Γιαννιτσά
 |
Αυτό το λήμμα ή η ενότητα δεν αναφέρει τις πηγές του ή δεν περιέχει επαρκείς παραπομπές. Μπορείτε να βοηθήσετε την Βικιπαίδεια προσθέτοντας κατάλληλες πηγές και παραπομπές που να υποστηρίζουν το λήμμα. Η σήμανση τοποθετήθηκε στις 13/05/2010. |
| Γιαννιτσά | |
|---|---|
|
|
|
| Χάρτης | |
| Θέση στην Ελλάδα | |
 Γιαννιτσά
|
|
| Πληροφορίες | |
| Γεωγραφικό διαμέρισμα | Μακεδονία |
| Περιφέρεια | Κεντρικής Μακεδονίας |
| Νομός | Πέλλας |
| Αρ. δημ. διαμερισμάτων | 3 |
| Επίσημος πληθυσμός | 29.789 (2011) |
| Έκταση | 668.58 km² |
| Ταχυδρομικός κώδικας | 58100 |
| Τηλεφωνικός κωδικός | 23820 |
| Δήμαρχος | Γρηγόρης Στάμκος |
| Ιστότοπος | giannitsa.gr |
Τα Γιαννιτσά είναι η μεγαλύτερη πόλη του Νομού Πέλλας με 29.789 κατοίκους (2011). Είναι η πρωτεύουσα του διευρυμένου Καλλικρατικού Δήμου Πέλλας των 63.122 κατοίκων που δημιουργήθηκε από την ένωση των πρώην Δήμων Γιαννιτσών, Πέλλας, Κύρρου, Μεγάλου Αλεξάνδρου και Κρύας Βρύσης. Βρίσκονται επί της ιστορικής Εγνατίας Οδού στο κέντρο της Μακεδονίας, σε υψόμετρο 40 μ., ανάμεσα στο όρος Πάικο και στον Κάμπο των Γιαννιτσών, βόρεια της περιοχής της αποξηραμένης λίμνης των Γιαννιτσών. Η πρώην ρηχή, βαλτώδης, και μεταβλητού μεγέθους λίμνη των Γιαννιτσών ή λίμνη Λουδία, νότια της πόλης, αποξηράνθηκε το 1928-1932 από την εταιρία New York Company Foundation. Όχι πολύ μακριά από την πόλη (7 χλμ.) βρίσκονται τα ερείπια της αρχαίας Πέλλας, γενέτειρας του Μεγάλου Αλεξάνδρου και πρωτεύουσα της αρχαίας Μακεδονίας.
Παρά την κοντινή απόσταση με τη Θεσσαλονίκη (48 χ.μ.) η πόλη κατάφερε να αναπτύξει το δικό της αυτόνομο χαρακτήρα και να εξελιχθεί ως το σημαντικότερο οικονομικό, εμπορικό και βιομηχανικό κέντρο του Νομού Πέλλας.
Το 1924-1925 αναχώρησαν για την Τουρκία όσοι Τούρκοι είχαν απομείνει, ενώ οι σλαβόφωνοι εξαρχικοί αποσύρθηκαν στην Βουλγαρία. Στην ίδια περίοδο συντελέσθηκε η εγκατάσταση στην πόλη και τα χωριά της περιοχής, Ελλήνων από τη Θράκη και την Ανατολική Ρωμυλία, όπως και από τον Πόντο και τον Καύκασο. Σήμερα, η πόλη εξελίσσεται πνευματικά και πολιτιστικά, παράλληλα με την οικονομική της πρόοδο.
Πίνακας περιεχομένων |
Το όνομα της Πόλης των Γιαννιτσών [Επεξεργασία]
Επικρατέστερη θεωρείται η άποψη που υποστηρίζει ότι το 1385 ο πρώτος Τούρκος στρατηλάτης που επέδραμε στη Μακεδονία ως ουτς μπεγί των οθωμανικών ασκεριών, ο Γαζή Αχμέτ Εβρενός κατέλαβε την περιοχή, και επανίδρυσε το ρωμαίικο οικισμό «Βαρδάριον», τον οποίο και βαπτίζει με το όνομα «Γενιτσέ ι Βαρντάρ», δηλαδή «Νέο Βαρδάρι», γνωστό επίσης ως «Βαρδάρ Γενιτζεσί» ή απλά «Γενιτζέ». Η νέα πόλη καθίσταται ορμητήριο για την κατάκτηση των υπολοίπων γειτονικών χωρών της Βαλκανικής. Η πόλη κατά την περίοδο της ένταξής της στο ελληνικό κράτος ονομαζόταν Γενιτσά και το 1926 μετονομάστηκε επίσημα σε Γιαννιτσά[1]
Δήμος Πέλλας (Δ.Δ Γιαννιτσών) [Επεξεργασία]
Δρόμοι [Επεξεργασία]
- Οδός Ελευθερίου Βενιζέλου. Αφετηρία η Πλατεία Γκόνου Γιώτα και τέρμα η Λεωφόρος Εγνατίας, στην Παλιά Αγορά. Είναι ο κεντρικότερη οδός της πόλης που διασχίζει όλο το κέντρο της πόλης. Ο δρόμος πήρε το όνομα του από τον Ελευθέριο Βενιζέλο ο οποίος είχε κάνει ομιλία στο παλαίο δήμαρχείο της πόλης του 1936 που βρισκόταν επί αυτής της οδού. Το μεγαλύτερο μέρος τής πόλης έχει πεζοδρομηθεί κατα τη δεκατεία του 80.
- Οδός Χρήστου Χατζηδημητρίου. Είναι ένας από τους πίο κεντρικούς δρόμους της πόλης των Γιαννιτσών με δεκάδες μαγαζία και καταστήματα. Ξεκινάει από την Πλατεία Γκόνου Γιώτα και καταλήγει στο νεό δημαρχείο της πόλης στην σε συμβολή των οδών Χατζηδημητρίου-Εθνικής Αντιστάσεως. Ο δρομός πήρε το όνομα του από τον Χρήστο Χατζηδημήτριου, ο όποιος ήταν δάσκαλος στον Μακεδονικό Αγώνα και σκοτώθηκε από Βούλγαρους κομητατζήδες.
- 20ης Οκτωβρίου. Αφετηρία η Πλατεία Γκόνου Γιώτα. Συνδέει τα Γιαννιτσά με τα χωρία του Κύρρου.
- Λεωφόρος Εγνατίας. Κομμάτι της Εθνικής Οδού Θεσσαλονίκης-Έδεσσας.
