Εμμανουήλ Τζάνες

Ο Εμμανουήλ Τζάνες, ο επιλεγόμενος και Μπουνιαλής, είναι, μαζί με το Θεόδωρο Πουλάκη, ο σημαντικότερος Κρητικός αγιογράφος του δεύτερου μισού του 17ου αιώνα. Γεννήθηκε στο Ρέθυμνο το 1610 και πέθανε στη Βενετία στις 28 Μαρτίου 1690.

Η Ζωή του

Ο Εμμανουήλ Τζάνες ανήκε σε γνωστή οικογένεια του Ρεθύμνου και ήταν ευπαίδευτος. Εκτός από ζωγράφος, ήταν στιχουργός και συγγραφέας ιερών ακολουθιών. Ήταν έγγαμος, αλλά, καθώς χήρεψε νωρίς δεν άφησε απογόνους. Αδελφοί του ήταν ο ποιητής του «Κρητικού Πολέμου» Μαρίνος Τζάνες Μπουνιαλής και ο ζωγράφος Κωνσταντίνος Τζάνες.

Το 1636 χρονολογείται το παλαιότερο σωζόμενο έργο του. Πρόκειται για την άψογη, από κάθε άποψη εικόνα του Αγίου Σπυρίδωνα, η οποία εκτίθεται στο Μουσείο Correr της Βενετίας και φέρει την υπογραφή του «Ποίημα Εμμανουήλ ιερέως του Τζάνε». Το ίδιο έτος ήταν ήδη δόκιμος ζωγράφος και είχε χειροτονηθεί ιερέας. Όταν άρχισε ο Κρητικός Πόλεμος ήταν ακόμα στην Κρήτη και μάλλον έφυγε από την πατρίδα του μετά την κατάληψη του Ρεθύμνου από τους Τούρκους το 1646.

Τον Απρίλιο του 1648, βρίσκεται στην Κέρκυρα, όπου συνεργαζόταν με τον επίσης πρόσφυγα του Κρητικού Πόλεμου γνωστό ζωγράφο Φιλόθεο Σκούφο. Στην Κέρκυρα, όπου έμεινε τουλάχιστον ως το τέλος του 1654, συνδέθηκε με το λόγιο Κρητικό ιερομόναχο Καλλιόπιο Καλλιέργη, ο οποίος ήταν εφημέριος στο ναό των Αγίων Ιάσωνος και Σωσιπάτρου. Ζωγράφισε τότε ο Τζάνες πολλές εικόνες για το ναό. Τον Μάρτιο του 1658 βρίσκεται στη Βενετία, όπου και παρέμεινε ως το θάνατό του. Το 1660 εξελέγη εφημέριος στο ναό του Αγίου Γεωργίου, θέση που κράτησε, με μικρά διαλείμματα, έως το 1685.

Το Έργο του

Δεν γνωρίζουμε πού μαθήτευσε, ωστόσο, όπως και οι περισσότεροι ζωγράφοι, για τις μεμονωμένες μορφές, ακολουθεί βυζαντινά πρότυπα του 14ου και 15ου αιώνα, περίοδο που αποτελεί την πρώτη ακμή της Κρητικής Σχολής. Αντίθετα σε σύνθετες σκηνές, εμπνέεται από τα εικονογραφικά σχήματα και τα τεχνοτροπικά χαρακτηριστικά που επικρατούν τον 17ο αιώνα. Στα έργα που φανερώνουν έντονη δυτική επίδραση, διακρίνεται επίσης η επίδραση από τις φλαμανδικές χαλκογραφίες.

Η τεχνοτροπία του Τζάνε ποικίλλει ανάλογα με τα πρότυπα από τα οποία εμπνέεται. Οι μορφές που ακολουθούν υστεροβυζαντινά πρότυπα είναι επίπεδες, δισδιάστατες. Ο όγκος δηλώνεται με διαδοχικά ανοιχτότερα γεωμετρικά του ίδιου ή συμπληρωματικού χρώματος, που δεν συγχέονται. Οι φωτισμένες επιφάνειες έχουν μια μεταλλική ανταύγεια. Συχνά τα υφάσματα είναι διάστικτα από νευρώδεις λευκές βούλες. Ανάλογη πτυχολογία συναντά κανείς στην Παντάνασσα του Μυστράς γύρω στο 1428. Στις εικόνες όμως που ο Ρεθυμνιώτης ζωγράφος ακολουθεί δυτικά πρότυπα, η πτυχολογία είναι ρευστή, με βαθμιαία μετάβαση από το φως στη σκιά. Ως προς δε τα γυμνά μέρη, ο Τζάνες ακολουθεί παλαιολόγεια πρότυπα. Συνήθως ολόκληρη η φωτισμένη επιφάνεια καλύπτεται από αμέτρητες λευκές πινελιές, πολλές φορές εναλλάξ έντονες και αμυδρές, με αποτέλεσμα η σχεδίαση των όγκων να γίνεται με καλλιγραφική διάθεση.

