Γαληνός

Clarissimus Galean, Λιθογραφία, Παρίσι 1865

Ο Κλαύδιος Γαληνός (Πέργαμος 129 μ.Χ. – Ρώμη 199 μ.Χ) ήταν ο δεύτερος σπουδαιότερος Έλληνας ιατρός της Αρχαιότητας μετά τον Ιπποκράτη και ο τελευταίος χρονικά από όλους τους σημαντικούς ιατρούς του ελληνορωμαϊκού κόσμου. Δε μαρτυρείται το ρωμαϊκό του όνομα, αλλά τα δύο αρχικά του Cl. που παραδίδονται, πιθανότατα προέρχονται από το λατινικό Clarissimus = ενδοξότατος και όχι από το Claudius. Δεν υπάρχει σχεδόν ιατρικός κλάδος που να μην απασχόλησε τον Γαληνό. Οι εμπεριστατωμένες μελέτες του αναφέρονται στην ανατομική, τη φυσιολογία, τη χειρουργική, την οφθαλμολογία, τη μαιευτική, την παθολογία, τη θεραπευτική, την υγιεινή και τη φαρμακολογία. Τα πολυσύνθετα φαρμακευτικά σκευάσματα, που ο ίδιος παρασκεύαζε είναι γνωστά στη βιβλιογραφία ως «γαληνικά» και η αντίστοιχη φαρμακοτεχνία ονομάζεται «γαληνική φαρμακευτική» Σώζονται περί τις εκατό μελέτες του, που προώθησαν σημαντικά την ιατρική επιστήμη. Το βιολογικό του δόγμα, ο «γαληνισμός», επεκράτησε στην ευρωπαϊκή ιατρική επί δεκατέσσερις αιώνες (κατά τον Μεσαίωνα και στον αραβικό κόσμο). Οποιαδήποτε παρατήρηση ερχόταν σε αντίθεση με τη διδασκαλία του Γαληνού, απορριπτόταν. Μόνο μετά το 1540, ιδίως με τις ανατομικές έρευνες του Βεζάλιου, άρχισε να αντικαθίσταται ο γαληνισμός.

Βίος

Γαληνός και Ιπποκράτης, ιταλική τοιχογραφία.

Ο Γαληνός ήταν ιατρός και ακόλουθος του Ασκληπιού από την Πέργαμο με εκτενείς ανατομικές και χειρουργικές γνώσεις, ο οποίος ταξίδεψε και δίδαξε σε όλη τη Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία, ώσπου εγκαταστάθηκε στη Ρώμη κι έγινε ο ιδιωτικός ιατρός του Μάρκου Αυρηλίου. Ο Γαληνός συστηματοποίησε μία εκλογικευμένη ιατρική πρακτική που πατούσε στην κληρονομιά του Ιπποκράτη, έδινε έμφαση στη φλεβοτομή ως καθολική θεραπευτική μέθοδο και εξαπλώθηκε γρήγορα σε όλη τη Μεσόγειο, υποσκελίζοντας κάθε άλλο ιατρικό σύστημα. Με τις νεκροψίες του σε ζώα βρήκε ότι οι φλέβες και οι αρτηρίες μεταφέρουν αίμα και όχι αέρα όπως πιστευόταν (Ερασίστρατος, Ηρόφιλος) ως τότε, με αποτέλεσμα το σύστημα του να δίνει στο αίμα σπουδαιότερο ρόλο σε σχέση με τους άλλους σωματικούς χυμούς. Ίσως η σπουδαιότερη συμβολή του όμως είναι ότι, από κοινού με τον Πλίνιο τον πρεσβύτερο και τον Κλαύδιο Πτολεμαίο, συγκέντρωσαν, συστηματοποίησαν και κωδικοποίησαν σε κοινή γλώσσα, και βεβαίως ο καθένας τους στους τομείς της ειδίκευσης του, τη συσσωρευμένη φιλοσοφική γνώση του μεσογειακού κόσμου των προηγούμενων επτά αιώνων.

Ιδιαίτερες αναφορές

Επεκτείνοντας του έργου του Ιπποκράτη ακολούθησε την αρχή, ότι ένα πείραμα δεν αξίζει τίποτα, εφόσον η εκτέλεσή του δε στηρίζεται σε κάποια θεμελιωμένη συλλογιστική.Οι τέσσερις χυμοί του Ιπποκράτη αντιστοιχούν-όπως υποστήριζε- σε 4 χαρακτηριστικούς ανθρώπινους τύπους: στον αιματώδη τύπο (το αίμα), στον φλεγματικό τύπο (το φλέγμα), στον χολερικό τύπο (η κίτρινη χολή) και στον μελαγχολικό τύπο (η μαύρη χολή) που, κατά την άποψή του, προδιαθέτει στην ανάπτυξη καρκίνου «και μάλισθ΄ο καρκίνος υπό μελαγχολικού γίνεται χυμού» ή «όσα μέν γάρ υπό μελαγχολικού σκιρρούται (σκληραίνει, στοκάρει) χυλού καρκινώδη τε πάντα έστιν.