- Μεγάλου Αλεξάνδρου. Αφετηρία η οδός Βασιλειάδη και τέρμα η λεωφόρος Εγνατίας. Λειτουργεί ως ανατολική περιφερειακή οδός της πόλης.
- Εθνικής Αντιστάσεως. Αφετηρία η οδός Μεγάλου Αλεξάνδρου και τέρμα η οδός Χρήστου Χατζηδημητρίου. Λειτουργεί ως ανατολική είσοδος της πόλης.
- Μητροπόλεως. Αφετηρία η οδός Χατζηδημητρίου και τέρμα η οδός Διγενή. Η κεντρικότερη οδός της συνικοίας της Μητρόπολης.
- Διγενή. Αφετηρία η οδός Μητροπόλεως και τέρμα η οδός Παναγιωτάκη
- Θεώδωρου Κολοκοτρώνη. Αφετηρία η οδός Χατζηδημητρίου. Συνδέει τα Γιαννιτσά με τις Αμπελίες.
- Κωνσταντινουπόλεως. Αφετηρία η οδός Μεγάλου Αλεξάνδρου και τέρμα η λεωφόρος Εγνατίας.
- Βασιλειάδη. Αφετηρία η Μεγάλου Αλεξάνδρου. Συνδέει τα Γιαννιτσά με το Δαμιανό.
- Τραπεζούντος. Αφετηρία η οδός Βασιλειάδη και τέρμα η οδός Διγενή. Η κεντρικότερη οδός της συνικοίας του Τσαλίου.
- Δημάρχου Στάμκου. Αφετηρία η οδός Καπετάν Βάρδα και τέρμα η Ελευθερίου Βενιζέλου.
- Καπετάν Βάρδα. Αφετηρία η Δημάρχου Στάμκου και τέρμα η Μεγάλου Αλεξάνδρου.
- Ρώμα Βελίκα. Αφετηρία η Πλατεία Γκόνου Γίωτα και τέρμα η οδός Δημάρχου Στάμκου.
- Ανθίμου Κουγιουμτζόγλου. Αφετηρία η Δημάρχου Στάμκου.
- Νικολάου Πλαστήρα. Αφετηρία η Ανθίμου Κουγιουμτζόγλου. Είναι παράλληλος της Ελευθερίου Βενιζέλου και παράκαμψη του πεζοδρόμου.
- Μπάφρας. Αφετηρία η Μεγάλου Αλεξάνδρου και τέρμα η Ελευθερίου Βενιζέλου.
- Μαδύτου. Αφετηρία η Μπάφρας. Είναι παράλληλος της Ελευθερίου Βενιζέλου και παράκαμψη του πεζοδρόμου.
- ΠΙΚΠΑ. Αφετηρία η Δημάρχου Στάμκου και τέρμα η οδός Μπάφρας.
- Κύπρου. Αφετηρία η Πλατεία Γκόνου Γιώτα και τέρμα η οδός Θεώδωρου Κολοκοτρώνη.
- Παύλου Μελά. Αφετηρία η οδός Ελευθερίου Βενιζέλου και τέρμα η οδός Ταγματάρχου Ηλιόπουλου.
- Κάππα. Αφετηρία η Παύλου Μελά και τέρμα η λεωφόρος Εγνατίας.
- Ταγματάρχου Ηλιόπουλου Αφετηρία η οδός 20ης Οκτωβρίου και τέρμα η οδός Κάππα.
- Ταβουλάρη. Αφετηρία η οδός Ελευθερίου Βενιζέλου και τέρμα η οδός Ταγματάρχου Ηλιόπουλου.
- Στράντζης. Αφετηρία η Παύλου Μελά και τέρμα η Ελευθερίου Βενιζέλου. Η όδος όπου βρίσκονται τα σημαντικότερα μνημεία των Γιαννιτσών (Πύργος του Ρολογιού, Μαυσωλείο του Γαζή Εβρενός).
- Θωμά Μαγκριωτού. Αφετηρία η Δημάρχου Στάμκου και τέρμα η οδός Εθνικής Αντιστάσεως.
- Αθανασίου Οικονόμου. Αφετηρία η οδός Εθνικής Αντιστάσεως και τέρμα η οδός Μητροπόλεως.
- Οργαντζή. Αφετηρία η οδός Μητροπόλεως και τέρμα η οδός Αθανασίου Οικονόμου. Είναι η κεντρικότερη οδός της ενορίας του Αγ. Κωνσταντίνου.
- Αναπαύσεως. Αφετηρία η οδός Μητροπόλεως. Συνδέει την εκκλησία της Μητρόπολης με τα ομόνυμα νεκροταφεία.
Πλατείες [Επεξεργασία]
- Πλατεία Γκόνου Γιώτα (παλαιότερα Πλατεία Μάγγου). Είναι η μεγαλύτερη πλατεία στην πόλη των Γιαννιτσών. Βρίσκεται στο σήμειο διασταύρωσης των οδών Ελευθερίου Βενιζέλου, Χρήστου Χατζηδημητρίου και 20ης Οκτωβρίου, δηλαδή των τριών κεντρικών οδικών αξόνων της πόλης. Η πλατεία πήρε το όνομα της από τον Γκόνο Γιώτα, τον οπλαργηγό στον Μακεδονικό αγώνα, ο οποίος είχε καταγωγή από τα Γιαννιτσά. Στη διαρκεία της δικτατορίας μετανομάστηκε σε Πλατεία Μάγγου μέχρι να επανέλθει στο κανονικό της όνομα μετά την πτώση του καθεστώτος.
- ΕΠΟΝ
- Τραπεζούντος
- Αγ. Γεωργίου
- ΠΙΚΠΑ
Πάρκα [Επεξεργασία]
- Φιλλίπειο
- Πολύκεντρου
- Αγ. Γεωργίου
- Πνευματικού Κέντρου
- Σφαγείων
Εκκλησίες [Επεξεργασία]
- Μητρόπολη
- Αγ. Κωνσταντίνου
- Αγ. Γεωργίου
- Αγ. Πέτρου και Παύλου
- Αγ. Παρασκευής
- Αγ. Αθανασίου (Πενταπλατάνου)
- Αγ. Αρτεμίου και Γερασίμου (Πενταπλατάνου)
- Καθολική Αγ. Πέτρου και Παύλου.
