray Kolluoglu (2013). Excesses of nationalism: Greco-Turkish population exchange. Journal of the Association for the Study of Ethnicity and nationalism. σελ. 538. doi:10.1111/nana.12028. 
  7. Richard Clogg (2002). Minorities in Greece: Aspects of a Plural Society. C. Hurst & Co. Publishers. σελ. 86-7. ISBN 9781850657064. http://books.google.gr/books?id=-71s8jEHWJsC&lpg=PP1&ots=nB8_vq_5Va&hl=el&pg=PA86#v=onepage&q&f=false. 
  8. Hugh Poulton, Suha Taji-Farouki (1997). Muslim Identity and the Balkan State. United Kingdom: C. Hurst & Co. σελ. 85. ISBN 1-85065-276-7. http://books.google.gr/books?id=lQqHjwW6XzcC&pg=PA85&lpg=PA85#v=onepage&q&f=false. 
  9. Stefanos, Stavros (1997). "Cultural Rights for National Minorities: Covering the Defict in the Protection Provided by the European Convention on Human Rights". IALS Bulletin 25: 9. 
  10. Huseyinoglu, Ali (2012). «The Development of Minority Education at the South - easternmost Corner of the EU: The Case of Muslim Turks in Western Thrace, Greece». University of Sussex. σ. 163. http://sro.sussex.ac.uk/39339/1/Huseyinoglu,_Ali_%28secured%29.pdf. 
  11. "Νομοθετικό Διάταγμα 3065 "Περί τρόπου ιδρύσεως και λειτουργίας Τουρκικών Σχολείων Στοιχειώδους Εκπαιδεύσεως Δυτικής Θράκης και ρυθμίσεως ζητημάτων τινών αφορώντων εις την εποπτείαν αυτών και τους Επιθεωρητάς Τουρκικών σχολείων Δυτικής Θράκης."". Εφημερίδα της Κυβέρνησης Α (239). 9 Οκτωβρίου 1954. http://www.et.gr/idocs-nph/search/pdfViewerForm.html?args=5C7QrtC22wE718tTQ1NEEHdtvSoClrL8CDdq5QSx9YJ5MXD0LzQTLWPU9yLzB8V68knBzLCmTXKaO6fpVZ6Lx3UnKl3nP8NxdnJ5r9cmWyJWelDvWS_18kAEhATUkJb0x1LIdQ163nV9K--td6SIuetA609OEJbJ0G8ZtfwZWBm5Mae_-NJTm1pPlXqhbIHF. 
  12. Tsitselikis, Konstantinos (2012). Old and new Islam in Greece : from historical minorities to immigrant newcomers. Leiden: Martinus Nijhoff Publishers. σελ. 511. ISBN 978-9004221529. http://books.google.gr/books?id=FdqRdctzEXcC&pg=PA511#v=onepage&q&f=false. 
  13. 13,0 13,1 «Ethnologue: Languages of the World: Bulgarian.». Ethnologue. http://www.ethnologue.com/show_language.asp?code=bul. Ανακτήθηκε στις 2012-10-12. 
  14. Richard Clogg (2002). Minorities in Greece: Aspects of a Plural Society. C. Hurst & Co. Publishers. σελ. 88. ISBN 9781850657064. http://books.google.gr/books?id=-71s8jEHWJsC&lpg=PA92&ots=nB8_vq_5Va&hl=el&pg=PA88#v=onepage&q&f=false. 
  15. Richard Clogg (2002). Minorities in Greece: Aspects of a Plural Society. C. Hurst & Co. Publishers. σελ. 87-89. ISBN 9781850657064. http://books.google.gr/books?id=-71s8jEHWJsC&lpg=PA92&ots=nB8_vq_5Va&hl=el&pg=PA86#v=onepage&q&f=false. 
  16. «Επίσημη ιστοσελίδα: Κόμμα Ισότητας, Ειρήνης και Φιλίας (DEB)». http://www.debpartisi.org. 
  17. Τσιτσελίκης, Κωνσταντίνος. «Οι Τούρκοι ξανά στη Θράκη; Μια άνετη και προδιαγεγραμμένη εκλογική νίκη». Χρόνος online Περιοδικό. http://www.chronosmag.eu/index.php/ssls-x-s-th-pegg-lg.html. Ανακτήθηκε στις 2 Ιουνίου 2014. 