" «Ειδικότερα ισχυρίστηκε ότι το πνεύμα διακρίνεται σε «ψυχικό» με έδρα τον εγκέφαλο, σε «ζωτικό» με έδρα την καρδιά και σε «φυσικό» με έδρα το ήπαρ. Γνώριζε την άδηλη αναπνοή που οι αναπνευστικές κινήσεις γίνονται με τη βοήθεια των θωρακικών και μεσοπλεύριων μυών και του διαφράγματος και μεταξύ πολλών άλλων (άσθμα, αφωνία, πνευμονία, πλευρίτιδα) χαρακτήρισε την πνευμονική φυματίωση σαν μια νόσο μεταδοτική για τη θεραπεία της οποίας συνιστούσε διαιτητική αγωγή και αλλαγή κλίματος»

Εργογραφία

"Τῆς ἰατρικῆς ἐστιν εἴδη πέντε· ἡ μὲν φαρμακευτική͵ ἡ δὲ χειρουργική͵ ἡ δέ διαιτητική͵ ἡ δέ νοσογνωμονική͵ ἡ δὲ βοηθητική· ἡ μἐν φαρμακευτική διά φαρμάκων ἰᾶται τὰς ἀρρωστίας, ἡ δὲ χειρουργικὴ διά τοῦ τέμνειν καὶ καίειν ὑγιάζει͵ ἡ δὲ διαιτητικὴ διά τοῦ διαιτᾶν ἀπαλλάττει τῆς ἀρρωστίας͵ ἡ δὲ νοσογνωμονική διὰ τοῦ γνῶναι τὸ ἀρρώστημα͵ ἡ δὲ βοηθητική διά τοῦ βοηθῆσαι εἰς τὸ παραχρῆμα ἀπαλλάττει τῆς ἀλγηδόνος.

Αριστοτέλης, Περί διαιρέσεων (De divisiones).

1. Τέχνη ιατρική- Ars Medica
2. Προτρεπτικός επ΄ιατρικήν
3. Περί της αρίστης διδασκαλίας - De optima doctrina
4. Ότι άριστος ιατρός και φιλόσοφος
5. Υγιεινών λόγος De sanitate tuenda Libri IV
6. Περί κράσεων -De tempramenentes libri iii
7. Περί φυσικών δυνάμεων
8. Περί ευχημίας και κοκακοχυμίας -De rebus boni malique quod
9. Ότι ταις του σώματος κράσεσιν αι της ψυχής δυνάμεις έπονται
10. Περί διαφοράς νοσημάτων-De morborum differentis
11. Περἰ αφροδισίων - De venereis
12. Περί χρήσεως μορίων-De usu partium
13. Περί χρείας σφυγμών-De usu pulsum
14. Περί χρείας αναπνοής -De ultitate respirative liber
15. Περί σπέρματος -De semine libri ii
16. Περί ευεξίας -De bono habitur liber
17. Περί μυών ανατομής
18. Περί φλεβοτομίας προς Ερασίστρατον
19. Περί αρίστης κατασκευής του σώματος - De optima corporis nostri constitione
20. Περί φλεβών και αρτηριών ανατομής (διαρθρωτικές διαφορές)
21. Περί νεύρων ανατομής
22. Περί μήτρας ανατομής- De utteri dessictione
23. Περί κυουμένων διαπλάσεως (εμβρύων)- De foetuum formatione libely
24. Περί ανατομικών εγχειρήσεων
25. Περί μελαίνης χολής - De atra bile
26. Περί λεπτενούσης διαίτης- De victu attenuanta
27. Περί οσφρήσεως οργάνων -De instrumento odoratus
28. Περί οστών τοις εισαγομένοις -De ossibus ad tirones
29. Περί πτισάνης (περί συνταγής και δόσεως χυλού εκ κριθής)-De ptisina
30. Insomnis Dignotione Libelis (τό όνειρο ως αντανάκλαση των βασάνων του σώματος) κ.α.

Πηγές

• Μ.ΜακΝτόναλντ, Galenus Medicus,Πανεπιστήμιο Irvine της Καλιφόρνιας (1998)
• ΑΘηνά. Σύνγραμμα περιοδικόν της εν Αθήναις Επιστημονικής Εταιρείας. Αθήνα: Εκ του Τυπογραφείου των αδελφών Περρή. 1890. http://www.archive.org/details/athnasyngrammap13hetagoog. Ανακτήθηκε στις 22 Μαρτίου 2010.