Συνοικίες [Επεξεργασία]
- Κέντρο
- Αγ. Γεωργίος
- Αγ. Παρασκεύη
- Σφαγεία
- Συνοικισμός
- Μητρόπολη
- Αγ. Κωνσταντίνος
- Τσαλί (Νέα Τραπεζούντα)
- Φιλλίπειο
- Καψάλη
- Παλαιά αγορά
Πληθυσμός [Επεξεργασία]
Σύμφωνα με την απογραφή του 2011 τα Γιαννιτσά έχουν πληθυσμό 34.229 κατοίκους ενώ ο συνολικός πληθυσμού του δήμου ξεπερνάει τους 63.122 κατοίκους. Άλλα σημαντικά κέντρα του δήμου είναι η Κρύα Βρύση, ο Νέος Μυλότοπος, η Πέλλα, οι Γαλατάδες, η Καρυώτισσα, και η Αραβησσός. Η Δημοτική Ενότητα Γιαννιτσών περιλαμβάνει και τα χωριά Αρχοντικό, Ασβεσταριό, Δαμιανό, Ελευθεροχώρι, Λεπτοκαρυά, Μεσιανό, Παραλίμνη και Πενταπλάτανο, ενώ δημοτικά του διαμερίσματα είναι οι Αμπελιές και το Μελίσσι.
Αναλυτικά ο πλυθυσμός της απογραφής του 2011:
ΔΗΜΟΣ ΠΕΛΛΑΣ (Έδρα: Γιαννιτσά,τα, Ιστορική έδρα: Πέλλα,η) 63.122
ΔΗΜΟΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ ΓΙΑΝΝΙΤΣΩΝ 34.229
Δημοτική Κοινότητα Γιαννιτσών 31.983
Αρχοντικόν,το 218
Ασβεσταρειόν,το 4
Γιαννιτσά,τα 29.789
Δαμιανόν,το 396
Ελευθεροχώριον,το 183
Λεπτοκαρυά,η 187
Μεσιανόν,το 346
Παραλίμνη,η 860
Τοπική Κοινότητα Αμπελειών 1.159
Αμπελείαι,αι 1.159
Τοπική Κοινότητα Μελισσίου 1.087
Μελίσσιον,το 1.087
Ιστορική πορεία [Επεξεργασία]
Τα Γιαννιτσά στα αρχαία χρόνια [Επεξεργασία]
Τα Γιαννιτσά κατοικούνται από την Αρχαιότερη Νεολιθική Περίοδο (τέλη 7ης αρχές 6ης χιλ. π.Χ.). Μάλιστα ο νεολιθικός οικισμός των Γιαννιτσών που εκτείνεται στο νοτιότερο λόφο της πόλης, στην ευρύτερη περιοχή της «Παλιάς Αγοράς», συγκαταλέγεται στους αρχαιότερους νεολιθικούς οικισμούς της Ευρώπης. Τα Γιαννιτσά κατοικούνται και κατά την εποχή του Χαλκού (3200-1100). Ακολουθεί η εποχή του Σιδήρου (1100-750 π.Χ.). Σ' αυτή την εποχή χρονολογείται το νεκροταφείο, με ανδρικές, γυναικείες και μια παιδική ταφή που βρίσκεται στην έξοδο της πόλης προς την Έδεσσα. Από τυχαία ευρήματα όπως νομίσματα επιγραφές γλυπτά διαπιστώνεται ότι τα Γιαννιτσά κατοικούνται και στα Ελληνιστικά χρόνια.
Βυζαντινή εποχή και Τουρκοκρατία [Επεξεργασία]
Η αρχαιολογική και ιστορική έρευνα των τελευταίων χρόνων έδειξαν ότι τα Γιαννιτσά δεν ιδρύθηκαν από τους Τούρκους, όπως γενικά πιστευόταν, αλλά προϋπήρχε στα υστεροβυζαντινά χρόνια (ευρήματα στο χώρο της Παλαιάς Αγοράς) ως οικισμός με το όνομα "Βαρδάριον". Πρώτη αναφορά του Βαρδαρίου ως τοπωνύμιο γίνεται τον 11ο αιώνα στα χρόνια των Κομνηνών[2]. Όταν το 1385 περίπου ο Γαζή Εβρενός εγκατέστησε το στρατό του για να εξορμήσει κατά των βυζαντινών, συνάντησε έναν ήδη οργανωμένο οικισμό, τον οποίο και κατέλαβε.
Τα Γιαννιτσά το 1500 είχαν 450 μουσουλμανικά νοικοκυριά[εκκρεμεί παραπομπή].
To όνομα Ενιτσέ Βαρντάρ (Enidje Vardar) αναφέρεται για πρώτη φορά από τον ενετό Lorenzo Bernardo το 1591.
Η τουρκική φάση της πόλης ουσιαστικά ξεκινά και σφραγίζεται από την προσωπικότητα του Γαζή Εβρενός Μπέη. Το γεγονός ότι ετάφη στην πόλη των Γιαννιτσών (Μαυσωλείο Γαζή Εβρενός) θα την καταστήσει ιερή πόλη των Τούρκων και τόπο προσκυνήματος πράγμα που εξηγεί ίσως και το πείσμα με το οποίο οι Τούρκοι τα υπερασπίστηκαν κατά το 1912.
Κατά την Ελληνική Επανάσταση του 1821, σπουδαίο ρόλο έπαιξε ο Γιαννιτσιώτης διδάσκαλος του γένους Δημήτριος Μπαρλαούτας που βρίσκονταν στη Νάουσα, καθώς και ο πατριώτης, ιατρός Αντώνιος Περδικάρης με το γιο του Αναστάσιο που είχαν εξοριστεί από το Ζαφειράκη Θεοδοσίου στην πόλη των Γιαννιτσών[3]. Μετά την καταστροφή της Νάουσας, το 1822, η πόλη δέχτηκε μεγάλα κύματα προσφύγων από κατοίκους της Νάουσας και των γύρω χωριών[4].
Μακεδονικός Αγώνας - Λίμνη Γιαννιτσών [Επεξεργασία]
Η πόλη των Γιαννιτσών λόγω της θέσης της κοντά στη λίμνη, πρόσφερε πολλά στον Μακεδονικό Αγώνα. Πολλοί Γιαννιτσώτες εντάχθηκαν και πολέμησαν στα Ελληνικά αντάρτικα σώματα. Άλλοι πρόσφεραν τις υπηρεσίες τους ως οδηγοί, μεταφορείς και πράκτορες των καπεταναίων της λίμνης.