  18. Μελέτης, Νίκος. "Τουρικό Προξενείο Επιστρατεύει ακόμα και... πούλμαν με ψήφους: Επίδειξη δύναμης στην κάλπη της Θράκης". Έθνος. http://www.ethnos.gr/article.asp?catid=22767&subid=2&pubid=64005433. Ανακτήθηκε στις 28 Μαΐου 2014. 
  19. Τζίμας, Σταύρος. "Πρώτο κόμμα το DEB στη Ροδόπη". Καθημερινή. http://www.kathimerini.gr/768857/article/epikairothta/politikh/prwto-komma-to-deb-sth-rodoph. Ανακτήθηκε στις 28 Μαΐου 2014. 
  20. Whitman, Lois (1990). Destroying ethnic identity: the Turks of Greece. Human Rights Watch. σελ. i. ISBN 0-929692-70-5. http://books.google.gr/books?id=gDXbrQHGjbIC&lpg=PP1&hl=el&pg=PR1#v=onepage&q&f=false. 
  21. Konstantinos Tsitselikis (2012). Old and New Islam in Greece: From Historical Minorities to Immigrant Newcomers. Martinus Nijhoff Publishers. σελ. 235. ISBN 978-90-04-22152-9. http://books.google.gr/books?id=FdqRdctzEXcC&pg=PA235#v=onepage&q&f=false. 
  22. "Οι λίστες του ΛΑΟΣ". skai.gr. 28 Αυγούστου 2007. http://www.skai.gr/news/politics/article/58005/%CE%9F%CE%B9-%CE%BB%CE%AF%CF%83%CF%84%CE%B5%CF%82-%CF%84%CE%BF%CF%85-%CE%9B%CE%91%CE%9F%CE%A3/. Ανακτήθηκε στις 1 Μαΐου 2014. 
  23. «Ομηρία γαλλικού τηλεοπτικού συνεργείου στις Θέρμες.». xanthipress.gr. 30 Σεπτεμβρίου 2010. http://www.xanthipress.gr/2010-09-30-07-42-32/. Ανακτήθηκε στις 1 Μαΐου 2014. 
  24. Ευρωπαϊκό Δικαστήριο Ανθρώπινων Δικαιωμάτων - Πρώτο Τμήμα. Απόφαση επί του παραδέκτου της προσφυγής Νο. 63719/00 του Αχμέτ Ιμάμ κατά της Ελλάδας (μετάφραση στα ελληνικά). Απόφαση μεταφρασμένη στα Ελληνικά από την ιστοσελίδα του Νομικού Συμβουλίου του Κράτους. (pdf) Η απόφαση στα αγγλικά Application no. 63719/00 by Ahmet IMAM against Greece. (pdf)
  25. "Για πρώτη φορά άκουσαν στον ΟΑΣΕ περί Πομάκων στην Ελλάδα". Χρόνος. 21 Οκτωβρίου 2009.  Το άρθρο υπήρχε στο link [1] αλλά ο σύνδεσμος δεν λειτουργεί και υπάρχει διαθέσιμο online εδώ [2]
  26. «Greece 2012 Human Rights Report». United States Department of State • Bureau of Democracy, Human Rights and Labor. 2012. σσ. 27-28. http://www.state.gov/documents/organization/204503.pdf. Ανακτήθηκε στις 29 Απριλίου 2014. 
  27. 27,0 27,1 Huseyinoglu, Ali (2012). «The Development of Minority Education at the South - easternmost Corner of the EU: The Case of Muslim Turks in Western Thrace, Greece». University of Sussex. σ. 123. http://sro.sussex.ac.uk/39339/1/Huseyinoglu,_Ali_%28secured%29.pdf. Ανακτήθηκε στις 2 May 2013. 
  28. 28,0 28,1 Chousein Ali (August 2005). "Continuities of changes in the minority policy of Greece: The case of Western Thrace". Master in the Department of International Relations / Social Sciences of Middle East Technical University: 51. https://etd.lib.metu.edu.tr/upload/12606351/index.pdf. 
  29. 29,0 29,1 Tozun Bahchelia (January 1987). "The Muslim‐Turkish community in Greece: problems and prospects". Institute of Muslim Minority Affairs. 8 (1): 111. doi:10.1080/02666958708716020. http://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/02666958708716020. 
  30. Tozun Bahchelia (January 1987). "The Muslim‐Turkish community in Greece: problems and prospects". Institute of Muslim Minority Affairs. 8 (1): 109. doi:10.1080/02666958708716020. http://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/02666958708716020. 