Ο Εμμανουήλ Τζάνες, είναι ιδιαίτερα ικανός στη λεπτολόγο απόδοση των ιταλικών πολυτελών υφασμάτων και των κεντημάτων. Το ίδιο συμβαίνει και στα πρόσωπα που ζωγραφίζει, δίνοντας έμφαση σε μορφολογικά ή ανατομικά χαρακτηριστικά, όπως η διάταξη της κόμης ή οι φλέβες αντίστοιχα. Το μεγαλύτερο μέρος του έργου του διακρίνεται από τη στέρεη δομή των συνθέσεων, τη σταθερότητα του σχεδίου, την δεξιοτεχνία στην απόδοση της λεπτομέρειας και την προσεκτική επιλογή των χρωμάτων.

Υπολογίζεται ότι έχουν σωθεί πάνω από εκατό έργα του και πάνω από τα μισά φέρουν και χρονολογία. Ο Τζάνες υπογράφει χρησιμοποιώντας πάντα τις λέξεις χειρ ή ποίημα, το όνομα Εμμανουήλ, το επώνυμο Τζάνες ή Ζάνες, μερικές φορές και την ιδιότητα του ιερέως, και σπανίως το παρωνύμιο Μπουνιαλής και τον τόπο καταγωγής του. Ένα χρόνο όμως πριν πεθάνει, στην τελευταία γνωστή εικόνα του, υπογράφει πόνος γηραιού πρεσβυταίρου εμμανουήλου ρηθυμναίου του λεγομένου Μπουνιαλή.

Από τη μελέτη των έργων της Κρητικής και της Κερκυραϊκής περιόδου, οδηγούμαστε στο συμπέρασμα ότι ο Τζάνες, πολύ πριν μεταναστεύσει στη Βενετία, ήταν ήδη ένας πολύ ικανός και παραγωγικός ζωγράφος. Η φήμη του υπήρξε αναμφίβολα πολύ μεγάλη στην εποχή του, όπως μαρτυρούν η κοινωνική θέση των παραγγελιοδοτών του και η απήχηση που βρίσκουν τον 18ο αιώνα τα θέματα τα οποία εισάγει. Αυτό, κατά πάσα πιθανότητα, οφείλεται σε δύο παράγοντες που λειτουργούν συμπληρωματικά: αφενός στις σχέσεις του με υψηλά πρόσωπα σε όλους τους τόπους παραμονής του, και αφετέρου γιατί η ζωγραφική του εκφράζει τις προσδοκίες και τις αισθητικές προτιμήσεις ενός εκτεταμένου κοινού.

Χρονολογημένα Έργα του

Οι περισσότερες χρονολογημένες εικόνες του Εμμανουήλ Τζάνε ανάγονται στην ενετική του περίοδο (1658-1690). Στην κρητική και κερκυραϊκή περίοδο ανήκουν τα ακόλουθα χρονολογημένα έργα:

Η εικόνα του Αγίου Ιωάννου του Προδρόμου Κρανιδίου

Κρητική περίοδος

• 1636 Άγιος Σπυρίδων (Μουσείο Correr, Βενετία)
• 1640 Ευαγγελισμός (Κρατικά Μουσεία Βερολίνου)
• 1641 Θεοτόκος Αμόλυντος (Μουσείο Ζακύνθου)
• 1644 Ρίζα Ιεσσαί (Ελληνικό Ινστιτούτο Βενετίας)
• 1645 Θεοτόκος Οδηγήτρια (Αγία Τριάς Giudecca,Βενετία)
• 1645 Άγιος Αντώνιος (Παναγία των Ξένων, Κέρκυρα)
• 1646 Τίμιος Πρόδρομος ( Ναός Τιμίου Προδρόμου, Κρανίδι)