Με ευθύνη του Γενικού Προξενείου της Θεσσαλονίκης ορίστηκαν σε κάθε πόλη και χωριό της Μακεδονίας επιτροπές πολιτικής άμυνας, που φρόντιζαν για την οργάνωση και κινητοποίηση των κατοίκων, για την προάσπιση των συμφερόντων τους από τις αυθαιρεσίες των κατακτητών και για την ενίσχυση των αντάρτικων ομάδων της περιοχής τους. Στα Γιαννιτσά η Επιτροπή αυτή αποτελούνταν από τους Αντώνιο Κασάπη (Πρόεδρο), Παπα-Δημήτρη Οικονόμου (Γραμματέα), Χρήστο Διδασκάλου (Ταμία), οι οποίοι δολοφονήθηκαν άγρια από τους κομιτατζήδες για τη δράση τους. Ο Αντώνιος Κασάπης το 1904 (νωρίτερα είχαν δολοφονήσει βάναυσα την κόρη του, Βελίκα Ρώμα στο σπίτι της στο Πυλωρίγι στις 6 Μαρτίου 1903), ο Χρήστος Διδασκάλου κοντά στο Γυψοχώρι το 1907 και ο παπα-Δημήτρης στη Λάκκα το 1909. Για τις πολυτιμες υπηρεσίες τους στον αγώνα δολοφονήθηκαν επίσης: ο Χρήστος Χατζηδημητρίου (17-7-1905) στον κεντρικό δρόμο της πόλης, στην αγορά, ο Διονύσης Σαμολαδάς το 1904, ο Αριστείδης Δουβαντζής και ο Διονύσης Τσακμάκης το 1905. Ο Γιάννης Καραμπατάκης με την ανηψιά του, ο Σταύρος Μιτζούρης, ο Αθανάσιος Οικονόμου, ο Αθανάσιος Οργαντζής το 1906.
Τα Μυστικά του Βάλτου της Πηνελόπης Δέλτα αποτυπώνουν τις όψεις του αιματηρού Μακεδονικού Αγώνα. Αποτελούν το αγαπημένο βιβλίο της πόλης, τον καλύτερο ίσως οδηγό της για την πιο κρίσιμη περίοδο της ιστορίας της. Στις αρχές του 20ου αιώνα και κυρίως στο διάστημα 1904-1908 η λίμνη αποτέλεσε ενα από τα σημαντικότερα πεδία του Ελληνοβουλγαρικού ανταγωνισμού.
Βούλγαροι κομιτατζήδες χρησιμοποιώντας ως ορμητήριο τους την λίμνη των Γιαννιτσών τρομοκρατούσαν τους Ελληνικούς πληθυσμούς για να πετύχουν τον εκσλαβισμό τους. Στις αρχές του αιώνα μας λοιπόν τα Γιαννιτσά υπήρξαν το επίκεντρο του Μακεδονικού αγώνα με κορυφαίο μακεδονομάχο τον Γκόνο Γιώτα που αποτελεί τον σύγχρονο ήρωα των Γιαννιτσών. Ήταν "το στοιχειό της Λίμνης". Σημαντικοί Γιαννιτσιώτες Μακεδονομάχοι ηταν επίσης, ο οπλαρχηγός Ιωάννης Βελούλας και οι Δημοσθένης Βαφόπουλος, Διονύσιος Γιώτας, Αριστείδης Δοβαντζής και οι ιερείς Δημήτριος Οικονόμου και Αργύριος Παπαργυρίου[5].
Κατά τους προϊστορικούς και ιστορικούς χρόνους ο Θερμαϊκός κόλπος κάλυπτε το σημερινό κάμπο των Γιαννιτσών και τον κάμπο της Θεσσαλονίκης. Με τις προσχώσεις όμως των ποταμών Αλιάκμονα, Αξιού και Εχεδώρου (Γαλλικού), αποσύρεται σιγά-σιγά η θάλασσα και σχηματίζεται η Λίμνη των Γιαννιτσών. Είχε έκταση 5.000-10.000 στρέμματα και τα ελώδη περάσματα που την περιέβαλλαν έφθαναν τα 340.000 στρέμματα. Αποξηράνθηκε κατά την περίοδο 1926-1937 από την Foundation Company. Μεγάλη ώθηση στην οικονομία της πόλης και της γύρω περιοχής έδωσε τόσο η αποξήρανση της λίμνης όσο και η εγκατάσταση προσφύγων από τη Μικρασία του Πόντου, την Ανατολική Θράκη και την Ανατολική Ρωμυλία το 1922.
Η μάχη των Γιαννιτσών [Επεξεργασία]
Ο τουρκικός στρατός στο ελληνικό μέτωπο, αφού δε συγκράτησε τις δυνάμεις του στα στενά του Σαρανταπόρου και κατάφερε μόνο να δημιουργήσει προβλήματα προέλασης στους Έλληνες στη Δυτική Μακεδονία, συγκεντρώθηκε στα Γιαννιτσά, όπου και οχυρώθηκε, θεωρώντας και σωστά, ότι η Θεσσαλονίκη δεν ήταν δυνατόν να κρατηθεί έξω από τα τείχη της. Η στρατηγική θέση των Γιαννιτσών, οι χαμηλοί λόφοι, που λειτουργούν ως άριστα εμπόδια άμυνας ενώ η παρακείμενη λίμνη έκανε υποχρεωτική την πορεία των αντιπάλων σε ένα στενό σχετικά χώρο, ενισχύθηκε περισσότερο με μονάδες πυροβολικού. 25.000 τουρκικού στρατού και 30 πυροβόλα, περίμεναν τους Έλληνες (με δύναμη πέντε μεραρχιών, από τις οποίες έλαβαν μέρος στη μάχη οι τέσσερις), που προήλαυναν από τη Βέροια. Η μάχη ξεκίνησε την 19η Οκτωβρίου και διήρκεσε δυο ημέρες. Η μάχη των Γιαννιτσών. Η μάχη ξεκίνησε την 19η Οκτωβρίου και διήρκεσε δυο ημέρες. Οι ελληνικές στρατιωτικές δυνάμεις έπρεπε να περάσουν μία γέφυρα στο ρέμμα της Μπάλιτζας, που ήταν ήδη στοχοποιημένη από τον αντίπαλο. Υπό καταρρακτώδη βροχή, τα ελληνικά συντάγματα είχαν πολλές απώλειες και δυσκολίες στην ανάπτυξη. Έως το βράδυ, που αναγκάστηκαν να το περάσουν επί τόπου, συμπληρώθηκε η ανάπτυξη του πυροβολικού και έγιναν διορθωτικές κινήσεις υπερκέρασης από την πλευρά των βορειοδυτικών λόφων πάνω από τα Γιαννιτσά. Η έφοδος του ελληνικού στρατού ήταν ορμητική και μέσα στο πρωί της 20ης, η νίκη ήταν γεγονός. Οι απώλειες ήταν βαρειές. Οι απώλειες των Τούρκων ήταν τριπλάσιες. Στην πόλη είχε ξεσπάσει πυρκαγιά. Όμως, ο δρόμος για την απελευθέρωση της Θεσσαλονίκης ήταν πλέον ανοιχτός. Η μάχη της 20ης Οκτωβρίου του 1912 αποτέλεσε την πιο φονική μάχη των βαλκανικών πολέμων και ίσως την πιο σημαντική. Σήμανε την απελευθέρωση της πόλης από τους Τούρκους και την ένταξη της στο Ελληνικό κράτος. Παράλληλα όμως άνοιξε το δρόμο για την απελευθέρωση της Θεσσαλονίκης και συνέβαλε στη διαμόρφωση του σύγχρονου χάρτη της Ελλάδος. Το «Μαύρο Άγαλμα» μαρτυρεί τη θυσία των Γιαννιτσών. Ο επιτελικός αξιωματικός Μανουήλ Ρακτιβάν έγραψε για τη μάχη των Γιαννιτσών προς την Πηνελόπη Δέλτα. "20η Οκτωβρίου. Γιαννιτσά. Είναι η μέρα που πήραμε τη Θεσσαλονίκη".