  31. Tsitselikis, Konstantinos (2012). Old and new Islam in Greece : from historical minorities to immigrant newcomers. Leiden: Martinus Nijhoff Publishers. σελ. 149. ISBN 978-90-04-22152-9. http://books.google.gr/books?id=FdqRdctzEXcC&pg=PA149#v=onepage&q&f=false. 
  32. 32,0 32,1 «Πληθυσμός της Ελλάδος κατά την Απογραφήν της 15-16 Μαΐου 1928 - Πραγματικός πληθυσμός - Τόπος Γεννήσεως - Θρησκεία και Γλώσσα - Υπηκοότης». Εθνικό Τυπογραφείο - Αθήνα. 1935. http://dlib.statistics.gr/Book/GRESYE_02_0101_00022.pdf. Ανακτήθηκε στις 2013-01-16. 
  33. Renée Hirschon (editor) (2003). Studies in forced migration, Vol. 12 / Crossing the Aegean: an appraisal of the 1923 compulsory population exchange between Greece and Turkey. Berghahn Books. σελ. 98. ISBN 978-1-57181-562-0. http://books.google.gr/books?id=8jJTge-_444C&lpg=PA123&ots=faC58Gb60H&pg=PA122#v=onepage&q&f=false. 
  34. 34,0 34,1 34,2 Τάσος Κωστόπουλος (2009). Το "Μακεδονικό" της Θράκης - Κρατικοί Σχεδιασμοί για τους Πομάκους (1956-2008). Βιβλιόραμα - Σειρά μελετών ΚΕΜΟ. σελ. 286-291. ISBN 978-960-8087-80-4. 
  35. Η ανάπτυξη της Θράκης. Ακαδημία Αθηνών. 1995. σελ. 47. 
  36. «Αφιέρωμα "Θράκη"». Εφημερίδα Καθημερινή. 1993-3-14. 
  37. Ιω. Χολέβας (1993). Η Θράκη κατηγορεί και αξιώνει. Αθήνα. 
  38. Παρουσίαση Κομοτηνής
  39. Νομός Ροδόπης
  40. εφ. Το Βήμα 14/5/2006
  41. "Stateless". Al Jazeera World. 4 Μαρτίου 2014. http://www.aljazeera.com/programmes/aljazeeraworld/2014/03/stateless-20143313445322967.html. Ανακτήθηκε στις 5 Μαρτίου 2014. 
  42. "Υποσχέσεις χωρίς ιθαγένεια". Ιός - Ελευθεροτυπία. 6 Μαρτίου 2004. http://www.iospress.gr/mikro2004/mikro20040306.htm. Ανακτήθηκε στις 5 Μαρτίου 2014. 
  43. Απόφαση Ανωτάτου Δικαστηρίου φέρνει στο προσκήνιο τη Σαρία, Άρειος Πάγος: Ανατρέπει δεδομένα στις διαθήκες μουσουλμάνων της Θράκης, Ο Χρόνος της Κομοτηνής, Δήμητρα Συμεωνίδου, 9 Νοεμβρίου 2010
  44. Σκηνοθεσία: Θάνος Αναστόπουλος (2012-11-09). «Ντοκιμαντέρ «Πρόσθεση όχι αφαίρεση, πολλαπλασιασμός όχι διαίρεση: μια άλλη εκπαίδευση για τα παιδιά της μειονότητας στη Θράκη»». Πρόγραμμα Εκπαίδευσης Παιδιών της Μειονότητας στη Θράκη. http://museduc.gr/el/%CE%BB%CE%B5%CE%BE%CE%B9%CE%BA%CE%B1/item/310-%CE%BD%CF%84%CE%BF%CE%BA%CE%B9%CE%BC%CE%B1%CE%BD%CF%84%CE%AD%CF%81. Ανακτήθηκε στις 2012-12-01. 
  45. "Δυο πολιτικές για τη μειονότητα". Ελευθεροτυπία - Ιός. 20 Ιουνίου 2010. http://www.iospress.gr/ios2010/ios20100620.htm. Ανακτήθηκε στις 1 Μαΐου 2014. 
  46. Κωστόπουλος Τάσος (2009). Το "Μακεδονικό" της Θράκης Κρατικοί σχεδιασμοί για τους Πομάκους (1956-2008). Αθήνα: Βιβλιόραμα. σελ. 13. ISBN 978-960-8087-80-4. 

Βιβλιογραφία[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Βιβλία[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]

Ακαδημαϊκές δημοσιεύσεις[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]