Κερκυραϊκή περίοδος

• 1648 Χριστός εν δόξη (Μητροπολιτικό μέγαρο , Κέρκυρα)
• 1648 Άγιος Κύριλλος (Βυζαντινό και Χριστιανικό Μουσείο, Αθήνα)
• 1649 Άγιος Ιάσων (Ναός Αγίων Ιάσωνος και Σωσιπάτρου, Κέρκυρα)
• 1650 Άγιος Σωσίπατρος (Ναός Αγίων Ιάσωνος και Σωσιπάτρου, Κέρκυρα)
• 1650 Θεοτόκος ένθρονη (Ναός Αγίων Ιάσωνος και Σωσιπάτρου, Κέρκυρα)
• 1651 Θεοτόκος Madre della Consolazione (Μονή Πλατυτέρας, Κέρκυρα)
• 1654 Άγιος Κύριλλος Αλεξανδρείας (Μουσείο Αντιβουνιώτισσας)
• 1654 Άγιος Ιωάννης ο Δαμασκηνός (Ναός Αγίων Ιάσωνος και Σωσιπάτρου, Κέρκυρα)
• 1654 Άγιος Γρηγόριος ο Παλαμάς (Ναός Αγίων Ιάσωνος και Σωσιπάτρου, Κέρκυρα)

Στην τριετία 1655-1657, κατά την οποία δεν γνωρίζουμε εάν ο ζωγράφος ήταν ακόμα στην πατρίδα του ή είχε μεταβεί στην Κέρκυρα, εντάσσονται τα εξής έργα:

• 1655 Άγιος Γαβδελαάς (Ιδιωτική Συλλογη, Βενετία)
• 1656 Άγιος Δημήτριος (Συλλογή Λοβέρδου)
• 1657 Μη μου άπτου (Αντιβουνιώτισσα, Κέρκυρα)
• 1657 Θεοτόκος Madre della Consolazionne
• 1657 Άγιος Μάρκος (Μουσείο Μπενάκη)

Συγγράμματα

• Κατάνυξις ωφέλιμος δια κάθε χριστιανόν
• Ακολουθία της αγίας μεγαλομάρτυρος Φωτεινής της Σαμαρίτιδος, ή ωμίλησεν ο Χριστός εν τω φρέατι
• Ακολουθία του αγίου μεγαλομάρτυρος Γοβδελά Πέρσου του πολυάθλου
• Ακολουθία του οσίου πατρός υμών Αλυπίου του Κιωνίτου και θαθματουργού
• Εις τον Ευαγγελισμόν της υπεραγίας Θεοτόκου
• Διήγησις δια στίχων του δεινού πολέμου εν τη νήσω Κρήτη γενομένου

Βιβλιογραφία

• Εικόνες της Κέρκυρας, Παναγιώτης Λ. Βοκοτόπουλος, Μ.Ι.Ε.Τ., Αθήνα 1990
• Ιστορία του Ελληνικού Έθνους, τόμος Ι΄και ΙΑ΄
• Τωμαδάκης Ν., Εμμανουήλ, Κωνσταντίνος και Μαρίνος Τζάνε Μπουνιαλής (φιλολογικόν και βιβλιογραφικόν διάγραμμα), Κρητικά Χρονικά, τομ.1 (1947), σελ. 123-154
• Χατζηδάκης Μ., Συμπληρωματικά στον Εμμανουήλ Τζάνε, Κρητικά Χρονικά, τομ.2 (1948),σελ. 469-475
• Τωμαδάκης Ν., Εικόνες Εμ. Τζάνε εν Κερκύρα, Κρητικά Χρονικά, τομ.2 (1948), σελ. 476
• Κωνσταντίνος Σάθας (1868). Νεοελληνική Φιλολογία: Βιογραφία των εν τοις γράμμασι διαλαμψάντων Ελλήνων, από της καταλύσεως της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας μέχρι της Ελληνικής εθνεγερσίας (1453-1821). Αθήνα: Τυπογραφείο των τέκνων Ανδρέου Κορομηλά. σελ. 346. http://www.archive.org/details/neoellnikphilol01sathgoog. Ανακτήθηκε την 15 Οκτωβρίου 2009.