Η Γερμανική κατοχή [Επεξεργασία]
Στη διάρκεια της Γερμανικής κατοχής πολλοί κάτοικοι της πόλης και της γύρω περιοχής έλαβαν μέρος στην Εθνική Αντίσταση κυρίως μέσα από τις τάξεις του 30ου Συντάγματος του ΕΛΑΣ. Όμως η αντιστασιακή δράση προκάλεσε την αντίδραση των Γερμανών οι οποίοι στις 14 Σεπτεμβρίου 1944 εκτέλεσαν 120 περίπου κατοίκους και έκαψαν μεγάλο μέρος της πόλης. Τα Γιαννιτσά απελευθερώθηκαν από τους Γερμανούς στις 17-18 Οκτωβρίου του 1944.
Σήμερα [Επεξεργασία]
Σήμερα τα Γιαννιτσά είναι κατ'εξοχή αγροτική περιοχή.Ο ξακουστός «Βάλτος» των Γιαννιτσών έχει δώσει πολλά πλεονεκτήματα στην οικονομία της ευρύτερης περιοχής και συντέλεσε στην συγκράτηση του νέου πληθυσμού.Επίσης η περιοχή διακρίνεται για την ταχεία ανάπτυξή της. Σήμερα υπάρχουν 550 επιχειρήσεις από τις οποίες οι 10 είναι Βιομηχανίες και οι υπόλοιπες βιοτεχνίες και εμπορικά μαγαζιά. Στην πόλη λειτουργούν 4 γυμνάσια και ένα μουσικό με 1670 μαθητές, 3 ενιαία με πάνω από 1000 μαθητές, 2 τεχνοεπαγγελματικά λύκεια (ΕΠΑΛ)με 855 μαθητές και το μουσικό. Η υγεία των πολιτών καλύπτεται από το ΙΚΑ και το Νομαρχιακό Γενικό Νοσοκομείο Γιαννιτσών που λειτουργεί από το 1993. Στα Γιαννιτσά επίσης υπάρχουν πολλοί πολιτιστικοί σύλλογοι με αξιόλογη δραστηριότητα όπως επίσης και πολλά αθλητικά σωματεία με παλαιότερο αυτό της Αναγέννησης Γιαννιτσών από το 1961.
Μνημεία [Επεξεργασία]
Tουριστικό ενδιαφέρον παρουσιάζουν οι Μακεδονικοί Τάφοι, τα μουσουλμανικά μνημεία, η Μητρόπολη Γιαννιτσών (1860), το νεοκλασικό Πολύκεντρο, το τουριστικό περίπτερο ΦΙΛΙΠΠΕΙΟ, το ανοικτό θέατρο 3.000 θέσεων και ο πλωτός ποταμός Λουδίας με το κωπηλατικό του κέντρο.
Οι Μακεδονικοί τάφοι [Επεξεργασία]
- Μακεδονικός Τάφος Δ με δωρική πρόσοψη στην Πέλλα.
Είναι διθάλαμος καμαροσκέπαστος μακεδονικός τάφος με δωρική πρόσοψη τεσσάρων ημικιόνων. Έχει διαστάσεις 6,15 μ. πλάτος, 6,15 μ. ύψος και 10 μ. μήκος. Στην είσοδό του έφερε λίθινη ανάγλυφη θύρα. Μία δεύτερη μαρμάρινη θύρα στην είσοδο του νεκρικού θαλάμου έφερε ανάγλυφη κεφαλή Μέδουσας επιχρωματισμένη και ανάγλυφες ασπιδίσκες. Ο τάφος είναι κατάγραφος από αρχαίες επιγραφές και αναθηματικές επιγραφές του 1ου αιώνα π.Χ. και του 3ου αιώνα μ.Χ. Η σημαντικότερη αναφέρεται στον Ηρακλή και τον Αλέξανδρο Ήρωα.
Ο τάφος χρονολογείται στο τέλος του 4ου αιώνα π.Χ. Ο τάφος ερευνήθηκε το καλοκαίρι του 1994. Μετά το πέρας της ανασκαφής στεγάστηκε και περιφράχτηκε.
- Μακεδονικός Τάφος Γ' με ιωνική πρόσοψη στην Πέλλα.
Διθάλαμος καμαροσκεπής μακεδονικός τάφος με ιωνική πρόσοψη από τέσσερις ψηλούς κίονες. Εχει πλάτος 4,70 μ. και μήκος 7,50 μ. Υπολείμματα εγχρώμων κονιαμάτων που σώζονται στους τοίχους, έφεραν παραστάσεις κιβωτίου και καθρέπτη. Σώζεται η λίθινη βάση της νεκρικής κλίνης.
Χρονολογείται γύρω στο 300 π.Χ. με βάση τα λιγοστά ευρήματα που διασώθηκαν από την αρχαία σύληση του τάφου. Η ανασκαφή του τάφου άρχισε το καλοκαίρι του 1994 και ολοκληρώθηκε τον Αύγουστο του 1995.
