Μικρογραφία

Μικρογραφία του Brevario Grimani,1510 της Μαρκιανής Βιβλιοθήκης

Η Μικρογραφία (scrittori) είναι μικρή εικόνα ζωγραφισμένη στα παλαιά κείμενα με σκοπό να τα καταστήσει και οπτικά εύληπτα. Πανάρχαιο είδος, εμφανίστηκε περίπου πριν τέσσερις χιλιάδες χρόνια στους παπύρους του Βιβλίου των Νεκρών της αρχαίας Αιγύπτου και ήταν διαδεδομένη στην αρχαία Ελλάδα στις εικονογραφήσεις των ομηρικών επών. Με την εφεύρεση της τυπογραφίας άρχισε να παρακμάζει στη Δύση, ενώ στην Ανατολή διατηρήθηκε κυρίως στη Συρία και στα νέα κέντρα του Ιράν καθώς και της Μοσούλης και της Βαγδάτης.

Ιστορική επισκόπηση

Παλαιοχριστιανική εποχή

Στην παλαιοχριστιανική εποχή πολλοί ιστορημένοι (δηλαδή διακοσμημένοι με μικρογραφίες) κώδικες αντέγραψαν πιστά τα ελληνιστικά πρότυπα. Τέτοιο χειρογραφο είναι τα Αποσπάσματα της Ιλιάδος στην Αμβροσιανή Βιβλιοθήκη του Μιλάνου του τέλους του 5ου αι., ενώ στην Ανατολή η μικρογραφία διαδόθηκε στις κοπτικές χώρες και στις μονές του Άθως.

Χριστιανική περίοδος

Το υγρό πυρ από το χειρόγραφο του Ιωάννη Σκυλίτζη

O Μιχαήλ Ψελλός (αριστερά) με τον μαθητή του, αυτοκράτορα Μιχαήλ Ζ' Δούκα Παραπινάκη από κώδικα της Μονής Παντοκράτορα του Αγίου Όρους

Στο Βυζάντιο η τέχνη της ζωγραφικής ακολούθησε την εξέλιξη της βυζαντινής ζωγραφικής με μια σχετική αυτοτέλεια στο ύφος και ένα κύκλο θεμάτων πολύ ευρύτερο από εκείνον της ζωγραφικής των εικόνων και των τοιχογραφιών. Τα επίτιτλα (πρώτη σελίδα) των χειρογράφων με περίτεχνα αρχικά γράμματα, με μοτίβα από τον φυτικό και τον ζωικό κόσμο ή με εντυελώς αφηρημένα σχέδια είναι έργα των «ερυθρογράφων» ή «χρυσογράφων» δηλαδή των ειδικών γραφέων που αναλάμβανα την καλλιτεχνική διακόσμηση των κωδίκων. Η τεχνοτροπία που διαμορφώθηκε αντιπροσωπεύει δύο σχολές κατά την πρώιμη βυζαντινή περίοδο:

• Σχολή μικρογραφίας Αλεξάνδρειας και Αντιοχείας

Η σχολή της Αλεξάνδρειας συνέχισε την κλασικίζουσα ζωγραφική παράδοση των ελληνορωμαϊκών χρόνων και της Αντιόχειας με χαρακτηριστικά στοιχεία ανατολικής (συριακής και κυρίως περσικής) προέλευσης.

• Σχολή μικρογραφίας Κωνσταντινουπόλεως

Και οι δύο αυτές τάσεις συγχωνεύτηκαν στη λεγόμενη σχολή της Κωνσταντινούπολης τα πιο πρώιμα δείγματα της οποίας ανάγονται στον 6ον αι. (ιστορημένος κώδικας Ευαγγελίων της επισκοπής του Ροσάνο της Καλαβρίας, θεολογικός κώδικας Βιέννης 31 που περιέχει τη Γένεση και ο εικονογραφημένος Διοσκουρίδης της Βιέννης. Σε αυτή τη σχολή της Κωνσταντινούπολης που ωρίμασε και επικράτησε οριστικά μετά την κρίση της εικονομαχίας ανήκουν τα περισσότερα και τα τα πιο λαμπρά δείγματα ιστορημένων κωδίκων που διασώθηκαν μέχρι σήμερα, όιπως ο περίφημος για τις μικρογραφίες του παρισινός κώδικας 510 (ομιλίες του Γρηγορίου Ναζιανζηνού) φιλοτεχνημένος για τον αυτοκράτορα Βασίλειος Α΄ (9ος αι.), το εικονογραφημένο Ψαλτήρι της Μαρκιανής Βιβλιοθήκης, κτήμα του Βασιλείου Βουλγαροκτόνου (11ος αι.), το παρισινό χειρόγραφο (coislin 79) με ομιλίες του Χρυσοστόμου διακοσμημένο με μικρογραφίες κατά παραγγελία του αυτοκράτορα Νικηφόρου Βοτανειάτη (11ος αι.), το ιστορημένο Ευαγγέλιο (παρισινός κώδικας 1.242) του Ιωάννη Καντακουζηνού (14ος αι.) κ.α. Μετά την άλωση η τέχνη της μικρογραφίας παρήκμασε αν εξαιρέσει κανείς τον Μαρκιανό κώδικα με τις μικρογραφίες ιταλοβυζαντινής τεχνοτροπίας του Κρητικού ιερέα Γεωργίου Κλότζα.

Αναγέννηση

Μικρογαφρίες (scrittori) του Ταντέο Κριβέλι του 15ου αι.

Στην Αναγέννηση, εποχή ακμής των σχολών της Φλάνδρας της Βουργουνδίας, της Γαλλίας και της Ιταλίας η μικρογραφία απέκτησε μεγαλύτερη αυτονομία σε σχέση με το κείμενο και αντανακλούσε με τον διακοσμητικό της πλούτο την αυλική ζωή. Οι πιο φημισμένοι μικρογράφοι της εποχής ήταν οι Γάλλοι αδελφοί Νιμπούργκ, ο Μπορντισόν και ο Φουκέ και οι ιταλοί Αταβάντε Φιορεντίνο και Ταντέο Κριβέλι που μαζί με άλλους βοηθούς εικονογράφησε το βιβλίο του Μπόρσο ντ΄ Έστε (1455-62) της Βιβλιοθήκης Εστένσε της Μοντένα.

Πηγές

• Ιστορία του Ελληνικού 'Εθνους, τόμ. Η΄ σσ.300-312 «Μνημειακή ζωγραφική»

Βιβλιογραφία

• Parisian code micrography, Rebecca Jefferson, Cambridge University Press, 2004 ISBN 0521 750865