Τα μουσουλμανικά μνημεία που βρίσκονται στην περιοχή είναι: Ο Πύργος του Ρολογιού, Το Μαυσωλείο και τα λουτρά του Γαζή Εβρενός, Οικία του Εμίν Μπέη, Τα Λουτρά και το μαυσωλείο του Αχμέτ Μπέη, Το Τζαμί του Σεΐχη Ιλαχή, Το Τέμενος του Ισκεντέρ Μπέη. Παρακάτω αναλύουμε τρία απο αυτά:
Ο Πύργος του Ρολογιού [Επεξεργασία]
Ο Πύργος του Ρολογιού χτίστηκε από τους Οθωμανούς στο κέντρο της πόλης των Γιαννιτσών περίπου το 1667-1668. Η επιλογή της θέσης του έγινε με στρατιωτικά κριτήρια καθώς ήθελαν να ελέγχουν την εμπορική κίνηση που γινόταν διαμέσου της πόλης σε όλη την κεντρική Μακεδονία.
Είναι ορθογώνιο κτίριο, έχει ύψος 25 μ. και είναι κτισμένος με πέτρα μέχρι τα πρώτα 4 μ. και στη συνέχεια πλινθόκτιστος. Σύμφωνα με την κτητορική επιγραφή χτίστηκε από τον Σερίφ Αχμέτ, απόγονο του Γαζή Εβρενός. Έχει αγοραστεί από το Δήμο Γιαννιτσών και προτείνεται η αποκατάστασή του και η μετατροπή του σε Μουσείο της Ιστορίας της πόλης των Γιαννιτσών.
Το Μαυσωλείο του Γαζή Εβρενός [Επεξεργασία]
Βρίσκεται στη συμβολή δύο δρόμων, σε μικρή απόσταση από τον Πύργο του Ρολογιού. Πρόκειται για το ταφικό μνημείο του Γαζή Εβρενός, του Οθωμανού εκείνου που κατέκτησε τα Γιαννιτσά από τους Βυζαντινούς, καθώς και το μεγαλύτερο μέρος της κεντρικής Μακεδονίας.
Σύμφωνα με επιγραφή που αναφέρεται στην ταφή του Γαζή Εβρενός, χτίστηκε το 1417. Από τα μορφολογικά του στοιχεία συμπεραίνουμε ότι ανασκευάστηκε στα τέλη του 19ου αι. Αποτελείται από δυο ορθογώνιους χώρους εμβαδού 230 τμ. Στεγάζονταν με δώμα, από το οποίο εξείχαν τρεις μικροί τρούλοι καλυμμένοι με μολύβι. Το κτίριο διαθέτει πλούσιο διάκοσμο εξωτερικά και στο εσωτερικό του είναι ελαφρά διακοσμημένο.Το μαυσωλείο προορίζεται για Αρχαιολογικό Μουσείο Γιαννιτσών.
Το Μαυσωλείο συντηρείται ήδη από την άνοιξη του έτους 2006 και στο εσωτερικό του ανακαλύφθηκε τάφος, ο οποίος εικάζεται ότι ανήκει στον Γαζή Εβρενός. Η αρχαιολογική έρευνα είναι σε εξέλιξη.
Οικία του Εμίν Μπέη [Επεξεργασία]
Στο κέντρο περίπου του πεζόδρομου, ξεχωρίζει ένα νεοκλασικό κτίριο, το Πολύκεντρο των Γιαννιτσών. Το μνημείο κατά την τουρκοκρατία αποτελούσε σπίτι Τούρκου Μπέη ενώ από τις αρχές του 1930 και για εξήντα χρόνια στέγασε το Νοσοκομείο Γιαννιτσών. Δίπλα στο Πολύκεντρο, στην οδό Πλαστήρα 35, βρίσκεται το Ιστορικό και Λαογραφικό Μουσείο, όπου, μέσα από τα εκθέματα, παρουσιάζεται η ιστορική πορεία της πόλης καθώς και στοιχεία λαογραφίας του πρόσφατου παρελθόντος της. Το Μουσείο ιδρύθηκε και λειτουργεί με την ευθύνη της Ιστορικής και Λαογραφικής Εταιρείας «Ο Φίλιππος» και αποτελεί ένα αξιόλογο δείγμα της συμμετοχής της ιδιωτικής πρωτοβουλίας στην πολιτιστική ζωή της πόλης.
Μουσεία [Επεξεργασία]
Λαογραφικό μουσείο Γιαννιτσών
Το Μουσείο ιδρύθηκε τον Οκτώβριο του 1997 από την Ιστορική και Λαογραφική Εταιρεία Γιαννιτσών “Ο ΦΙΛΙΠΠΟΣ” με σκοπό την προβολή της ιστορίας και της λαογραφίας του τόπου μας, όχι μόνο στην Ελλάδα αλλά και σε ολόκληρο τον κόσμο. Στο Μουσείο μας μπορεί να δει κανείς την ιστορική αίθουσα με εικόνες από τα προϊστορικά Γιαννιτσά, την αναπαράσταση του βάλτου των Γιαννιτσών κατά το Μακεδονικό Αγώνα, φωτογραφίες και κειμήλια Μακεδονομάχων και πεσόντων κατά τη μάχη των Γιαννιτσών κ.ά. Στην αίθουσα με τις παραδοσιακές στολές υπάρχουν ενδυμασίες των ντόπιων κατοίκων αλλά και των προσφύγων. Στη μεγάλη αίθουσα υπάρχουν πλούσια εκθέματα από τη ζωή των κατοίκων της περιοχής μας τα παλιά χρόνια καθώς και θαυμάσιες κατασκευές του χρυσοχέρη συνταξιούχου δάσκαλου κ. Αχιλλέα Κανναβού που αναπαριστούν αντικείμενα και επαγγέλματα. Μια ολόκληρη αίθουσα περιλαμβάνει ένα αυθεντικό αρχοντικό σαλονιού, που προέρχεται από παλιό αρχοντικό σπίτι των Γιαννιτσών, με πολύ παλιά αντικείμενα. Η αίθουσα με τον αργαλειό, τα υφαντά, τα κεντήματα και άλλα εντυπωσιακά εκθέματα συμπληρώνει την εικόνα του παλιού Γιαννιτσιώτικου σπιτιού. Στον διάδρομο υπάρχουν φωτογραφίες από τα παλιά Γιαννιτσά, εφημερίδες, περιοδικά και βιβλία που εκδόθηκαν και συνεχίζουν να εκδίδονται στα Γιαννιτσά καθώς και φωτογραφίες ντόπιων Μακεδονομάχων. Όλο το υλικό-θησαυρός του Μουσείου συγκεντρώθηκε και συνεχίζει να συγκεντρώνεται με τη συνεχή προσπάθεια και φροντίδα των ανθρώπων της Εταιρείας και την ευγενική προσφορά των πολιτών και οικογενειών της πόλης αλλά και της ευρύτερης περιοχής.
Στρατιωτικό μουσείο Γιαννιτσών
Στο κτήριο και στον κάτω όροφο της Λέσχης Αξιωματικών Φρουράς στην Πόλη των Γιαννιτσών λειτουργεί από της 24/2/2012 το Στρατιωτικό Μουσείο όπων εγκαινιάστηκε απο τον πρώη αρχηγό ΓΕΣ Φράγκο Φραγκούλη. Στα εκθέματα παρουσιάζεται πλούσιο φωτογραφικό υλικό, κείμενα, οπλισμός, στολές, παράσημα και άλλα υλικά, δίνεται δε ιδιαίτερη έμφαση στη μάχη του Βάλτου των Γιαννιτσών, καθώς και στους Βαλκανικούς Πολέμους του 1912-1913. Τα εκθέματα βρίσκονται τοποθετημένα σε Κ-Plast, προθήκες και σε ανθρώπινα ομοιώματα.
Αρχαιολογικό Μουσείο Πέλλας
Το Αρχαιολογικό Μουσείο της Πέλλας βρίσκεται δυτικά του σύγχρονου οικισμού της Παλαιάς Πέλλας, στο βορειοανατολικό τμήμα του επισκέψιμου αρχαιολογικού χώρου. Οι διακριτικοί όγκοι, οι λιτές γραμμές του κτηρίου είναι απόλυτα προσαρμοσμένοι στη μορφολογία του εδάφους. Το Αρχαιολογικό Μουσείο Πέλλας αποτελεί ένα νέο όσο και σύγχρονο μουσείο. Η μουσειολογική του πρόταση και οργάνωση, οι βοηθητικοί χώροι, η σύνδεση του με τον αρχαιολογικό χώρο (ο επισκέπτης του αρχαιολογικού χώρου καταλήγει στο μουσείο όπου και ολοκληρώνει τη γνώση του για τον ελληνιστικό πολιτισμό της Πέλλας) και κυρίως η σπουδαιότητα των μόνιμων συλλογών του το ορίζουν ως ένα σημαντικό μουσείο και την επίσκεψη του μια εμπειρία που δεν θα πρέπει να παραληφθεί.
Σημαντικά Αγάλματα [Επεξεργασία]
Του Μεγάλου Αλεξάνδρου :
Την ημέρα εορτασμού της Επετείου της απελευθέρωσης της πόλης αλλά και της Ημέρας του Μακεδονικού αγώνα επέλεξε ο δήμος Γιαννιτσών για να κάνει τα αποκαλυπτήρια του αγάλματος του Μεγάλου Αλεξάνδρου, που από την Τρίτη 20 Οκτωβρίου το μεσημέρι δεσπόζει επιβλητικό στον περιβάλλοντα χώρο του Πνευματικού Κέντρου των Γιαννιτσών. Το άγαλμα είναι δωρεά του τέως δημάρχου Γεωργίου Ηλίδη ο οποίος με την ομιλία του στην τελετή αποκαλυπτηρίων προκάλεσε τη συγκίνηση των παρευρισκομένων.
Φιλίππου Β :
Το άγαλμα του Φιλίππου Β βρίσκεται στο πάρκο του τουριστικού κέντρου «Φιλίππειο». Αδριάντας πάνω σε βάθρο ύψους 1,20μ. Εκφράζει το δυναμισμό, την αυστηρότητα και την μαχητικότητα του Φιλίππου Β’, οργανωτή του Μακεδονικού κράτους και εμπνευστή της Πανελλήνιας Ιδέας. Δίπλα του ορειχάλκινη ανάγλυφη αναπαράσταση εφίππων και πεζοπόρων τμημάτων της Μακεδονικής φάλαγγας συνολικού μήκους 4 μέτρων. Η δημιουργία του έργου έγινε με πρωτοβουλία της ΙΛΕ ΦΙΛΙΠΠΟΣ.
Μαύρο Άγαλμα- Το Ηρώο των Γιαννιτσών :
Προς τιμή και ανάμνηση της ιστορικής μάχης των Γιαννιτσών, όπως αναφέραμε παραπάνω, που άνοιξε το δρόμο για την απελευθέρωση της Θεσσαλονίκης, στήθηκε το 1926 το Ηρώο του γλύπτη Γρηγόρη Ζευγώλη (1886-1950). Τοποθετήθηκε στην ανατολική είσοδο των Γιαννιτσών επί της Εγνατίας Οδού. Πρόκειται για μία τριαδική, πυραμιδοειδή σύνθεση από ορείχαλκο. Στην κορυφή της πυραμίδας βρίσκεται ένας φτερωτός άνδρας που γράφει στις δέλτους της ιστορίας για την ηρωική μάχη. Στη βάση κείται ο νεκρός στρατιώτης μέσα στην αγκαλιά της μάνας Ελλάδας. Στο πλάι καίει η φλόγα της ηρωικής τους θυσίας. Η σύνθεση είναι τοποθετημένη σε μαρμάρινη βάση ύψους 1 μέτρου, όπου αναγράφεται η φράση: Η ΠΑΤΡΙΣ ΕΙΣ ΜΝΗΜΗΝ ΤΩΝ ΕΙΣ ΓΙΑΝΝΙΤΣΑ ΠΕΣΟΝΤΩΝ ΤΕΚΝΩΝ ΤΗΣ 1912-13. Το Μαύρο Άγαλμα όπως το αποκαλούν οι κάτοικοι των Γιαννιτσών εξαιτίας του μελανού στιλβώματος αποκαλύπτει ένα δραματικό τόνο. Οι φόρμες, δυνατές, ρωμαλέες και ελληνοπρεπείς αποπνέουν τον ηρωικό θάνατο των μαχητών που είναι θαμμένοι στη βάση του. Το Ηρώο αποτελεί ένα καθαρόαιμο δείγμα της ελληνικής γλυπτικής του Μεσοπολέμου. Η ελληνική τέχνη έχοντας βιώσει τους πολύχρονους πολέμους, τη Μικρασιατική Καταστροφή, την προσφυγιά επιθυμεί να επαναφέρει την αίσθηση της αρμονίας, της ευταξίας και του μέτρου.
Ομαδικός Τάφος :
Στον Ομαδικό Τάφο είναι θαμμένοι οι εκτελεσθέντες Γιαννιτσιώτες στο χώρο του 1ου Δημοτικού Σχολείου της 14ης Σεπτεμβρίου 1944. Το μνημείο βρίσκεται στον κεντρικό τομέα των Γιαννιτσών πλησίον της Πλατείας Μάγγου. Αποτελείται από μία ανάγλυφη στήλη γυναικείας μορφής που θρηνεί, τοποθετημένη σε μαρμάρινη επιφάνεια με αετωματική απόληξη. Στη βάση του μνημείου αναγράφεται η φράση: «Ο ΔΗΜΟΣ ΓΙΑΝΝΙΤΣΩΝ ΕΙΣ ΜΝΗΜΗΝ ΤΩΝ 110 ΕΚΤΕΛΕΣΘΕΝΤΩΝ ΔΗΜΟΤΩΝ ΥΠΟ ΤΩΝ ΓΕΡΜΑΝΙΚΩΝ ΣΤΡΑΤΕΥΜΑΤΩΝ ΚΑΤΟΧΗΣ ΤΗΝ 14ΗΝ ΣΕΠΤΕΜΒΡΙΟΥ 1944». Νοτιότερα σε απόσταση 2 μέτρων είναι τοποθετημένη μαρμάρινη στήλη, όπου αναγράφονται τα ονόματα των νεκρών. Το μνημείο φιλοτεχνήθηκε από το γλύπτη Θανάση Μηνόπουλο και ανεγέρθηκε από το Δήμο Γιαννιτσών το έτος 1976.
Διασκέδαση [Επεξεργασία]
Το επίκεντρο της κοινωνικής ζωής της πόλης αναμφίβολα βρίσκεται στον πεζόδρομο των Γιαννιτσών. Εδώ και στα παράπλευρα στενά η πόλη ζει καθημερινά σε έντονους ρυθμούς, καθώς συγκεντρώνει τον κύριο όγκο των επισκεπτών και όσων γενικά επιθυμούν να γευματίσουν, να δειπνήσουν ή απλά να απολαύσουν τον καφέ ή το ποτό τους. Τα βράδια η δυναμική του χώρου αυξάνεται από τα πολλά στέκια νεολαίας.
Ο ποταμός Λουδίας [Επεξεργασία]
Νότια της πόλης Γιαννιτσών, σε απόσταση επτά χιλιομέτρων, συναντούμε τον ποταμό Λουδία, και τις εγκαταστάσεις του ναυταθλητικού κέντρου, που αποτελούν σημαντικό έργο αθλητικής και τουριστικής υποδομής. Στη θέση «μηδέν» βρίσκεται το Δημοτικό Κωπηλατοδρόμιο όπου δραστηριοποιείται ο Ναυτικός Όμιλος Γιαννιτσών στα αθλήματα του Κανόε - Καγιάκ και της Κωπηλασίας. Λόγω του μηδενικού υψομέτρου, η περιοχή είναι απάνεμη, γεγονός που ευνοεί την απρόσκοπτη προπόνηση των αθλητών.
Το Κωπηλατοδρόμιο εντάχθηκε στον Προπονητικό Οδηγό της Ελλάδας ενόψει των Ολυμπιακών Αγώνων του 2004 καθώς και στο πρόγραμμα των αθλητικών υποδομών «Ελλάδα 2004» και έχουν ολοκληρωθεί υποδομές όπως λεμβαρχείο, γυμναστήριο, αποδυτήρια, σκάφη, όργανα ενδυνάμωσης. Η λειτουργία ξενώνων, και εστιατορίου και ο εξωραϊσμός του περιβάλλοντα χώρου με τη δημιουργία χώρων αναψυχής, με δενδροφυτεύσεις και εικαστικές παρεμβάσεις καθιστούν την περιοχή κατάλληλη για τη διοργάνωση ετήσιων προγραμμάτων άθλησης για όλους καθώς και για τη φιλοξενία πολιτιστικών εκδηλώσεων.
Μεταφορές [Επεξεργασία]
Από τα Γιαννιτσά διέρχεται η Εθνική οδός Θεσσαλονίκης-Εδέσσης πού είναι μέρος της Εθνικής Οδού 2. Επίσης η πόλη εξυπηρετείται με τα υπεραστικά λεωφορεία του ΚΤΕΛ που εκτελούν δρομολόγια συνεχώς με τα άλλα σημαντικά κέντρα της περιοχής. Παρά κάποιες συζητήσεις που έχουν γίνει, τα Γιαννιτσά δεν συνδέονται σιδηροδρομικώς. Οπότε ο μόνος τρόπος με τον οποίο μπορεί να επισκεφτεί κάποιος την πόλη είναι μόνο οδικώς.
Εξωτερικοί σύνδεσμοι [Επεξεργασία]
- Δήμος Πέλλας, επίσημη σελίδα.
- Giannitsa fb, σελίδα στο Facebook.
- loudiasblogspot, ηλεκτρονική εφημερίδα.
- Ο ποταμός Λουδίας, Βίντεο στο Youtube
- Τα Γιαννιτσά στο Μένουμε Ελλάδα, Βίντεο στο Youtube
- Η μάχη των Γιαννιτσών, Ντοκιμαντέρ του ΣΚΑΙ
Παραπομπές [Επεξεργασία]
- ↑ Πανδέκτης, μετονομασίες
- ↑ Οδηγός της πόλης των Γιαννιτσών, σελ. 9
- ↑ Νάουσα, Νιάουστα, από την ίδρυση μέχρι και το ολοκαύτωμά της, Θωμάς Στεργίου Μπλιάτκας, Νάουσα 2009, σσ. 38, 115, 125, 136
- ↑ Νάουσα, Νιάουστα, από την ίδρυση μέχρι και το ολοκαύτωμά της, Θωμάς Στεργίου Μπλιάτκας, Νάουσα 2009, σελ. 163
- ↑ Αφανείς γηγενείς Μακεδονομάχοι, επιστημονική επιμέλεια Ιωάννης Σ. Κολιόπουλος, ΕΜΣ, εκδόσεις University Studio Press. Θεσσαλονίκη 2008
|
||||||||||||||
